Οι πιο συνηθισμένες δοκιμασίες επαγωγικής συλλογιστικής δείχνουν μια σειρά ή ακολουθία τετραγώνων με διάφορα σχήματα από αριστερά προς τα δεξιά. Εκεί πρέπει να προσδιορίσετε ποια είναι τα μοτίβα και, στη συνέχεια, να επιλέξετε το τετράγωνο που ακολουθεί στη σειρά. Συνήθως, υπάρχουν τουλάχιστον τρία διαφορετικά μοτίβα ταυτόχρονα, οπότε γίνεται δύσκολη η ανεύρεση της σωστής απάντησης. Πρόκειται για τεστ πολλαπλής επιλογής με 4 ή 5 επιλογές απαντήσεων. Μόνο μία απάντηση είναι σωστή και λαμβάνετε ένα βαθμό για κάθε σωστή απάντηση. Γενικά, δεν προβλέπεται αρνητική βαθμολογία για λανθασμένες απαντήσεις, δηλαδή δεν υπάρχει «αρνητική βαθμολογία».
Κανονικά, οι απαντήσεις σας υποβάλλονται μόνο όταν ολοκληρώσετε το τεστ. Αυτό σημαίνει ότι μπορείτε να επιστρέψετε σε προηγούμενες ερωτήσεις και να αλλάξετε τις απαντήσεις σας πριν ολοκληρώσετε τελικά το τεστ. Όταν παραλείπετε μία ερώτηση, θα πρέπει να επιλέξετε μια απάντηση, ακόμα και αν την μαντεύετε. Αυτό θα συμβεί επειδή μπορεί να μην έχετε χρόνο στο τέλος του τεστ για να επιστρέψετε σε αυτήν την ερώτηση αργότερα. Μόλις το τεστ υποβληθεί, κανονικά δεν θα σας εμφανιστούν τα αποτελέσματα. Μόνο το ΑΣΕΠ θα έχει πρόσβαση στις απαντήσεις και την βαθμολογία σας.
Στη συγκεκριμένη δοκιμασία εφαρμόζεται επίσης η μέθοδος προσαρμοστικής βαθμολόγησης (CAT). Το τεστ μεταβάλλει δυναμικά το επίπεδο δυσκολίας των ερωτήσεων σε πραγματικό χρόνο, ανάλογα με τις απαντήσεις του υποψηφίου: οι σωστές απαντήσεις οδηγούν σε δυσκολότερες ερωτήσεις, ενώ οι λανθασμένες σε ευκολότερες. Η διαδικασία αυτή συνεχίζεται έως ότου προσδιοριστεί με ακρίβεια το γνωστικό επίπεδο του εξεταζόμενου.
Η τελική βαθμολογία δεν αντιστοιχεί απλώς στο ποσοστό των σωστών απαντήσεων, αλλά προκύπτει από συνδυασμό παραγόντων, με κυρίαρχο το επίπεδο δυσκολίας των ερωτήσεων (οι σωστές απαντήσεις σε δυσκολότερα ερωτήματα έχουν μεγαλύτερη βαρύτητα). Ο συνολικός αριθμός των σωστών απαντήσεων συνεκτιμάται, χωρίς όμως να αποτελεί το μοναδικό κριτήριο, ενώ ο χρόνος απόκρισης δεν επηρεάζει τη βαθμολογία, δεδομένου ότι παρέχεται επαρκές χρονικό περιθώριο 24 λεπτών. Τέλος, η σταθερότητα του υποψηφίου ως προς το επίπεδο δυσκολίας των απαντήσεων ενισχύει την αξιοπιστία του αποτελέσματος.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα από ΑΣΕΠ 1Γ/2025:
Απάντηση και επεξήγηση σωστής απάντησης: Από την αλληλουχία των σχημάτων που μας δίνεται στην εικόνα στο πάνω μέρος, μπορούμε να διακρίνουμε το ακόλουθο μοτίβο (ξεκινώντας από την αριστερή πλευρά, προς τα δεξιά). Τόσο τα αστέρια όσο και οι μαύρες κουκίδες αυξάνονται κατά ένα, ανά σχήμα. Επομένως, αναμένουμε ότι στο αμέσως επόμενο σχήμα στην ακολουθία, οι μαύρες κουκίδες θα είναι πέντε (5) συν μία (1), άρα έξι (6). Άρα, η σωστή απάντηση είναι το Γ.
