Η Ημερίδα του ΚΕΜΜΙΣ πραγματοποιήθηκε σε μια εξαιρετικά κρίσιμη συγκυρία δεδομένων των εξελίξεων τόσο στη Συρία, έπειτα από την πτώση του καθεστώτος Άσαντ μετά από 53 χρόνια, όσο και στο ευρύτερο Κουρδιστάν. Υπό το φως των πρόσφατων εξελίξεων και λαμβάνοντας υπόψη την ρευστότητα της κατάστασης, το παρόν άρθρο βασίζεται στην εισήγησή μου στην Ημερίδα του ΚΕΜΜΙΣ και επιδιώκει να συμβάλει στην καλύτερη κατανόηση των όσων συμβαίνουν σήμερα στην περιοχή.
Οι πρόσφατες εξελίξεις μπορούν να διαχωριστούν σε τρία επίπεδα τα οποία αλληλεπιδρούν μεταξύ τους και αφορούν τις σχέσεις Δαμασκού-Ροζάβα, τις ενδοκουρδικές σχέσεις και το κουρδικό κίνημα εν γένει. Σε ό,τι αφορά τις σχέσεις Δαμασκού-Ροζάβα, στις 10 Μαρτίου του 2025, υπογράφηκε συμφωνία μεταξύ της νέας μεταβατικής κυβέρνησης υπό τον Αχμάντ αλ-Σάραα και τον Γενικό Διοικητή των Συριακών Δημοκρατικών Δυνάμεων (SDF), Μαζλούμ Άμπντι. Παρά το γενικό της περιεχόμενο, η σημασία αυτής της συμφωνίας έγκειται, μεταξύ άλλων, στο ότι για πρώτη φορά αναγνωρίστηκαν επίσημα οι Κούρδοι της Συρίας. Η ρευστότητα της κατάστασης ωστόσο είναι έκδηλη. Ενδεικτικά, τρεις μέρες μετά τη συμφωνία αυτή, ανακοινώθηκε το προσωρινό de facto Σύνταγμα - εν ισχύ για τα επόμενα 5 χρόνια - το οποίο ενώ αναγνωρίζει τα πολιτιστικά και γλωσσικά δικαιώματα όλων των πολιτών (Άρθρο 7, παρ. 3), διατηρεί ως μόνη επίσημη γλώσσα τα αραβικά (Άρθρο 4) και δεν περιλαμβάνει καμία άλλη αναφορά στην κουρδική ταυτότητα.
Σε ενδοκουρδικό επίπεδο, δύο γεγονότα είναι αξιοσημείωτα: η συνάντηση μεταξύ του Μαζλούμ Άμπντι και του Μασούντ Μπαρζανί, Προέδρου του Δημοκρατικού Κόμματος του Κουρδιστάν (KDP), στην Ερμπίλ στα μέσα Ιανουαρίου, και η με γαλλική και αμερικανική διαμεσολάβηση συμφωνία μεταξύ του Κόμματος Δημοκρατικής Ένωσης (PYD) και του αντιπολιτευτικού μπλοκ, του Κουρδικού Εθνικού Συμβουλίου (KNC), στη Συρία στις 18 Μαρτίου 2025. Η συμφωνία αυτή οδήγησε στο Συνέδριο Κουρδικής Ενότητας που διεξήχθη στις 26 Απριλίου στο Κάμισλο με συμμετοχή κουρδικών κομμάτων, οργανώσεων και προσωπικοτήτων από διάφορες περιοχές της Συρίας και από τα τρία τμήματα του ευρύτερου Κουρδιστάν, το Ιρακινό Κουρδιστάν, το Μπακούρ (Βόρειο Κουρδιστάν) και φυσικά τη Ροζάβα. Αποτέλεσμα αυτού του Συνεδρίου ήταν η ανακοίνωση ενός «Κοινού Πολιτικού Οράματος», το οποίο μεταξύ άλλων αναγνωρίζει την ιστορική ανάγκη και ευθύνη για την διαμόρφωση ενός κοινού Κουρδικού οράματος το οποίο θα αποτελεί τη βάση για εθνικό διάλογο μεταξύ των Κούρδων πολιτικών δρώντων και της μεταβατικής κυβέρνησης και άλλων πολιτικών δυνάμεων εντός Συρίας. Το Συνέδριο της 26ης Απριλίου σηματοδοτεί την πρώτη φορά σε μια δεκαετία που συριακά Κουρδικά κόμματα συνέρχονται προκειμένου να καταλήξουν σε μια κοινή θέση αναφορικά με το Κουρδικό ζήτημα στη Συρία. Οι προηγούμενες δύο συμφωνίες μεταξύ PYD και ΚΝC με τη διαμεσολάβηση του Μπαρζανί, τον Ιούνιο 2012 και τον Δεκέμβριο 2013, ήταν και οι δύο ατελέσφορες. Τέλος, καθώς το κουρδικό κίνημα είναι ένα διεθνικό κίνημα, ιδιαίτερης σημασίας γεγονός αποτελεί η ανακοίνωση της έκκλησης του Αμπντουλάχ Οτσαλάν για παύση πυρός, αφοπλισμό και σύγκληση συνεδρίου για διάλυση του Εργατικού Κόμματος του Κουρδιστάν (PKK) στις 27 Φεβρουαρίου 2025, καθώς επίσης και η ανακοίνωση του PKK για παύση του ένοπλου αγώνα και διάλυση του κόμματος στις 12 Μαΐου, έπειτα από τη διεξαγωγή του δωδέκατου συνεδρίου του.
