Η ανεργία και ο πληθωρισμός αποτελούν δύο από τα σημαντικότερα μακροοικονομικά φαινόμενα που επηρεάζουν τη λειτουργία μιας οικονομίας και την κοινωνική της δομή. Παρότι είναι διακριτές έννοιες, συχνά αλληλεπιδρούν με τρόπους που διαμορφώνουν το επίπεδο ευημερίας μιας χώρας. Η μελέτη τους απαιτεί κατανόηση τόσο των οικονομικών μηχανισμών όσο και των κοινωνικών επιπτώσεων, καθώς τα φαινόμενα αυτά δεν περιορίζονται σε αριθμητικούς δείκτες αλλά αποτυπώνονται βαθιά στην καθημερινότητα των πολιτών. Η παγκοσμιοποιημένη οικονομία, η τεχνολογική πρόοδος, οι ενεργειακές κρίσεις και οι γεωπολιτικές εντάσεις έχουν επαναφέρει στο προσκήνιο τη συζήτηση για την ανεργία και τον πληθωρισμό, καθιστώντας αναγκαία μια συνολική προσέγγιση που να ερμηνεύει τις αιτίες, τις μορφές και τις συνέπειές τους.
Η ανεργία είναι η κατάσταση κατά την οποία άτομα ικανά και πρόθυμα να εργαστούν δεν μπορούν να βρουν απασχόληση. Πρόκειται για έναν δείκτη που αντικατοπτρίζει τόσο τη λειτουργία της αγοράς εργασίας όσο και την παραγωγική δυναμικότητα μιας οικονομίας. Η μέτρησή της βασίζεται στο ποσοστό του εργατικού δυναμικού που αναζητά εργασία αλλά δεν βρίσκει, σύμφωνα με αυστηρούς ορισμούς των στατιστικών αρχών. Παρά το ότι εκφράζεται ως αριθμός ή ποσοστό, η ανεργία έχει βαθιές κοινωνικές και πολιτικές προεκτάσεις, συνδέεται με τη φτώχεια, την κοινωνική απομόνωση, την αποδυνάμωση της παραγωγικής βάσης και τη μείωση της οικονομικής δραστηριότητας.
Η ανεργία μπορεί να λάβει διάφορες μορφές. Η ανεργία τριβής είναι αποτέλεσμα των μετακινήσεων εργαζομένων από μία θέση σε άλλη και θεωρείται φυσιολογικό και αναμενόμενο φαινόμενο σε μια υγιή αγορά εργασίας. Η διαρθρωτική ανεργία προκύπτει όταν οι δεξιότητες των εργαζομένων δεν συμβαδίζουν με τις ανάγκες της αγοράς. Αυτή τη μορφή ανεργίας εντείνεται σε περιόδους τεχνολογικής αναδιάρθρωσης ή σημαντικών αλλαγών στον παραγωγικό ιστό μιας χώρας. Όταν η οικονομία βρίσκεται σε ύφεση, εμφανίζεται η κυκλική ανεργία, η οποία συνδέεται με τη μείωση της συνολικής ζήτησης και τη συρρίκνωση της παραγωγής. Τέλος, σημαντικό ρόλο παίζει η εποχική ανεργία που σχετίζεται με τις περιοδικές διακυμάνσεις συγκεκριμένων κλάδων, όπως ο τουρισμός ή η γεωργία.
Οι αιτίες της ανεργίας διαφέρουν ανάλογα με το είδος της. Η κυκλική ανεργία προκαλείται από τη μείωση της συνολικής ζήτησης στην οικονομία, γεγονός που οδηγεί τις επιχειρήσεις σε περιορισμό της παραγωγής και των θέσεων εργασίας. Η διαρθρωτική ανεργία οφείλεται στην αδυναμία του εργατικού δυναμικού να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις της νέας τεχνολογίας ή των νέων επιχειρηματικών μοντέλων. Η ανεργία τριβής προκύπτει από τη φυσιολογική κινητικότητα των εργαζομένων, ενώ η εποχική ανεργία συνδέεται με κλάδους που παρουσιάζουν περιοδικότητα, όπως οι τουριστικές δραστηριότητες. Η πολυπλοκότητα των αιτιών καθιστά την ανεργία ένα δύσκολο ζήτημα προς αντιμετώπιση, καθώς απαιτεί συνδυασμό μέτρων και όχι μία μοναδική λύση.
