Σε μια περίοδο συστημικών κινδύνων, γεωπολιτικών συγκρούσεων και μακροοικονομικών προκλήσεων, οι πολυμερείς συζητήσεις για το κλίμα εξακολουθούν να αποτελούν σε διεθνές επίπεδο κρίσιμο πεδίο διαλόγου και δράσης. Το ημερολόγιο του Ιουνίου έκλεισε με τις ενδιάμεσες τεχνικές διαπραγματεύσεις της Σύμβασης - Πλαισίου των Ηνωμένων Εθνών για την Κλιματική Αλλαγή (UNFCCC) στη Βόννη (15 - 26 Ιουνίου 2025), την Εβδομάδα Δράσης για το Κλίμα στο Λονδίνο (21 - 29 Ιουνίου 2025) και τη συγκέντρωση δημάρχων στο Παρίσι στις 23 Ιουνίου 2025, με αφορμή την 10η επέτειο της υπογραφής της Συμφωνίας του Παρισιού.
Παράλληλα με την ατζέντα για το κλίμα, η προεδρία της G20 από τη Νότια Αφρική εισέρχεται στο δεύτερο μισό της θητείας της προωθώντας ένα προοδευτικό και πολυδιάστατο πρόγραμμα εργασίας βασισμένο σε τρεις πυλώνες: την ενίσχυση της ανθεκτικότητας των κοινωνιών και οικονομιών απέναντι σε κρίσεις, την αναδιάρθρωση των χρηματοδοτικών ροών με στόχο τη βελτίωση της διαφάνειας και προσβασιμότητάς τους, καθώς και την επιτάχυνση της δίκαιης μετάβασης προς βιώσιμα και χωρίς αποκλεισμούς αναπτυξιακά πρότυπα. Η στρατηγική αυτή αντανακλά την αυξανόμενη ανάγκη για αναπροσανατολισμό της παγκόσμιας χρηματοοικονομικής αρχιτεκτονικής, ιδίως εν μέσω διευρυνόμενων ανισοτήτων και περιβαλλοντικής αβεβαιότητας.
Στο ίδιο πλαίσιο, η Τέταρτη Διεθνής Διάσκεψη για τη Χρηματοδότηση της Ανάπτυξης (FfD4), που πραγματοποιήθηκε στη Σεβίλλη (30 Ιουνίου - 3 Ιουλίου 2025), κατέληξε στο φιλόδοξο και πολυεπίπεδο «Συμβιβασμό της Σεβίλλης», ένα κείμενο που επιβεβαιώνει τη σημασία της Ατζέντας 2030 και την κοινή βούληση των συμμετεχόντων να προχωρήσουν σε ουσιαστική ανανέωση και μεταρρύθμιση του παγκόσμιου αρχιτεκτονικού πλαισίου χρηματοδότησης για την ανάπτυξη. Κεντρικός στόχος είναι, μέσω της Πλατφόρμας Δράσης της Σεβίλλης (SPA)[1], να μετουσιωθούν οι 130 δεσμεύσεις της διεθνούς διάσκεψης σε συγκεκριμένα και μετρήσιμα μέτρα, ικανά να ενισχύσουν τον συντονισμό των πολυμερών δράσεων και να αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά τους συστημικούς και περιβαλλοντικούς κινδύνους.
Κάθε φόρουμ αναδεικνύει μια διαφορετική διάσταση του μετασχηματισμού που απαιτείται για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης και συνιστά σημαντικό βήμα προετοιμασίας για την COP30, η οποία θα πραγματοποιηθεί στη Μπελέμ της Βραζιλίας (10-21 Νοεμβρίου 2025). Το ζήτημα, πλέον, δεν έγκειται στην επάρκεια θεσμικού χώρου ή δραστηριότητας αλλά στην ικανότητα μετατροπής της συσσωρευμένης τεχνικής και προόδου σε πολιτικό επίπεδο σε ένα ενιαίο αξιόπιστο πλαίσιο δράσης που θα παρουσιαστεί στην Αμαζονία με τη φιλοδοξία «πιο μακριά, πιο γρήγορα, πιο δίκαια» όπως έχει ζητήσει ο Γραμματέας της UNFCCC, Simon Stiell.