Για να γίνει κατανοητή η σημασία των εξελίξεων αυτών, αρκεί αρχικά να αναλογιστεί κανείς ότι μόλις πριν ακριβώς είκοσι χρόνια, το 2005, δημοσιεύτηκε το πρώτο πόνημα σχετικά με τους Κούρδους της Συρίας με τίτλο «Κούρδοι της Συρίας: Ο ξεχασμένος λαός» του Κούρδου συγγραφέα Kerim Yildiz. Ένα συνοπτικό ιστορικό πλαίσιο των Κούρδων της Συρίας - από την ανεξαρτησία της Συρίας (1946) έως την έναρξη της εξέγερσης το 2011 - είναι συνεπώς χρήσιμο προκειμένου να αναδειχθεί η διαδρομή που διένυσε το κουρδικό κίνημα στη Συρία.
Οι Κούρδοι της Συρίας πριν το 2011
Σε ό,τι αφορά την πολιτική οργάνωση των Κούρδων της Συρίας, μέχρι τη δεκαετία του 1950 οι Κούρδοι οργανώνονταν κυρίως στο Κομμουνιστικό Κόμμα της Συρίας, του οποίου Γενικός Γραμματέας ήταν ο Κούρδος δικηγόρος Χαλίντ Μπακντάς, ενώ το πρώτο κουρδικό κόμμα, το Κουρδικό Δημοκρατικό Κόμμα Συρίας ιδρύθηκε το 1957. Με την ένωση της Συρίας με την Αίγυπτο το 1958 και την ίδρυση της Ηνωµένης Αραβικής Δημοκρατίας, τα πολιτικά κόμματα κηρύσσονται παράνομα και ξεκινά η εποχή των αραβοποιήσεων. Αυτές οι πολιτικές θα εντατικοποιηθούν με την άνοδο του κόμματος Μπάαθ στην εξουσία με πραξικόπημα το Μάρτιο του 1963 σηματοδοτώντας μια νέα εποχή για τους Κούρδους της Συρίας η οποία περιλάμβανε αραβοποίηση της γης και της κουλτούρας τους, καταστολή, απαγόρευση κάθε έκφρασης κουρδικότητας, συμπεριλαμβανομένης της γλώσσας τους, και απαγόρευση δημιουργίας κουρδικών κομμάτων. Αποκορύφωμα αυτής της πολιτικής με συνέπειες οι οποίες φτάνουν ως σήμερα υπήρξαν δύο γεγονότα. Πρώτον, τον Οκτώβριο του 1962 πραγματοποιήθηκε μια ειδική απογραφή στη Τζαζίρα η οποία έγινε με το πρόσχημα του εντοπισμού και της καταγραφής των λεγόμενων «παράνομων μεταναστών» από την Τουρκία. Αυτή η απογραφή στέρησε την ιθαγένεια από 120-150.000 Κούρδους, περίπου το ήμισυ του τότε κουρδικού πληθυσμού της Τζαζίρα. Καθώς το καθεστώς αυτό κληρονομείτο από τους απογόνους των ανιθαγενών, το 2011, κατά την έναρξη της εξέγερσης στη Συρία, ο αριθμός των ανιθαγενών Κούρδων ανερχόταν σε περίπου 300.000. Δεύτερον, στις αρχές της δεκαετίας του 1970, το συριακό καθεστώς προχώρησε σε πολιτικές αραβοποίησης εκδιώχνωντας Κούρδους από περίπου 450 χωριά στα συροτουρκικά και συροιρακινά σύνορα και εγκαθιστώντας εκεί Άραβες από το κυβερνείο της Ράκκα με αφορμή την κατασκευή του φράγματος στην Τάμπκα.