Οι επιπτώσεις της ανεργίας είναι πολλαπλές και εκτείνονται πέρα από την οικονομία. Σε ατομικό επίπεδο, η ανεργία οδηγεί σε απώλεια εισοδήματος, μείωση της αυτοεκτίμησης και αύξηση του άγχους και της ανασφάλειας. Σε κοινωνικό επίπεδο, δημιουργεί συνθήκες ανισότητας, περιθωριοποίησης και έντασης. Οικονομικά, μειώνει την παραγωγή, περιορίζει τα φορολογικά έσοδα, αυξάνει τις κοινωνικές δαπάνες και μπορεί να οδηγήσει σε φαύλους κύκλους ύφεσης. Σε χώρες με υψηλή ανεργία των νέων, εμφανίζεται το φαινόμενο της «διαρροής εγκεφάλων», όπου οι πιο καταρτισμένοι νέοι μεταναστεύουν στο εξωτερικό προς αναζήτηση ευκαιριών, με αποτέλεσμα η χώρα να χάνει πολύτιμο ανθρώπινο κεφάλαιο.
Η αντιμετώπιση της ανεργίας απαιτεί ένα πλέγμα πολιτικών που περιλαμβάνει ενεργητικές πολιτικές απασχόλησης, προγράμματα κατάρτισης και επανακατάρτισης, ενίσχυση της επιχειρηματικότητας και μεταρρυθμίσεις στην αγορά εργασίας. Η επένδυση στην εκπαίδευση και στις δεξιότητες αποτελεί κρίσιμη προϋπόθεση για τη μείωση της διαρθρωτικής ανεργίας. Οι δημόσιες πολιτικές οφείλουν επίσης να ενθαρρύνουν τη δημιουργία ποιοτικών θέσεων εργασίας, να βελτιώνουν το επιχειρηματικό περιβάλλον και να στηρίζουν την καινοτομία. Η εποχική ανεργία μπορεί να μετριαστεί μέσω της διαφοροποίησης του παραγωγικού μοντέλου, ενώ η κυκλική ανεργία απαιτεί μέτρα δημοσιονομικής ή νομισματικής τόνωσης σε περιόδους ύφεσης.
Σύμφωνα με την πρόσφατη ανάλυση της Τράπεζας της Ελλάδος, το 2024 καταγράφηκε περαιτέρω βελτίωση στην ελληνική αγορά εργασίας, με το ποσοστό ανεργίας να υποχωρεί αισθητά και να διαμορφώνεται στο 10.1%. Η εξέλιξη αυτή καταδεικνύει ότι η οικονομική δραστηριότητα συνέχισε να ενισχύεται, παρά τους διεθνείς κλυδωνισμούς, και ότι περισσότερα άτομα είτε βρήκαν εργασία είτε επανεντάχθηκαν ενεργά στο εργατικό δυναμικό. Η ενίσχυση της συμμετοχής στην αγορά εργασίας υποδηλώνει ότι η οικονομία προσέφερε νέες ευκαιρίες απασχόλησης και ότι μέρος του εργατικού δυναμικού που είχε αποσυρθεί, είτε λόγω αποθάρρυνσης είτε λόγω δημογραφικών ιδιαιτεροτήτων, άρχισε να επιστρέφει.
Ωστόσο, η μείωση της ανεργίας δεν είναι το μόνο χαρακτηριστικό της αγοράς εργασίας. Η Τράπεζα της Ελλάδος επισημαίνει την ύπαρξη «στενότητας», δηλαδή τη δυσκολία των επιχειρήσεων να καλύψουν διαθέσιμες θέσεις εργασίας, ακόμη και σε περιβάλλον αυξημένης απασχόλησης. Το φαινόμενο αυτό συνδέεται τόσο με την ποιοτική αναντιστοιχία δεξιοτήτων όσο και με τις δομικές μεταβολές της παραγωγής, οι οποίες δημιουργούν νέες ανάγκες που δεν μπορούν να καλυφθούν άμεσα από το υπάρχον εργατικό δυναμικό. Παράλληλα, η σημαντική αύξηση των μισθών το 2024, με τις συνολικές αμοιβές να αυξάνονται κατά 7.4% και την αμοιβή ανά μισθωτό κατά 6%, αποτυπώνει αφενός την προσπάθεια των επιχειρήσεων να προσελκύσουν και να διατηρήσουν εργαζομένους και αφετέρου την επίδραση της στενότητας στην αγορά εργασίας, η οποία δημιουργεί ανοδικές πιέσεις στις αμοιβές.