Παρά την ανακοίνωση απόσυρσης των Ηνωμένων Πολιτειών από τη Συμφωνία του Παρισιού, η Βραζιλία εμφανίζεται έτοιμη να αναλάβει ηγετικό ρόλο στην προώθηση της παγκόσμιας κλιματικής ατζέντας. Ο Πρόεδρος Λούλα επιδιώκει να αναδειχθεί σε διεθνή ηγέτη για το κλίμα, απολαμβάνει την εμπιστοσύνη πολλών αναδυόμενων και αναπτυσσόμενων χωρών, θεωρείται ένθερμος υποστηρικτής της πολυμέρειας και βασικός παράγοντας εντός των BRICS. Βασιζόμενη σε αυτή την αξιοπιστία, η Βραζιλία εντείνει τις διπλωματικές της πρωτοβουλίες ενόψει της COP30.
Σταθερή πρόοδος στις τεχνικές διαπραγματεύσεις
Οι πρόσφατες ενδιάμεσες τεχνικές συνεδριάσεις στη Βόννη ολοκληρώθηκαν με αξιοσημείωτη συναίνεση σχεδόν σε όλα τα ζητήματα – ένα επίτευγμα εξαιρετικά σπάνιο σε πολυμερείς διαδικασίες. Από τα 49 θέματα που τέθηκαν προς εξέταση μόλις δύο παρέμειναν ανοιχτά χωρίς συμφωνία. Οι διαπραγματευτές πέτυχαν την προώθηση του νέου Προγράμματος Εργασίας για τη Δίκαιη Μετάβαση (Just Transition Work Programme - JTWP), συμφωνώντας επί των προσχεδίων τεχνικών ρυθμίσεων και σκιαγραφώντας τον Μηχανισμό Δράσης της Μπελέμ. Ωστόσο, η στρατηγική διάσταση της μετάβασης εξακολουθεί να χαρακτηρίζεται από ασάφεια, καθώς δεν έχει προσδιοριστεί επακριβώς αν συνιστά πρωτίστως αναπτυξιακό στόχο ή εργαλείο επιτάχυνσης του μετριασμού της κλιματικής κρίσης.
Στο πεδίο της προσαρμογής στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, σημαντική πρόοδος καταγράφηκε και στον Παγκόσμιο Στόχο για την Προσαρμογή (Global Goal on Adaptation - GGA), καθώς τα αντίστοιχα εργαλεία παρακολούθησης και αξιολόγησης ενισχύθηκαν σημαντικά, μέσα από την προσπάθεια καθιέρωσης ενιαίας λίστας 100 παγκόσμιων εφαρμόσιμων δεικτών. Ωστόσο, οι εντάσεις που προέκυψαν γύρω από τους δείκτες που σχετίζονται με τα μέσα υλοποίησης (MoI), ειδικά για θέματα χρηματοδότησης, μεταφοράς τεχνολογίας και ανάπτυξης ικανοτήτων, επιβεβαίωσαν την επιτακτική ανάγκη, η χρηματοδότηση της προσαρμογής να ενσωματωθεί ως θεμελιώδης και αναπόσπαστος πυλώνας στο τελικό αποτέλεσμα της Διάσκεψης των Μερών (COP).
Παράλληλα, οι διαβουλεύσεις συνέβαλαν στην ενίσχυση της διαλειτουργικότητας και του συντονισμού μεταξύ των τριών Συμβάσεων του Ρίο – της Σύμβασης Πλαίσιο για την Κλιματική Αλλαγή (UNFCCC), της Σύμβασης για τη Βιολογική Ποικιλότητα (CBD), και της Σύμβασης για την Καταπολέμηση της Ερημοποίησης (UNCCD). Ταυτόχρονα, καταγράφηκε εξέλιξη στον επιχειρησιακό σχεδιασμό του δεύτερου Παγκόσμιου Απολογισμού (Global Stocktake – GST-2). Στο θέμα αυτό, παρότι επετεύχθη συμφωνία επί σειράς θεματικών και τεχνικών ζητημάτων, δεν κατέστη δυνατή η επίτευξη πλήρους συναίνεσης τόσο ως προς τη μεθοδολογία αξιολόγησης της συλλογικής επίδοσης των κρατών μερών έναντι των στόχων της Συμφωνίας του Παρισιού, όσο και ως προς τον τρόπο ευθυγράμμισης του χρονοδιαγράμματος της 7ης Έκθεσης Αξιολόγησης του Διακυβερνητικού Πάνελ για την Κλιματική Αλλαγή ( IPCC AR7) με εκείνο του GST-2. Παρά τα μεθοδολογικά και πολιτικά εμπόδια, η διαπραγματευτική διαδικασία εξακολουθεί να εξελίσσεται διατηρώντας μια δυναμική, αν και σύνθετη, πορεία προς την COP30.