Η παρουσία του PKK στη Συρία, το οποίο είχε τη διασυνοριακή του βάση εκεί από το 1979 έως το 1998 είχε μακροχρόνιο αντίκτυπο στο συριακό κουρδικό κίνημα. Αν και δεν άλλαξε τα μέτρα καταστολής εναντίον των Κούρδων, μιας και η συμφωνία με το συριακό καθεστώς ήταν πως το PKK θα μπορούσε να ενεργεί ελεύθερα από το συριακό έδαφος αρκεί η δράση του να έχει ως στόχο την Τουρκία, η παρουσία του είχε πολλαπλή επίδραση στους Κούρδους και το κουρδικό κίνημα της Συρίας πολιτικοποιώντας πολλούς Κούρδους και Κούρδισσες, κυρίως στις περιοχές του Αφρίν και του Κομπάνι. Ενδεικτικά, το 20 με 30% των μελών του PKK, συμπεριλαμβανομένων των ανταρτών και ανταρτισσών, ήταν και είναι από τη Συρία.
Παρά την συμβολή του PKK στην πολιτική οργάνωση του κουρδικού κινήματος στη Συρία, ο αγώνας των Κούρδων της Συρίας δεν στρεφόταν παρά μόνο προς την Τουρκία. Αυτό άλλαξε το 2004 με την εξέγερση του Κάμισλο όταν οι Κούρδοι της Συρίας γίνονται πια ορατοί και οι ίδιοι στρέφουν πλέον το βλέμμα τους εντός της περιοχής τους, γεγονός που εγκαινιάζει μια τρόπον τινά αυτονόμησή τους εντός του ευρύτερου κουρδικού κινήματος. Η εξέγερση ξέσπασε κατά τη διάρκεια ενός ποδοσφαιρικού αγώνα μεταξύ της κουρδικής τοπικής ομάδας και της ομάδας του Ντέιρ Εζ-Ζόρ και εξελίχθηκε σε μια εξέγερση κατά την οποία για πρώτη φορά στην ιστορία των Κούρδων της Συρίας, οι Κούρδοι κινητοποιήθηκαν μαζικά σε όλες τις κουρδικές περιοχές της Συρίας με πρόσημο την κουρδική ταυτότητα και ενάντια στο καθεστώς. Κατά τη διάρκεια των διαδηλώσεων αυτών, για πρώτη φορά ακούστηκαν συνθήματα για αυτονομία των κουρδικών περιοχών στη Συρία, παράλληλα με αιτήματα για εκδημοκρατισμό, ενώ την εξέγερση ακολούθησε η πρώτη δημόσια αναγνώριση του «Κουρδικού ζητήματος» από τον Μπασάρ αλ-Άσαντ, ο οποίος έκανε μια δήλωση αναφορικά με τους ανιθαγενείς Κούρδους. Τέλος, κατά την εξέγερση του Κάμισλο συγκροτήθηκαν οι πρώτες πολιτοφυλακές οι οποίες αργότερα εξελίχθηκαν στις Μονάδες Προστασίας του Λαού (YPG). Η εξέγερση του Κάμισλο θεωρείται πως έβαλε τους σπόρους για την επερχόμενη επανάσταση στη Ροζάβα σε λιγότερο από μια δεκαετία από τότε.
Το κοινωνικοπολιτικό project της Ροζαβα
Κατά την εξέγερση του 2011, η κουρδική πολιτική σκηνή ήταν ιδιαίτερα κατακερματισμένη με περίπου δεκαεπτά κουρδικά κόμματα. Το PYD αναδείχθηκε η καλύτερα προετοιμασμένη οργάνωση χάρη κυρίως στην ύπαρξη μεγάλων δικτύων και πόρων, την λαϊκή στήριξη, κυρίως στην περιοχή του Kurd Dagh, την έγκαιρη δημιουργία ένοπλων πολιτοφυλακών και τις στενές σχέσεις του σε πολιτικό, οργανωτικό και στρατιωτικό επίπεδο με το PKK . Αξίζει να σημειωθεί πως σε αντίθεση με τα υπόλοιπα μέρη του ευρύτερου Κουρδιστάν, το κουρδικό κίνημα στη Συρία δεν είχε εμπλακεί σε ένοπλο αγώνα κατά του καθεστώτος έως το 2011.
