Σύμφωνα με το Μηνιαίο Δελτίου του ΚΕΠΕ η οικονομική ύφεση που ξεκίνησε στην Ελλάδα πριν από περίπου έξι έτη και οι πολιτικές λιτότητας που υιοθετήθηκαν, σε μια προσπάθεια αποτροπής της άτακτης χρεοκοπίας που απειλούσε τη χώρα και επίτευξης δημοσιονομικής εξυγίανσης, είχαν ως συνέπεια, αφενός, τη μείωση της οικονομικής δραστηριότητας και, αφετέρου, τη ραγδαία αύξηση της ανεργίας σε δυσθεώρητα ύψη.
Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ, το ποσοστό ανεργίας από 7,2% το τρίτο τρίμηνο του 2008 εκτινάχθηκε στο 27,8% το πρώτο τρίμηνο του 2014 και έκτοτε εμφανίζει σημάδια αποκλιμάκωσης, για να φτάσει στο 25,5% το τρίτο τρίμηνο του 2014. Ως αποτέλεσμα, ο αριθμός των ανέργων αυξήθηκε από περίπου 378 χιλ. άτομα το 2008 σε 1.284 χιλ άτομα το 2014. Η ύφεση έπληξε με ιδιαίτερη σφοδρότητα συγκεκριμένες πληθυσμιακές ομάδες, κυρίως λόγω των πολύ υψηλών ποσοστών ανεργίας που προκάλεσε. Οι νέοι είναι μία από αυτές τις ομάδες που είδαν το ποσοστό ανεργίας τους να αυξάνεται από 15,6% το τρίτο τρίμηνο του 2008 σε 43,2% το τρίτο τρίμηνο του 20143. Αυτό σημαίνει ότι περισσότεροι από 370 χιλ. νέοι αναζητούσαν ανεπιτυχώς θέση απασχόλησης το τρίτο τρίμηνο του 2014.
Ο αριθμός είναι μεγάλος και έχει ως αποτέλεσμα να αυξάνεται το κόστος οποιασδήποτε παρέμβασης μέσω ενεργητικών πολιτικών απασχόλησης, π.χ. με τη δημιουργία επιδοτούμενων θέσεων απασχόλησης ή πρακτικής άσκησης. Παρά την εφαρμογή στην Ελλάδα πληθώρας προγραμμάτων ενεργητικής πολιτικής απασχόλησης με έμφαση στους νέους, τα αποτελέσματα ως σήμερα δεν είναι ιδιαίτερα ενθαρρυντικά.
Υπό αυτό το σκεπτικό και με αφορμή την αύξηση της ανεργίας των νέων σε όλες σχεδόν τις χώρες-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης τα τελευταία έτη, εξαιτίας της οικονομικής ύφεσης, η Ευ-ρωπαϊκή Επιτροπή σχεδίασε και εισηγήθηκε την πρωτοβουλία «Εγγύηση για τη Νεολαία». Ως ημερομηνία έναρξης της «Εγγύησης για τη Νεολαία» ορίστηκε η 1η Ιανουαρίου 2014, αν και σε πολλές χώρες δεν εφαρμόζεται καθολικά ακόμη, οπότε όλοι οι νέοι έως 25 ετών που δεν απασχολούνται, δεν εκπαιδεύονται και δεν καταρτίζονται θα έχουν μια καλής ποιότητας προ-σφορά απασχόλησης, εκπαίδευσης, πρακτικής άσκησης ή μαθητείας εντός τεσσάρων (4) μηνών από την αποφοίτησή τους από το τυπικό εκπαιδευτικό σύστημα ή την είσοδό τους στην ανεργία
Προκειμένου να υλοποιηθεί με επιτυχία το εγχείρημα της «Εγγύησης για τη Νεολαία», πεποίθηση του ΚΕΠΕ είναι πως πρέπει να προσαρμοστεί στην ελληνική πραγματικότητα, τουλάχιστον σε βραχυπρόθεσμο ορίζοντα.
Οι θεσμικοί φορείς που εμπλέκονται στην πρωτοβουλία περιλαμβάνουν επτά υπουργεία , την τοπική αυτοδιοίκηση, τους κοινωνικούς εταίρους και τα επιμελητήρια, καθώς και το Εθνικό Συμβούλιο Νεολαίας
Πιθανόν το μεγαλύτερο πρόβλημα που αντιμετωπίζει η Ελλάδα σήμερα είναι ο μεγάλος αριθμός των ατόμων στους οποίους απευθύνεται η πρωτοβουλία
Η εξαίρεση των ατόμων 25-29 ετών κρίνεται μη ικανοποιητική για την Ελλάδα, καθώς λόγω παράτασης της διάρκειας των σπουδών τριτοβάθμιας εκπαίδευσης άνω του προβλεπόμενου χρόνου, αλλά και της μακρύτερης διάρκειας μετάβασης από την εκπαίδευση στην αγορά εργασίας, το ποσοστό των ΝΕΕΤ σε αυτή την ηλικιακή ομάδα αγγίζει το 42,1%, περίπου 10 εκατοστιαίες μονάδες πάνω από τη δεύτερη Ιταλία
Ενδεχόμενη λύση στο χρηματοδοτικό πρόβλημα δράσεων για την ανεργία των νέων γενικά και την «Εγγύηση για τη Νεολαία» ειδικά, ώστε να μπορέσει να καλυφθεί μεγαλύτερος αριθμός νέων, είναι, καταρχάς, η αύξηση της χρηματοδότησης από την Ευρωπαϊκή Ένωση στη βάση της απαράδεκτα υψηλής ανεργίας για τους νέους στη χώρα μας και, στη συνέχεια, η χρηματοδότηση από εθνικούς πόρους που θα προκύψουν από την αναδιοργάνωση των δαπανών του ελληνικού Δημοσίου και την εξοικονόμηση πόρων από άλλες δράσεις
: Η δεύτερη σημαντική ιδιαιτερότητα της Ελλάδας είναι η περιορισμένη ζήτηση για εργασία.