Η βελτίωση της απασχόλησης δεν πρέπει να εκληφθεί ως δεδομένη, διότι συνδέεται στενά με τις συνολικές οικονομικές συνθήκες και την πορεία της χώρας σε ένα διεθνές περιβάλλον αβεβαιότητας. Η ελληνική οικονομία αντιμετωπίζει ακόμη προκλήσεις, όπως τη γήρανση του πληθυσμού, τις δεξιοτεχνικές ανισοσκέλειες και την ανάγκη για περαιτέρω ενίσχυση της παραγωγικότητας, ώστε η αύξηση της απασχόλησης να έχει μόνιμα χαρακτηριστικά. Παράλληλα, η εντεινόμενο στενότητα στην αγορά εργασίας μπορεί να εξελιχθεί σε περιορισμό της αναπτυξιακής δυναμικής, αν δεν υπάρξει αποτελεσματική πολιτική ενίσχυσης των δεξιοτήτων, αναβάθμισης της κατάρτισης και προσέλκυσης του ανθρώπινου κεφαλαίου που χάθηκε τα προηγούμενα χρόνια.
Συνολικά, η εικόνα της ανεργίας, όπως παρουσιάζεται στην έκθεση της Τράπεζας της Ελλάδος, αποτυπώνει έναν μετασχηματισμό της ελληνικής αγοράς εργασίας προς κατεύθυνση μεγαλύτερης συνοχής και δραστηριότητας. Η πτώση του ποσοστού ανεργίας και η αύξηση της συμμετοχής στο εργατικό δυναμικό αποτελούν ενδείξεις δυναμισμού. Ταυτόχρονα, όμως, η στενότητα που καταγράφεται καταδεικνύει ότι η πορεία προς μια σταθερή και ισορροπημένη αγορά εργασίας παραμένει απαιτητική και εξαρτάται από την ικανότητα της οικονομίας να δημιουργήσει όχι μόνο περισσότερες, αλλά και ποιοτικότερες θέσεις εργασίας, εναρμονισμένες με τις τεχνολογικές και παραγωγικές εξελίξεις.
Ο πληθωρισμός είναι το φαινόμενο της γενικής και διαρκούς αύξησης του επιπέδου των τιμών στην οικονομία. Αντικατοπτρίζει τη μεταβολή της αγοραστικής δύναμης του χρήματος και αποτελεί κρίσιμο δείκτη για την οικονομική σταθερότητα μιας χώρας. Ο πληθωρισμός δεν αφορά αύξηση μεμονωμένων τιμών αλλά συνολική τάση ανόδου στο «καλάθι» αγαθών και υπηρεσιών που αγοράζουν τα νοικοκυριά. Για τον λόγο αυτό, αξιολογείται κυρίως μέσω του Δείκτη Τιμών Καταναλωτή και άλλων δεικτών που αποτυπώνουν μεταβολές στο κόστος ζωής.
Οι αιτίες του πληθωρισμού διακρίνονται συνήθως σε τρεις κατηγορίες. Ο πληθωρισμός ζήτησης εμφανίζεται όταν η συνολική ζήτηση στην οικονομία υπερβαίνει την προσφορά αγαθών και υπηρεσιών. Σε τέτοιες περιόδους, η αυξημένη ζήτηση ασκεί πίεση στις τιμές. Ο πληθωρισμός κόστους προκύπτει ΄όταν αυξάνεται το κόστος των εισροών, όπως πρώτες ύλες, ενέργεια ή μισθοί, με αποτέλεσμα οι επιχειρήσεις να μετακυλίουν την αύξηση αυτή στις τελικές τιμές. Η ενεργειακή κρίση αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα που οδηγεί σε πληθωρισμό κόστους. Τέλος, οι πληθωριστικές προσδοκίες προσαρμόζουν τις τιμές και οι εργαζόμενοι αναμένουν αυξήσεις μισθών για να προστατεύσουν το εισόδημά τους.