Αναδιαμόρφωση της χρηματοπιστωτικής αρχιτεκτονικής για το κλίμα: G20 - FfD4
Κατά τη συνάντηση των Υπουργών Οικονομικών της G20 στο Κέιπ Τάουν τον Φεβρουάριο του 2025, επιβεβαιώθηκε η δέσμευση στην υλοποίηση του Οδικού Χάρτη για τη Βιώσιμη Χρηματοδότηση (Sustainable Finance Roadmap) και εκφράστηκε η φιλοδοξία για τη διαμόρφωση στοχευμένων συστάσεων που ενσωματώνουν τις αρχές της προσαρμογής και της ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή, για την ενίσχυση της τεκμηριωμένης λήψης αποφάσεων από χρηματοπιστωτικά ιδρύματα και επιχειρήσεις. Ωστόσο, σε ό,τι αφορά την παραδοσιακή ατζέντα της G20 για τη μεταρρύθμιση της διεθνούς χρηματοπιστωτικής αρχιτεκτονικής –στην οποία εντάσσονται και οι διεργασίες του οδικού χάρτη Μπακού-Μπελέμ στο 1.3 Τ [2]- παραμένει αμφίβολο κατά πόσο οι φετινές διαβουλεύσεις, είτε στο πλαίσιο της G20 είτε των διαδικασιών της FfD4, μπορούν να επιφέρουν ουσιαστικές και βιώσιμες μεταρρυθμιστικές τομές.
Παρ’ όλα αυτά, στη δέσμευση της Σεβίλλης διαφαίνεται προοπτική σταδιακής προόδου, μέσω της μεταρρύθμισης τόσο των Πολυμερών Αναπτυξιακών Τραπεζών (MDBs), βάσει του οδικού χάρτη της Παγκόσμιας Τράπεζας και των μεταρρυθμίσεων που έχουν υιοθετηθεί από άλλες αντίστοιχες τράπεζες με δέσμευση για τριπλασιασμό της ικανότητας παρέμβασής τους, όσο και των εθνικών πλατφορμών για τη βιώσιμη ανάπτυξη[3]. Ιδιαίτερη σημασία αποκτά, επίσης, το έργο της ομάδας εμπειρογνωμόνων που συγκρότησε η Νότια Αφρική υπό την ηγεσία του πρώην υπουργού Τρέβορ Μάνουελ, και το οποίο εξετάζει ζητήματα σχετικά με την αντιμετώπιση των ανισορροπιών στη χρηματοδότηση και τις επιζήμιες επιπτώσεις του χρέους στην ανάπτυξη.
Η εν λόγω πρωτοβουλία αναμένεται να αποτελέσει αντικείμενο περαιτέρω διαβουλεύσεων, με επίκεντρο ζητήματα όπως:
η αξιολόγηση του κρατικού κινδύνου από τους οργανισμούς πιστοληπτικής αξιολόγησης – οι σχετικές αξιολογήσεις δεν είναι πάντοτε αντικειμενικές, γεγονός που οδηγεί σε υπερβολικά υψηλά επιτόκια δανεισμού, καθιστώντας το κόστος χρηματοδότησης εξαιρετικά υψηλό,
η χρήση χρηματοοικονομικών εργαλείων για την επαναγορά χρέους, όπως οι ανταλλαγές χρέους (debt swaps),
η καταπολέμηση των παράνομων διεθνών χρηματοοικονομικών ροών, οι οποίες υπονομεύουν τη βιώσιμη ανάπτυξη και τη φορολογική ισότητα.