Με δεδομένη την κριτική που ασκείται στη χώρα με αντικείμενο το μεγάλο αριθμό δημοσίων υπαλλήλων , είναι σκόπιμο να δοθεί έμφαση στον ιδιωτικό τομέα. Ωστόσο, με βάση τα στοιχεία που δημοσιεύει η ΕΛΣΤΑΤ, ο διαθέσιμος αριθμός κενών θέσεων απασχόλησης είναι μικρός στη χώρα μας
Αναφορικά με τον ιδιωτικό τομέα, θεωρείται δύσκολο να βρεθεί ο απαραίτητος αριθμός θέσεων απασχόλησης, πρακτικής άσκησης και μαθητείας. Ειδικά σε περιόδους μειούμενης εγχώριας ζήτησης για αγαθά και υπηρεσίες και έντονης αβεβαιότητας, είναι εξαιρετικά δύσκολο να πεισθούν ιδιωτικές επιχειρήσεις να προσλάβουν νέους απασχολούμενους ή να διαθέσουν υφιστάμενο προσωπικό για την εκπαίδευσή τους, ακόμη και με χαμηλό κόστος.
Η αντιμετώπιση του προβλήματος της ζήτησης εργασίας με τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης, πρακτικής άσκησης και μαθητείας, θα μπορούσε να περιλαμβάνει λιγότερο ή περισσότερο συμβατικά μέσα. Το πρώτο βήμα μπορεί να είναι η στήριξη των υφιστάμενων επιχειρήσεων με την παροχή υπηρεσιών συμβουλευτικής και καθοδήγησης, σε συνεργασία με τις εργοδοτικές οργανώσεις και τα επιμελητήρια, και με στόχο την υποβοήθηση των επιχειρήσεων να μειώσουν τις αδυναμίες τους και να προβούν σε επιλεκτικές κινήσεις για την ενίσχυση της δραστηριότητάς τους στη διεθνή αγορά
Τέλος, δεν πρέπει να αποκλείονται χωρίς προηγούμενο διάλογο επιλογές αντίστοιχες με το ERASMUS ή την AIESEC στο χώρο της εκπαίδευσης. Συγκεκριμένα, θα μπορούσε να επιλεγεί η συμμετοχή στην «Εγγύηση για τη Νεολαία» επιχειρήσεων στο εξωτερικό, με προτεραιότητα σε αυτές ελληνικών συμφερόντων, και για χρονικό διάστημα αντίστοιχο με αυτό που προβλέπεται για τις επιχειρήσεις που λειτουργούν στην Ελλάδα, ώστε να απορροφήσουν νέους είτε σε θέσεις απασχόλησης, είτε σε θέσεις πρακτικής άσκησης ή μαθητείας
Η επιτυχημένη υλοποίηση της «Εγγύησης για τη Νεολαία» προϋποθέτει ικανές διοικητικές δομές, καθώς βασικό συστατικό στοιχείο επιτυχίας είναι η εξατομικευμένη προσέγγιση, ώστε να καθοριστεί η βέλτιστη πορεία του νέου (απασχόληση, εκπαίδευση, κτλ.) με βάση τα χαρακτηριστικά του και τις συνθήκες στην αγορά εργασίας. Δεδομένου ότι ο κύριος βραχίονας για την υλοποίηση της πρωτοβουλίας, σύμφωνα με το Ελληνικό Σχέδιο Δράσης, είναι ο ΟΑΕΔ, καθίσταται σαφές ότι σε αυτόν πέφτει το μεγαλύτερο βάρος και, συγκεκριμένα, στα ανανεωμένα Κέντρα Προώθησης στην Απασχόληση (ΚΠΑ2)
Κρίσιμης σημασίας, όμως, είναι να επιλεγεί ένας βασικός φορέας που θα φέρει την κυριότητα των δράσεων και την ευθύνη για την επιτυχημένη ή όχι εφαρμογή τους. Ο φορέας αυτός μπορεί να είναι ο ΟΑΕΔ ή οποιοσδήποτε άλλος από αυτούς που συμμετέχουν από κοινού στην πρωτοβουλία, όμως κρίνεται ότι ο ΟΑΕΔ έχει τα εχέγγυα να διαδραματίσει αυτό το ρόλο. Να μετεξελιχθεί, δηλαδή, σε έναν κεντρικό επιτελικό φορέα που θα σχεδιάζει, υλοποιεί, ελέγχει, διορθώνει και λογοδοτεί για τα αποτελέσματα των δράσεών του στο πλαίσιο της «Εγγύησης για τη Νεολαία».