Σε ορισμένες περιπτώσεις παρατηρούνται και ειδικές μορφές πληθωρισμού, όπως ο εισαγόμενος πληθωρισμός. Πρόκειται για αυξήσεις τιμών που μεταφέρονται από το εξωτερικό λόγω της ανόδου των διεθνών τιμών πρώτων υλών ή λόγω υποτίμησης του εγχώριου νομίσματος, η οποία καθιστά ακριβότερα τα εισαγόμενα αγαθά. Στις σύγχρονες ανοικτές οικονομίες ο εισαγόμενος πληθωρισμός έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς πολλές χώρες εξαρτώνται από εισαγωγές ενέργειες και βασικών πρώτων υλών, γεγονός που ενισχύει την εξωτερική ευαλωτότητά τους.
Ο πληθωρισμός έχει σημαντικές συνέπειες για τα νοικοκυριά, τις επιχειρήσεις και το κράτος. Για τα νοικοκυριά, η άνοδος των τιμών μειώνει την αγοραστική δυνατότητα και δημιουργεί δυσκολίες στην κάλυψη βασικών αναγκών. Οι ευάλωτες κοινωνικές ομάδες πλήττονται περισσότερο, καθώς μεγαλύτερο μέρος του εισοδήματός τους κατευθύνεται σε βασικά αγαθά, όπως τρόφιμα και ενέργεια. Για τις επιχειρήσεις, ο πληθωρισμός αυξάνει το κόστος λειτουργίας, δυσχεραίνει τη μακροπρόθεσμη στρατηγική και δημιουργεί αβεβαιότητα για τις επενδύσεις. Σε μακροοικονομικό επίπεδο, υψηλός και επίμονος πληθωρισμός μπορεί να οδηγήσει σε απώλεια ανταγωνιστικότητας, νομισματική αστάθεια και επιβράδυνση της οικονομικής ανάπτυξης.
Η αντιμετώπιση του πληθωρισμού αποτελεί κεντρικό στόχο της οικονομικής πολιτικής. Οι νομισματικές αρχές χρησιμοποιούν εργαλεία όπως η αύξηση των επιτοκίων και η μείωση της κυκλοφορίας χρήματος για να περιορίσουν τη ζήτηση και να σταθεροποιήσουν τις τιμές. Η δημοσιονομική πολιτική μπορεί επίσης να συμβάλλει, μέσω περιορισμών στη δημόσια δαπάνη ή παρέμβασης για τη μείωση της φορολογικής επιβάρυνσης σε βασικά αγαθά. Παράλληλα, οι διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις ενισχύουν την ανταγωνιστικότητα και την παραγωγικότητα, αντιμετωπίζοντας τις βαθύτερες αιτίες του πληθωρισμού.
Με βάση την έκθεση του Διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος, το 2024 ο πληθωρισμός στην Ελλάδα παρουσίασε σημαντική αποκλιμάκωση, αλλά παρέμεινε ελαφρώς υψηλότερος από τον μέσο όρο της ευρωζώνης. Συγκεκριμένα το γενικό επίπεδο τιμών στη χώρα κατέγραψε μια μείωση από το 4.2% του 2023 στο 3.0% κατά μέσο όρο για το 2024, ενώ στις αρχές του 2025 η τιμή αυτή κυμάνθηκε γύρω στο 2.9%-3.1%. Η πτωτική τάση ήταν αποτέλεσμα της μείωσης των τιμών σε βασικά αγαθά, όπως τα τρόφιμα, καθώς και των χαμηλών ρυθμών αύξησης των μη ενεργειακών προϊόντων. Ωστόσο, η Ελλάδα εξακολούθησε να αντιμετωπίζει στερεό «δομικό πληθωρισμό» λόγω σχετικά υψηλών υπηρεσιών, γεγονός που περιόριζε την ταχύτερη πτώση των συνολικών τιμών.