Δεδομένου ότι σε πλήθος κρατών μερών δεν υφίσταται επαρκής δημοσιονομικός χώρος για την ανάληψη πρόσθετου χρέους προς χρηματοδότηση της κλιματικής μετάβασης, αναδεικνύεται ως κρίσιμη η ανάγκη διεύρυνσης του θεσμικού ορίζοντα της διεθνούς συζήτησης, πέρα από την εστίαση στο κόστος δανεισμού, ώστε να αναδειχθεί ένα νέο μοντέλο χρηματοπιστωτικής αρχιτεκτονικής, ικανού να ανταποκριθεί στις προκλήσεις της κλιματικής προσαρμογής και της βιώσιμης ανάπτυξης.
Στο ίδιο πλαίσιο διεθνούς συνεργασίας, το τελικό έγγραφο αποτελεσμάτων της FfD4 δίνει έμφαση στην ενίσχυση της δημοσιονομικής ανθεκτικότητας των αναπτυσσόμενων χωρών. Η στρατηγική αυτή αποσκοπεί στην αντιμετώπιση οικονομικών κρίσεων, φυσικών καταστροφών και απρόβλεπτων εξωτερικών σοκ, μέσω της προώθησης και αξιοποίησης κρατικών χρεογράφων με ρήτρες κατάστασης (state-contingent clauses). Οι ρήτρες αυτές περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων μηχανισμούς όπως:
Ρήτρες χρέους με ανθεκτικότητας έναντι κλιματικού κινδύνου (Climate-Resilient Debt Clauses – CRDCs), οι οποίες ενεργοποιούνται σε περιπτώσεις που δεν καλύπτονται από τις συμβατικές ρήτρες ανωτέρας βίας, και αποσκοπούν στην αποφυγή υπέρμετρης δημοσιονομικής επιβάρυνσης κατά τη διάρκεια περιόδων κρίσης.
Ρήτρες προσωρινής αναστολής πληρωμών (Debt Pause Clauses).
Οι παραπάνω ρήτρες προβλέπουν δυνατότητα ευελιξίας ως προς την αποπληρωμή και την αναστολή εξυπηρέτησης του δημοσίου χρέους σε περιόδους κρίσης, χωρίς να ενεργοποιούνται ρήτρες αθέτησης (default clauses). Η προσέγγιση αυτή μπορεί να συμβάλει στην οικοδόμηση ενός συνεκτικού, ευέλικτου και ανθεκτικού πλαισίου διαχείρισης χρέους, ικανού να ανταποκρίνεται στις σύγχρονες προκλήσεις της βιώσιμης ανάπτυξης και της κλιματικής αστάθειας. Η περαιτέρω πρόοδος των σχετικών μηχανισμών, θα μπορούσε να αποτελέσει το αναγκαίο μακροοικονομικό υπόβαθρο για τη Σύνοδο της Μπελέμ, και την εκκίνηση της ευθυγράμμισης των παγκόσμιων χρηματοοικονομικών ροών με τους στόχους της βιώσιμης ανάπτυξης και της κλιματικής δικαιοσύνης.
Καινοτόμες προσεγγίσεις στη δίκαιη χρηματοδότηση της βιώσιμης ανάπτυξης
Στο πλαίσιο της Διάσκεψη FfD4 αναδείχθηκαν απτά παραδείγματα για το τι μπορεί ακόμη να σημαίνει πολυμερής συντονισμός. Προοδευτικές συμμαχίες στήριξαν καινοτόμες πρωτοβουλίες, όπως η Συμμαχία για την Αναστολή Χρέους (Debt Suspension Clause Alliance), με την υποστήριξη της Ισπανίας, του Καναδά, της Γαλλίας, της Βρετανίας και έξι πολυμερών αναπτυξιακών τραπεζών[4]. Η πρωτοβουλία αποσκοπεί στην ενσωμάτωση ρητρών κλιματικής καταστροφής (climate-disaster clauses) σε όλα τα νέα κρατικά δάνεια.