Τον Ιούλιο του 2012, εν μέσω πίεσης στα μεγάλα αστικά κέντρα, ο Μπασάρ αλ-Άσαντ αναγκάζεται να αποχωρήσει από τη Βόρεια Συρία προκειμένου να εστιάσει στις μάχες στην υπόλοιπη χώρα. Όντας ήδη οργανωμένοι, οι Κούρδοι της Συρίας, επωφελούνται του κενού εξουσίας και αναλαμβάνουν τον έλεγχο και τη διοίκηση αρχικά των περιοχών με πλειοψηφικά κουρδικό πληθυσμό, τις οποίες οργανώνουν σε καντόνια. Τον Ιανουάριο του 2014 διακηρύσσουν την αυτονομία τους και μέσα στα επόμενα χρόνια σε απόλυτη συνεργασία με τις υπόλοιπες εθνοτικές κοινότητες της περιοχής συν-οργανώνουν την αυτοδιακυβέρνησή τους. Το κοινωνικοπολιτικό μοντέλο οργάνωσης της Ροζάβα ασπάζεται τις αρχές του δημοκρατικού συνομοσπονδισμού και της δημοκρατικής αυτονομίας, τα οποία εισήγαγε και ανέπτυξε ο Αμπντουλάχ Οτσαλάν. Το σύστημα διακυβέρνησης περιλαμβάνει καινοτόμα στοιχεία, όπως υψηλό βαθμό αποκέντρωσης, λήψη αποφάσεων με βάση την κοινότητα και μέσω συμβουλίων, ενδυνάμωση της βάσης, ισότητα των φύλων, συμπερίληψη των εθνοτικών και θρησκευτικών κοινοτήτων, και οικολογική βιωσιμότητα.
Τρία κοινωνικά συμβόλαια έχουν υιοθετηθεί, τα οποία λειτουργούν ως οιονεί Σύνταγμα, με πιο πρόσφατο το αναθεωρημένο Κοινωνικό Συμβόλαιο του Δεκεμβρίου του 2023. Το 2014 ενώ μαινόταν η μάχη του Κομπάνι, θεσπίστηκε ξεχωριστός Νόμος για τις Γυναίκες, αποτελούμενος από τριάντα άρθρα, τα οποία παρέχουν ένα νομικό πλαίσιο για την προάσπιση των δικαιωμάτων των γυναικών. Οι γυναίκες συγκροτούν τα δικά τους αυτόνομα όργανα ενώ σε επίπεδο εκπροσώπησης και συμμετοχής στις μεικτές δομές υπάρχει γυναικεία ποσόστωση 50% και εφαρμόζεται παντού το σύστημα της συμπροεδρίας όπου η προεδρία μοιράζεται από ένα άνδρα και μια γυναίκα. Σύμφωνα με το Κοινωνικό Συμβόλαιο της Ροζάβα, κάθε εθνοτική και θρησκευτική κοινότητα έχει δικαίωμα αυτοεκπροσώπησης και οργάνωσης με τις δικές της ξεχωριστές πολιτικές, αμυντικές και πολιτισμικές δομές. Οι επίσημες γλώσσες στη Ροζάβα είναι τρεις: τα αραβικά, τα κουρδικά και τα αραμαϊκά/συριακά, γεγονός που συνιστά σαφή ρήξη με την ιδεολογία του «ενός έθνους-κράτος, μια γλώσσα» που προωθεί τη γλωσσική αφομοίωση και την πολιτισμική ομογενοποίηση.
Το πρότζεκτ αυτό, το οποίο είναι γεγονός ότι κατάφερε να αναπτυχθεί και να προσαρμοστεί εν μέσω πολέμου, εμπάργκο και πολλαπλών περιορισμών και προκλήσεων συνιστά πρόταση διακυβέρνησης των Κούρδων της Συρίας όχι μόνο για τη Ροζάβα αλλά για όλη τη Συρία δεδομένης της εθνοτικής και θρησκευτικής ποικιλομορφίας της. Οι Κούρδοι στη Συρία από περιθωριακοί δρώντες, ή «ξεχασμένος λαός» όπως τιτλοφορείτο το πόνημα του Yildiz, έχουν μετατραπεί σε δρώντα με καθοριστικό ρόλο στην μετα-Ασαντ εποχή· η αλλαγή αυτή πριν είκοσι χρόνια έμοιαζε αδιανόητη.
Προκλήσεις
Παρά την αναμφισβήτητα ισχυρή θέση, σε σχέση με την προ-2011 εποχή, των Κούρδων στη Συρία, η προσέγγιση με την μεταβατική κυβέρνηση του Σάραα είναι εξόχως εύθραυστη, όπως και η δυσπιστία και η επιφυλακτικότητα του κουρδικού λαού στη Συρία. Οι προκλήσεις που αφορούν τους Κούρδους της Συρίας είναι πλείστες και συνδέονται αναμφισβήτητα με τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει εν γένει η Συρία στη μετα-Ασαντ εποχή.