Τέλος, αξίζει να σημειωθεί ότι η πτώση του πληθωρισμού στην Ελλάδα συνέβη παράλληλα με βελτιώσεις στην αγορά εργασίας, αυξήσεις μισθών και σχετική οικονομική ανάκαμψη, με αποτέλεσμα να διαμορφωθεί ένα πλαίσιο σταθεροποίησης των τιμών χωρίς έντονη ύφεση. Αυτή η εξέλιξη αποτυπώνει τη «διάχυτη» υποχώρηση των πληθωριστικών πιέσεων στη χώρα, αν και η επιμονή των υπηρεσιών ως πηγή αντοχής των τιμών δείχνει ότι η πτώση δεν ήταν ομοιόμορφη σε όλους τους τομείς.
Παρότι η ανεργία και ο πληθωρισμός μελετώνται συχνά ως ανεξάρτητα φαινόμενα, υπάρχει μια ιστορικά παρατηρημένη σύνδεση μεταξύ τους. Η θεωρία της καμπύλης Philips υποστηρίζει ότι υπάρχει βραχυπρόθεσμη αντιστροφή μεταξύ των δύο. Όταν η ανεργία μειώνεται, ο πληθωρισμός τείνει να αυξάνεται, και αντιστρόφως. Αυτή η σχέση βασίζεται στην ιδέα ότι όταν η αγορά εργασίας είναι «σφιχτή», οι εργοδότες ανταγωνίζονται για εργατικό δυναμικό και αυξάνουν τους μισθούς, γεγονός που μετακυλίεται στις τιμές.
Ωστόσο, η σχέση αυτή δεν είναι σταθερή ούτε απόλυτη. Στη δεκαετία του 1970 εμφανίστηκε το φαινόμενο του στασιμοπληθωρισμού, όπου παρατηρήθηκε ταυτόχρονη ανεργία και υψηλός πληθωρισμός. Το γεγονός αυτό έδειξε ότι άλλοι παράγοντες, όπως οι διαταραχές στην προσφορά, μπορούν να ανατρέψουν τη θεωρητική ισορροπία. Η σημερινή παγκοσμιοποιημένη οικονομία ενισχύει της αβεβαιότητες αυτές, καθώς εξωτερικοί παράγοντες, όπως οι διεθνείς τιμές ενέργειας ή οι γεωπολιτικές κρίσεις, επηρεάζουν ταυτόχρονα την απασχόληση και τις τιμές.
Η εξισορρόπηση των δύο φαινομένων αποτελεί μια από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της οικονομικής πολιτικής. Πολιτικές που στοχεύουν αποκλειστικά στη μείωση της ανεργίας μπορεί να οδηγήσουν σε υπερθέρμανση της οικονομίας και αύξηση του πληθωρισμού. Αντίστροφα, πολιτικές έντονης νομισματικής σύσφιξης, οι οποίες περιορίζουν τον πληθωρισμό, μπορεί να ανακόψουν την ανάπτυξη και να αυξήσουν την ανεργία. Η αποτελεσματική οικονομική πολιτική απαιτεί ισορροπημένη προσέγγιση, αξιολόγηση των συνθηκών και συνδυασμό μέτρων μακροοικονομικής σταθερότητας και κοινωνικής προστασίας.
Συνολικά, η ανεργία και ο πληθωρισμός αποτελούν κεντρικούς άξονες της μακροοικονομικής ανάλυσης και της κοινωνικής πραγματικότητας. Αν και εκδηλώνονται με διαφορετικούς τρόπους, αλληλεπιδρούν και επηρεάζουν σημαντικά το επίπεδο ζωής, την οικονομική σταθερότητα και την κοινωνική συνοχή. Η κατανόηση των αιτιών τους, των μορφών τους και των συνεπειών τους αποτελεί βασικό στοιχείο για την ερμηνεία των οικονομικών εξελίξεων και τον σχεδιασμό αποτελεσματικών πολιτικών. Η αντιμετώπιση αυτών των φαινομένων απαιτεί συντονισμό οικονομικών, κοινωνικών και θεσμικών μέτρων, καθώς και μακροπρόθεσμη στρατηγική που να εξασφαλίζει σταθερότητα, ανάπτυξη και κοινωνική δικαιοσύνη. Σε έναν κόσμο που μεταβάλλεται ραγδαία, η ανάλυση της ανεργίας και του πληθωρισμού παραμένει θεμελιώδης για την κατανόηση των σύγχρονων προκλήσεων και τη διασφάλιση της ευημερίας της κοινωνίας.
