Μία αλήθεια στην οποία πρέπει να συνηθίσουμε είναι ότι η Ελλάδα δεν βρίσκεται πια σε οικονομική κρίση. Μπορεί να ακούγεται προκλητικό, ειδικά σε όσους εξακολουθούν να ζουν την καθημερινή πίεση της ανέχειας, αλλά είναι γεγονός. Δεν είμαστε σε κρίση, είμαστε φτωχοί. Η ανεργία βρίσκεται πλέον στα προ-κρίσης επίπεδα, καθώς από το 2013 και μετά η οικονομία δημιουργεί αργά αλλά σταθερά νέες θέσεις εργασίας. Περιέργως πως, αυτό το κάνει ανεξαρτήτως κυβέρνησης, ακόμα και αν όλες όσες περάσανε προσπάθησαν να καρπωθούν τη μικρή αυτή νίκη. Η πικρή νίκη όμως ανήκε πάντα στους εργαζόμενους που μοχθούν επί χρόνια σε μια δυσλειτουργική οικονομία.
Παρά τη μεγάλη μείωση της ανεργίας, όμως, οι μισθοί παραμένουν ουσιαστικά στάσιμοι, έχοντας αυξηθεί (σε πραγματικούς ρυθμούς, συμπεριλαμβανομένου του πληθωρισμού δηλαδή) μόλις κατά περίπου 8% από το ιστορικό τους ναδίρ του 2013 ως το 2023 (οι αριθμοί αυτοί διαφέρουν λίγο ανάλογα με τα δεδομένα ή τις πηγές), πράγμα που σημαίνει ότι ακόμα υστερούμε κατά περίπου 20% συγκριτικά με το 2008. Βρισκόμαστε, δηλαδή, σε μια οικονομία παρόμοια με αυτή της δεκαετίας του ’90. 30 χρόνια χαμένα, ένα τραγικό γεγονός για μια χώρα που ήλπιζε να γίνει κομμάτι του ανεπτυγμένου κόσμου.
Αυτό συμβαίνει γιατί η χώρα μας δεν βρίσκεται πλέον σε κάποια οικονομική φούσκα, αλλά αντιμέτωπη με τη σκληρή πραγματικότητα. Έχουμε πλέον μισθούς που αντικατοπτρίζουν τη χαμηλή μας παραγωγικότητα, η οποία παραμένει από τις χαμηλότερες στην Ευρώπη. Η νέα αυτή κανονικότητα μας τοποθετεί ανάμεσα στις φτωχότερες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, κάτι που δύσκολα αποδεχόμαστε ακόμα και τώρα. Και μάλιστα αυτό ισχύει παρόλο που οι εργαζόμενοι της χώρας εργάζονται πολύ περισσότερες ώρες από άλλες πιο πλούσιες χώρες. Το πρόβλημα δηλαδή είναι δομικό, μια οικονομία που δεν λειτουργεί και σπαταλάει τους πόρους της, ανθρώπινους και μη.
Πολλοί αντιδρούν αρνητικά όταν ακούν ότι η κρίση τελείωσε, και δικαιολογημένα. Ο κόσμος αισθάνεται φτωχός γιατί πραγματικά είναι φτωχός. Όμως η διαφορά ανάμεσα στην κρίση και τη φτώχεια είναι πολύ σημαντική: μια κρίση είναι κάτι παροδικό. Η κοινωνία μας έμαθε να περιμένει ένα «ελατήριο» που θα την εκτινάξει πίσω στην «ευημερία» των προ-κρίσης χρόνων. Το 2019, η ΝΔ εκμεταλλεύτηκε αυτήν την προσδοκία, υποσχόμενη μια «επιστροφή στην κανονικότητα», υποσχόμενη, ουσιαστικά, ότι με αυτή στην κυβέρνηση η χώρα θα γυρίσει στα «καλά χρόνια». Ωστόσο, αυτή η «κανονικότητα» των υψηλών ρυθμών ανάπτυξης και των υψηλών μισθών δεν ήρθε ποτέ. Και δεν θα έρθει, γιατί δεν υπάρχει πλέον κρίση, υπάρχει μόνο η νέα πραγματικότητα. Μια στάσιμη, φτωχή για τα ευρωπαϊκά δεδομένα, χώρα.
Για αυτό και είναι επιτακτικό να αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζουμε το οικονομικό μας μέλλον. Αντί να περιμένουμε το ελατήριο που ποτέ δεν θα έρθει, πρέπει να επικεντρωθούμε σε μία και μόνη στρατηγική κατεύθυνση: την αύξηση της παραγωγικότητας της ελληνικής οικονομίας. Αυτή είναι η μοναδική οδός για να μπορέσουμε κάποια στιγμή να αυξήσουμε σημαντικά τους μισθούς και, δευτερευόντως, να επιτύχουμε μια πιο δίκαιη κατανομή του εισοδήματος. Η αναδιανομή, αν και κρίσιμη, είναι δευτερεύουσα όχι λόγω έλλειψης σημασίας, αλλά επειδή προς το παρόν δεν έχουμε τι παραπάνω να αναδιανείμουμε.
Αυτό όμως δεν είναι κάτι στο οποίο η αντιπολίτευση, σίγουρα όχι το κομμάτι της που είναι τώρα στα ντουζένια του, επικεντρώνεται αυτή τη στιγμή. Η λέξη «κρίση» συνεχίζει να είναι βασικό κομμάτι του αφηγήματος, καθώς παίζει στο playbook των χρόνων της πραγματικής κρίσης, ελπίζοντας σε μια αντίστοιχη ανατροπή του πολιτικού σκηνικού.
Σημαντικό είναι το σχόλιό μου αυτό να μην ληφθεί ως κλήση προς τη μετριοπάθεια. Δεν μπορούμε να είμαστε μετριοπαθείς σε μια χώρα που έχει χάσει 30 χρόνια, όπου έχει χαθεί μια ολόκληρη γενιά, είτε στην αγορά εργασίας είτε στα τρένα. Η χώρα χρειάζεται τη δική της μικρή(;) επανάσταση τόσο στην οικονομία όσο (ίσως και πιο σημαντικά) στη δομή του κράτους της. Αυτή, όμως, δε μπορεί να είναι επιτυχημένη με ένα αφήγημα κρίσης που κοιτάει προς τα πίσω. Πρέπει να είναι βασισμένη σε ένα αφήγημα που κατανοεί τη θέση της χώρας στον πάτο της Ευρώπης, αντιλαμβάνεται το ποιοι και ποιες πολιτικές έχουν φταίξει για αυτό, και στοχεύει σε ένα καλύτερο μέλλον, όχι στο παρελθόν.
Είμαστε μια χώρα που πρέπει να βρει τρόπους να αναπτυχθεί πραγματικά αυτή τη φορά, πάνω σε σταθερές βάσεις. Ας το αποδεχτούμε, ώστε να ξεκινήσει μετά η συζήτηση για το πως θα γίνει αυτό.
Στέφανος Τύρος (Φυσικός και Οικονομολόγος, Ερευνητής στο Harvard Business School)