Σημαντικότερη εξ ’αυτών είναι η τραγική οικονομική κατάσταση της χώρας, με το μισό πληθυσμό να είναι εκτοπισμένος, το 90% να ζει κάτω από το όριο της φτώχειας, με 17 περίπου εκατομμύρια, ήτοι 75% του πληθυσμού, να εξαρτώνται από ανθρωπιστική βοήθεια, σύμφωνα με τα Ηνωμένα Έθνη. Τρεις κύριες προκλήσεις εγείρονται: η άρση των κυρώσεων, ο ρόλος εξωτερικών παραγόντων, και δη των χωρών του Κόλπου και της Τουρκίας στην ανοικοδόμηση και την οικονομική στήριξη της χώρας, και η οικονομική πολιτική που θα ακολουθήσει η υπό τον Σάραα μεταβατική κυβέρνηση, η οποία ήδη υιοθετεί νεοφιλελεύθερες πολιτικές, ιδιωτικοποιήσεις και μέτρα λιτότητας.
Δεύτερον, το ζήτημα της δημοκρατίας και της συμπερίληψης, με δυσοίωνα μηνύματα ως τώρα, δεδομένης της συγκέντρωσης εξουσιών στο πρόσωπο του Σάραα, της συνέχισης του νεποτισμού και της στελέχωσης των θεσμών με πρόσωπα από το στενό του περιβάλλον κ την HTS. Παράλληλα, κρίσιμο είναι το ζήτημα της μεταβατικής δικαιοσύνης, το οποίο αποτελεί κεντρικό αίτημα της κοινωνίας των πολιτών και των κινημάτων στη Συρία. Παρά τις εξαγγελίες και τα σχετικά άρθρα του νέου μεταβατικού συντάγματος, καμία κίνηση δεν έχει γίνει προς αυτή την κατεύθυνση απονομής δικαιοσύνης και ανάληψης ευθυνών, προφανώς γιατί και ο ίδιος ο Σάραα και η οργάνωσή του θα πρέπει να δικαστούν για τα δικά τους εγκλήματα. Τούτο έχει προεκτάσεις και στους Κούρδους με άδικους νόμους που προωθούν διακρίσεις εναντίον τους όπως η ανιθαγένεια των Κούρδων της απογραφής του 1962 που παραμένει εν ισχύ έπειτα από 63 χρόνια.
Η ασφάλεια παραμένει ιδιαίτερα εύθραυστη και ανησυχητική, ειδικότερα μετά τις επιθέσεις εναντίον των κοινοτήτων των Αλαουϊτών και των Δρούζων με 1.562 και 134 νεκρούς αντίστοιχα, και την αύξηση των επιθέσεων του ISIS. Μεγάλη ανησυχία προκαλεί επίσης η σύνθεση του νέου συριακού στρατού, στον οποίο έχουν διοριστεί τζιχαντιστές σε ηγετικές θέσεις, όπως ο αρχηγός της Ahrar al-Sharquiya, και ο οποίος περιλαμβάνει ξένους τζιχαντιστές. Στο νέο συριακό στρατό έχει επίσης ενταχθεί ο Συριακός Εθνικός Στρατός (SNA), ο οποίος στηρίζεται από την Τουρκία και έχει διαπράξει εγκλήματα και συνεχείς παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων εναντίον των Κούρδων στη Βόρεια Συρία.
Τέλος, για τη Ροζάβα και το κοινωνικοπολιτικό της πρότζεκτ, κρίσιμες προκλήσεις αποτελούν η επικείμενη αποχώρηση των ΗΠΑ, η στάση της Τουρκίας, το μέλλον των SDF, η διαχείριση των φυσικών πόρων, η θέση των γυναικών και των εθνοθρησκευτικών κοινοτήτων, καθώς επίσης και η διαχείριση των φυλακών και χώρων κράτησης των τζιχαντιστών και των μελών των οικογενειών τους.
(H Κάτια Ζαγορίτου είναι υποψήφια Διδάκτωρ,τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Διεθνών Σχέσεων Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου και ερευνήτρια ΚΕΜΜΙΣ -Το άρθρο είναι βασισμένο στην εισήγηση της συγγραφέως για την Ημερίδα του Κέντρου Μεσογειακών Μεσανατολικών και Ισλαμικών Σπουδών (ΚΕΜΜΙΣ) με τίτλο: «Το Κουρδικό Ζήτημα και οι Εξελίξεις στη Μέση Ανατολή»)