Ένα δεύτερο παράδειγμα ενισχυμένης πολυμερούς συνεργασίας αποτελεί η Συμμαχία Αλληλεγγύης για την Επιβολή Τέλους στους Επιβάτες Πολυτελούς Αεροπορικής Μετακίνησης (Solidarity Coalition for Levies on Premium Flyers), η οποία εγκαινιάστηκε από τη Γαλλία, την Κένυα, την Μπαρμπάντος, την Ισπανία, τη Σομαλία, το Μπενίν, τη Σιέρα Λεόνε και την Αντίγκουα και Μπαρμπούντα. Η συμμαχία αυτή αποσκοπεί στη θέσπιση δικαιότερων χρηματοδοτικών μηχανισμών μέσω της φορολόγησης υπερκαταναλωτικών μοντέλων μετακίνησης υψηλών εκπομπών.
Παραμένει, ωστόσο, ασαφές πως τέτοιες καινοτόμες πρωτοβουλίες θα μπορούσαν να ενσωματωθούν σε ένα συνεκτικό πλαίσιο συλλογικής ευθύνης, ικανό να καθοδηγήσει τις παγκόσμιες χρηματοοικονομικές ροές προς την επίτευξη της Συμφωνίας του Παρισιού. Ο υπό διαμόρφωση οδικός χάρτης Μπακού - Μπελέμ, ο οποίος καταρτίζεται από τις Προεδρίες της COP της Βραζιλίας και του Αζερμπαϊτζάν, ενδέχεται να συμβάλει στην αποσαφήνιση αυτού του ζητήματος, προσφέροντας, ιδανικά, θεσμική βάση για τον Κύκλο των Υπουργών Οικονομικών (Circle of Finance Ministers).
Το εγχείρημα συνεργασίας μέσω του Κύκλου των Υπουργών Οικονομικών, που προτάθηκε από τη Βραζιλία, συνιστά μια πλατφόρμα θεσμικού διαλόγου μεταξύ των υπουργών οικονομικών, που αποσκοπεί στην κινητοποίηση και ενίσχυση της χρηματοδότησης από 300 δισεκατομμύρια σε 1,3 τρισεκατομμύρια δολάρια ετησίως ως το 2035. Οι στρατηγικές προτεραιότητες του Κύκλου σχεδιάζεται να επικεντρωθούν στην μεταρρύθμιση των Πολυμερών Αναπτυξιακών Τραπεζών, στην επέκταση της παραχωρητικής χρηματοδότησης (concessional finance) και των Κλιματικών Ταμείων, στη δημιουργία εθνικών πλατφορμών και στην ενίσχυση της εγχώριας ικανότητας προσέλκυσης βιώσιμων επενδύσεων, στην ανάπτυξη καινοτόμων χρηματοοικονομικών εργαλείων για την κινητοποίηση ιδιωτικών κεφαλαίων, καθώς και στην ενίσχυση των ρυθμιστικών πλαισίων που αφορούν την κλιματική χρηματοδότηση.
Διεύρυνση του πεδίου εφαρμογής των μεταρρυθμίσεων
Σε αντίθεση με προηγούμενες συνόδους οι εργασίες στη Βόννη επικεντρώθηκαν σε ζητήματα που υπερβαίνουν το στενό πλαίσιο της διαπραγματευτικής ατζέντας. Την ώρα που η διεθνής κοινότητα αναμένει τον επόμενο γύρο επικαιροποιημένων Εθνικά Καθορισμένων Συνεισφορών (Nationally Determined Contributions- NDCs) - μέχρι σήμερα μόλις 25 χώρες έχουν ήδη υποβάλει τις επικαιροποιημένες NDCs, με το Ηνωμένο Βασίλειο να έχει θέσει έναν ιδιαίτερα φιλόδοξο στόχο: τη μείωση των καθαρών εκπομπών αερίων κατά τουλάχιστον 81% έως το 2035, σε σύγκριση με τα επίπεδα του 1990 – με το χάσμα μεταξύ φιλοδοξίας και εφαρμογής να εξακολουθεί να αποτελεί τον καθοριστικό παράγοντα της κλιματικής πρόκλησης.