Άλλος τύπος επαγωγικού συλλογισμού είναι οι μήτρες ως ένα είδος όπου παρουσιάζεται ένα πλέγμα σχημάτων με ένα κενό κελί όπου απαιτείται ο υποψήφιος να εντοπίσει τον κοινό κανόνα ή μοτίβο που διέπει τα υπόλοιπα πλαίσια, ώστε να συμπληρώσει το κενό. Αυτές οι ασκήσεις αξιολογούν την ικανότητα αναγνώρισης προτύπων, κρίσης και αφηρημένης σκέψης χωρίς τη χρήση λέξεων ή αριθμητικών εννοιών, καθιστώντας τες μια βασική δεξιότητα σε διαγνωστικά τεστ επαγωγικού συλλογισμού και τεστ τύπου CAT.
Τέτοιες ερωτήσεις είναι σχεδιασμένες όχι για να δοκιμάσουν εξειδικευμένες γνώσεις ή μνήμη, αλλά την ικανότητα του υποψηφίου να: εντοπίζει σχέσεις μεταξύ αφηρημένων κανόνων, να βγάζει γενικούς κανόνες από συγκεκριμένες παρατηρήσεις και να εφαρμόζει αυτούς τους κανόνες για να συμπληρώσει το μοτίβο. Αυτό τον καθιστά ένα εργαλείο αξιολόγησης της αναλυτικής και κριτικής σκέψης, που είναι χρήσιμη σε πολλά πεδία, από την επιλογή προσωπικού μέχρι εκπαιδευτικές δοκιμασίες υψηλού επιπέδου.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα 1ο από ΑΣΕΠ 1Γ/2025:
Απάντηση και επεξήγηση σωστής απάντησης: Από την εικόνα που μας δίνεται στο πάνω μέρος, βλέπουμε ότι υπάρχει ένας πίνακας με τρεις στήλες οριζοντίως και τρεις σειρές κάθετα. Εμείς καλούμαστε να επιλέξουμε την απάντηση που αντικαθιστά το ερωτηματικό, το οποίο βρίσκεται στο δεύτερο κουτί της δεύτερης σειράς. Κοιτώντας τα σχήματα ανά κουτί, διακρίνουμε το ακόλουθο μοτίβο. Ο αριθμός των οριζόντιων γραμμών σε κάθε κουτί ισούται με τον αριθμό των σκιασμένων τετραγώνων στο ίδιο κουτί. Η απάντηση Α είναι η μοναδική στην οποία εφαρμόζεται αυτό το μοτίβο, καθώς υπάρχουν δύο οριζόντιες γραμμές και δύο σκιασμένα τετράγωνα. Στις υπόλοιπες απαντήσεις δεν υπάρχει αντιστοιχία μεταξύ του αριθμού των οριζόντιων γραμμών και των σκιασμένων τετραγώνων, άρα δεν θα μπορούσαν να είναι σωστές.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα 2ο: (σχεδιασμός: Λίνα Μυλωνά)
Απάντηση και επεξήγηση σωστής απάντησης: Η λύση προκύπτει από δύο κανόνες: α) στους αριθμούς, σε κάθε στήλη ο επάνω αριθμός είναι το άθροισμα των δύο από κάτω (π.χ. 1+3=4, 2+6=8), άρα στην τρίτη στήλη πρέπει να ισχύει 2+?=6, οπότε ο ζητούμενος αριθμός είναι 4 και β) στα σύμβολα, σε κάθε γραμμή εμφανίζονται και τα τρία και μετακινούνται κυκλικά ως προς τη θέση τους, άρα στην τρίτη γραμμή η καρδιά βρίσκεται στη μέση αφού στις προηγούμενες δύο σειρές βρισκόταν στις δύο άκρες. Επομένως, η σωστή απάντηση είναι η Γ.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα 3ο: (σχεδιασμός: Λίνα Μυλωνά)
Απάντηση και επεξήγηση σωστής απάντησης: Παρατηρούμε ότι στην πρώτη γραμμή το μοτίβο είναι το πρώτο σχήμα να είναι ο συνδυασμός των άλλων δύο. Δηλαδή το 1ο κελί έχει ένα μαύρο τετράγωνο το οποίο έχει ένα λευκό κύκλο μέσα και μετά στα επόμενα δύο σχήματα βλέπουμε το μαύρο τετράγωνο και τον λευκό κύκλο μόνα τους. Και στην τρίτη γραμμή βλέπεις πάλι την ίδια λογική (ένα μαύρο αστέρι με ένα λευκό ήλιο στη μέση) και στα άλλα δύο σχήματα έχουμε το μαύρο τρίγωνο και τον λευκό ήλιο μόνα τους, που επιβεβαιώνει ότι ο μηχανισμός είναι ο ίδιος. Πράγματι και στη δεύτερη σειρά, βλέπουμε ότι στο τρίτο σχήμα έχουμε ένα μαύρο ρόμβο που περιλαμβάνει ένα λευκό σταυρό, στο πρώτο σχήμα της δεύτερης γραμμής έχουμε τον μαύρο ρόμβο οπότε η μοναδική σωστή απάντηση είναι ο λευκός σταυρός στην επιλογή Β.