Τα θέματα που έχουν τεθεί έως σήμερα στους εισαγωγικούς διαγωνισμούς της ΕΣΔΔΑ είναι τα ακόλουθα:
1ος Εισαγωγικός Διαγωνισμός ΕΣΔΔΑ – κληρωθέν
Νομισματική πολιτική και πληθωρισμός:
Είναι σε θέση το κράτος να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά τις πληθωριστικές τάσεις μια οικονομίας ασκώντας νομισματική πολιτική; Υπέρ και κατά.
10ος Εισαγωγικός Διαγωνισμός ΕΣΔΔΑ – κληρωθέν
Παραοικονομία στην Ελλάδα. Επιπτώσεις στο δημόσιο χρέος και στον πληθωρισμό.
19ος Εισαγωγικός Διαγωνισμός ΕΣΔΔΑ – ακλήρωτο
Ανεργία και Πληθωρισμός
- Προσδιορίστε τις κυριότερες μορφές ανεργίας και πληθωρισμού στο νέο οικονομικό περιβάλλον.
- Πολιτικές καταπολέμησης του πληθωρισμού και της ανεργίας.
- Τι μέτρα λαμβάνει η ΕΚΤ για την αναχαίτηση των πληθωριστικών πιέσεων.
20ος Εισαγωγικός Διαγωνισμός ΕΣΔΔΑ – ακλήρωτο
Ανεργία
- Να αναλύσετε τις διάφορες μορφές ανεργίας και τα αίτια αυτών.
- Να συζητήσετε τα μέτρα που έχει στη διάθεση της η πολιτεία για την αντιμετώπιση της ανεργίας.
- Τα τελευταία χρόνια σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης συζητείται το θέμα της ευελιξίας με ασφάλεια της αγοράς εργασίας ποιες είναι οι κοινωνικές και οι οικονομικές συνέπιες από την υιοθέτηση της πολιτικής αυτής;
25ος Εισαγωγικός Διαγωνισμός ΕΣΔΔΑ – κληρωθέν
Ανεργία και Απασχόληση και οι συνέπειες τους για την οικονομία:
- Αίτια και πολιτικές αντιμετώπισης της ανεργίας.
- Η επίδραση της σημερινής κατάστασης της απασχόλησης – ανεργίας στη βιωσιμότητα του συστήματος κοινωνικής ασφάλισης στην Ελλάδα.
- Η επίδραση της διοικητικής επιβολής κατώτατου μισθού στην απασχόληση – ανεργία.
28ος Εισαγωγικός Διαγωνισμός ΕΣΔΔΑ – ακλήρωτο
Πληθωρισμός και Οικονομική Ανάπτυξη:
- Εξηγείστε τα βασικότερα αίτια του πληθωρισμού.
- Αναπτύξτε τις βασικότερες συνέπειες του πληθωρισμού.
- Εξηγείστε τα αίτια της πρόσφατης ανόδου των τιμών στην Ευρωζώνη.
29ος Εισαγωγικός Διαγωνισμός ΕΣΔΔΑ – κληρωθέν
Δώστε απαντήσεις στα παρακάτω ερωτήματα ανάλογα με τη σχολή οικονομικής σκέψης:
- Μπορεί να συμβάλλει η επεκτατική νομισματική πολιτική στην αντιμετώπιση των υφέσεων;
- Είναι η επεκτατική δημοσιονομική πολιτική αποτελεσματική στην αντιμετώπιση των υφέσεων.
- Μπορούν η νομισματική και/ή η δημοσιονομική πολιτική να μειώσουν την ανεργία.
29ος Εισαγωγικός Διαγωνισμός ΕΣΔΔΑ – ακλήρωτο
Πληθωρισμός και οικονομική ανάπτυξη:
- Εξηγήστε το φαινόμενο του στασιμοπληθωρισμού.
- Ποιες είναι οι μακροοικονομικές και αναπτυξιακές συνέπειες του πληθωρισμού;
- Πού οφείλεται ο σημερινός πληθωρισμός στην Ευρώπη και παγκοσμίως;