Ενόψει της COP30, τα κράτη-μέρη καλούνται να υποβάλουν τις συνεισφορές τους, με σκοπό την ενίσχυση της συλλογικής φιλοδοξίας για την κλιματική δράση. Ωστόσο, το πραγματικό μέτρο της προόδου δεν πρέπει να περιορίζεται στο περιεχομένου αυτών των δεσμεύσεων, αλλά κυρίως στον τρόπο υλοποίησής τους. Καθώς, η διαδικασία μέχρι σήμερα επικεντρώθηκε στη βαθμιαία κλιμάκωση της κλιματικής φιλοδοξίας, καθίσταται επιτακτική η στροφή από το «τι» προτίθενται να επιτύχουν τα κράτη μέρη προς το «πώς» σχεδιάζουν να το υλοποιήσουν, μέσω ολοκληρωμένων δημόσιων πολιτικών, ενδυνάμωσης των θεσμών, αποτελεσματικών μηχανισμών παρακολούθησης και αξιολόγησης και παρεμβάσεων για την άρση των τεχνικών, χρηματοδοτικών και κοινωνικών εμποδίων στην υλοποίηση των στόχων.
Η συγκρότηση των αναγκαίων πολιτικών, θεσμικών και οικονομικών συνθηκών για την ενσωμάτωση της κλιματικής δράσης στο ευρύτερο αναπτυξιακό πλαίσιο, με επίκεντρο τη δίκαιη μετάβαση και τη διασφάλιση επαρκούς χρηματοδότησης, αποτελεί ιδιαίτερα απαιτητική διαδικασία. Η COP30 μπορεί να αποτελέσει κομβικό σημείο για την προώθηση θεσμικών μεταρρυθμίσεων, οι οποίες θα ενισχύσουν την επιχειρησιακή αποτελεσματικότητα της Συμφωνίας του Παρισιού και θα καταστήσουν δυνατή μια Παγκόσμια Καθορισμένη Συνεισφορά (GDC) για την κλιματική δράση μέσω δικτυωμένων και πολυεπίπεδων συμμαχιών κρατών και μη κρατικών φορέων. Στο πνεύμα του Mutirão - όπως πρότεινε η Προεδρία της COP30 – όπου η μετάβαση σε μια κλιματική βιώσιμη πραγματικότητα δεν αποτελεί απλώς ζήτημα κυβερνητικής διαπραγμάτευσης αλλά υπόθεση συλλογικής ευθύνης, κινητοποίησης, δημοκρατικής λειτουργίας και συμμετοχής, καθίσταται εφικτό η δίκαιη μετάβαση να μετασχηματιστεί σε παγκόσμια αναπτυξιακή επιλογή[5].
Η Έλενα Δήμα είναι οικονομολόγος, ΜSc Διεθνής Πολιτική Οικονομία & Ευρωπαϊκή Κοινωνική Πολιτική, επιστημονική συνεργάτιδα Παρατηρητηρίου Βιώσιμης Ανάπτυξης ΕΝΑ – Ανάλυση στο Ινστιτούτο ΕΝΑ
[1] https://sdg.iisd.org/news/ffd4-invites-sevilla-platform-for-action-initiatives/
[2] Πρόγραμμα εργασίας, Baku to Belém Roadmap to 1.3T, 13 Μαΐου 2025.
[3] Πλαίσιο Αναφοράς της Ομάδας G20 για Αποτελεσματικές Εθνικές Πλατφόρμες, δημοσιεύθηκε το 2020 στο πλαίσιο της Προεδρίας της Σαουδικής Αραβίας.
[4] Διαμερικανική Τράπεζα Ανάπτυξης (Inter-American Development Bank,) Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων (European Investment Bank), Αφρικανική Τράπεζα Ανάπτυξης (African Development Bank), Τράπεζα Ανάπτυξης της Λατινικής Αμερικής και της Καραϊβικής (Development Bank of Latin America and the Caribbean), Ασιατική Τράπεζα Ανάπτυξης (Asian Development Bank), Παγκόσμια Τράπεζα (World Bank).
[5] Το «πνεύμα του Mutirão», όπως προτείνεται από την Προεδρία της COP30, παραπέμπει σε μια συλλογική κινητοποίηση από τη βάση - ένα αποκεντρωμένο μοντέλο συνεργασίας όπου κράτη, πολίτες, φορείς και οργανώσεις ενώνονται εθελοντικά για έναν κοινό σκοπό: την προώθηση της κλιματικής δράσης. Αντλεί έμπνευση από κοινωνικές πρακτικές στη Βραζιλία, όπου οι κοινότητες εργάζονται από κοινού σε έργα με αίσθημα αλληλεγγύης και κοινού οφέλους.