Ωστόσο, στον ΑΣΕΠ 1Γ/2025 παρουσιάστηκε και ένας άλλος τύπος ερωτήσεων επαγωγικού συλλογισμού ο οποίος απαιτεί να εντοπίσετε το σχήμα που λείπει από τον πίνακα. Το σχήμα του πίνακα μπορεί να ποικίλλει (τετράγωνο, ορθογώνιο, κύκλος, αστέρι, πολύγωνο κ.λπ.) ενώ και πάλι εδώ περιέχονται σχήματα όπου υπάρχουν μοτίβα τα οποία πρέπει να αναζητήσετε.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα 1ο: (σχεδιασμός: Λίνα Μυλωνά)
Απάντηση και επεξήγηση σωστής απάντησης: Το σχήμα ακολουθεί κανόνα κατανομής και εξισορρόπησης συμβόλων μέσα στα τρίγωνα του αστεριού. Συγκεκριμένα, κάθε μικρό τρίγωνο περιέχει ένα και μόνο είδος συμβόλου (μάτια, λουλούδια, πάπιες, μπάλες, αυγά, αστέρια), ενώ στο σύνολο του σχήματος κάθε κατηγορία συμβόλων εμφανίζεται ίσο αριθμό φορών. Παρατηρούμε ότι τα σύμβολα κατανέμονται συμμετρικά γύρω από το κέντρο, τόσο ως προς τον τύπο όσο και ως προς την ποσότητα. Όπου ένα σύμβολο εμφανίζεται δύο φορές σε αντικριστά τρίγωνα, το ίδιο πρέπει να συμβαίνει και για όλα τα υπόλοιπα. Στο σημείο του κενού τριγώνου λείπει η ολοκλήρωση της συμμετρίας για το σύμβολο των αστεριών, τα οποία εμφανίζονται μεν στο άνω και κάτω τμήμα του σχήματος, αλλά όχι στο αντίστοιχο συμμετρικό σημείο. Επιπλέον, το πλήθος των συμβόλων μέσα σε κάθε τρίγωνο ακολουθεί σταθερό μοτίβο (ίδιος αριθμός ανά κατηγορία), γεγονός που αποκλείει επιλογές με διαφορετικό πλήθος ή διαφορετικό σύμβολο. Από τις διαθέσιμες επιλογές, μόνο η Δ περιέχει το σωστό σύμβολο (αστέρια) και το σωστό πλήθος, αποκαθιστώντας πλήρως τη συμμετρία και την ισορροπία του σχήματος.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα 2ο: (σχεδιασμός: Λίνα Μυλωνά)
Απάντηση και επεξήγηση σωστής απάντησης: Στο αστέρι κάθε κατηγορία τριγώνων ακολουθεί κανόνα πλήθους πλευρών του σχήματος που περιέχουν. Αν μετρήσεις, θα δεις ότι τα σχήματα που βρίσκονται στα εξωτερικά τρίγωνα του αστεριού έχουν κατά μία πλευρά περισσότερη από τα σχήματα που βρίσκονται στα εσωτερικά τρίγωνα μπροστά τους π.χ. το εξάγωνο γίνεται πεντάγωνο, το τετράγωνο γίνεται τρίγωνο κ.ο.κ. Επομένως, στο σχήμα που λείπει θα πρέπει το σχήμα να έχει δύο πλευρές και η μοναδική απάντηση είναι η επιλογή Α.
Παρότι τα παραπάνω ερωτήματα επαγωγικού συλλογισμού μπορεί εκ πρώτης όψεως να φαίνονται απλά ή «εύκολα», αυτό δεν σημαίνει ότι η λογική της επίλυσής τους αλλάζει όταν τα σχήματα γίνονται πιο σύνθετα ή τα μοτίβα πιο απαιτητικά. Αντιθέτως, ο τρόπος σκέψης και η μεθοδολογία παραμένουν ουσιαστικά οι ίδιοι δηλαδή παρατηρούμε συστηματικά τις σχέσεις, αναζητούμε επαναλαμβανόμενους κανόνες και ελέγχουμε αν αυτοί εφαρμόζονται με συνέπεια σε όλο το σχήμα. Ακόμη και όταν οι ερωτήσεις «δυσκολεύουν», η λύση δεν προκύπτει από κάποια νέα τεχνική, αλλά από την ίδια οργανωμένη προσέγγιση, απλώς με περισσότερα στοιχεία προς έλεγχο και μεγαλύτερη προσοχή στη λεπτομέρεια.