Η «Εγγύηση για τη Νεολαία» αποτελεί την ενιαία ευρωπαϊκή απάντηση στο πρόβλημα της υψηλής ανεργίας των νέων που προκάλεσε η οικονομική ύφεση των τελευταίων ετών. Απευθύνεται σε μεγάλο αριθμό νέων και στηρίζεται στην επιτυχημένη πορεία συστημάτων δυϊκής εκπαίδευσης που εφαρμόζονται κατά κανόνα στις σκανδιναβικές χώρες, τη Γερμανία και την Αυστρία, ως μέσο για την ομαλότερη ένταξη των αποφοίτων του εκπαιδευτικού συστήματος στην αγορά εργασίας. Στο άρθρο αυτό προσδιορίζονται τα βασικά στοιχεία που διαφοροποιούν την Ελλάδα και άλλες χώρες του ευρωπαϊκού Νότου και θέτουν εμπόδια στην αυτούσια μεταφορά επιτυχημένων πρακτικών από άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Σε αυτά συγκαταλέγονται ο μεγάλος αριθμός δυνητικών δικαιούχων για τα δημοσιονομικά δεδομένα της περιόδου, η χαμηλή ζήτηση εργασίας, η αναποτελεσματική δημόσια διοίκηση, η έλλειψη εμπειρίας στο δυϊκό εκπαιδευτικό σύστημα, η προβληματική σχέση εκπαίδευσης και αγοράς εργασίας, οι περιορισμοί στις επιλογές διεξόδου, καθώς και η έλλειψη μόνιμων μηχανισμών παρακολούθησης και αξιολόγησης των ενεργητικών πολιτικών απασχόλησης.
Τα παραπάνω είναι βασικά στοιχεία που χρήζουν προσοχής, αλλά αυτό δε σημαίνει ότι είναι και τα μοναδικά. Ενδεικτικά αναφέρεται η ετερογένεια του πληθυσμού των νέων με την ύπαρξη μειονοτικών ομάδων όπως είναι οι Ρομά και οι Πομάκοι στη Θράκη, καθώς και η ύπαρξη μεγάλου αριθμού μεταναστών διαφορετικής εθνικής προέλευσης. Οι διαφορετικές ανάγκες και προσδοκίες αυτών των κοινωνικών ομάδων χρειάζονται στοχευμένες και προσαρμοσμένες παρεμβάσεις. Ένα ακόμη σημείο προβληματισμού είναι η εκτεταμένη λειτουργία της άτυπης εργασίας (μαύρη ή ανασφάλιστη εργασία), με ποσοστά που κυμαίνονται από 12% του εργατικού δυναμικού28 ως 25% του ΑΕΠ.
Με δεδομένα τα προβλήματα που σχετίζονται με το ασφαλιστικό σύστημα, τη συνεπαγόμενη από αυτά αβεβαιότητα, την αποτελεσματικότητα των σχετικών ελέγχων νομιμότητας, αλλά και του θεσμικού πλαισίου που ενδέχεται κάποιες φορές να επιτρέπει άθελά του τέτοιες πρακτικές, ο προσδιορισμός ικανών κινήτρων ασφάλισης της εργασίας τόσο στην κατεύθυνση των εργαζομένων όσο και, κυρίως, στην κατεύθυνση των εργοδοτών είναι μια πρόκληση.
Συμπερασματικά σύμφωνα με το ΚΕΠΕ, η «Εγγύηση για τη Νεολαία» φαίνεται να στηρίζεται στις εμπειρίες και τα πρότυπα χωρών της Βορείου Ευρώπης. Το στοιχείο αυτό καθιστά την προσπάθεια υλοποίησής της στις χώρες του ευρωπαϊκού Νότου εξαιρετικά επισφαλή, καθώς οι συνθήκες κάθε άλλο παρά ιδανικές είναι, ενώ επιβαρύνονται περαιτέρω από τα δημοσιονομικά προβλήματα και την οικονομική ύφεση. Παρ' όλα αυτά, με προσεκτικές κινήσεις στην ίδια την πρωτοβουλία της «Εγγύησης για τη Νεολαία» βραχυχρόνια και διαρθρωτικές αλλαγές στις οικονομίες των χωρών του ευρωπαϊκού Νότου μεσοπρόθεσμα, κρίνεται ότι τα αποτελέσματα μπορεί να είναι θετικά, τελικά.
Η επιλογή της ελληνικής πλευράς ως τώρα είναι να ενσωματώσει την «Εγγύηση για τη Νεολαία» στο ευρύτερο πλαίσιο των ενεργητικών πολιτικών απασχόλησης. Ίσως όμως να ήταν προτιμότερο να λειτουργήσει ως νέο πλαίσιο παρέμβασης που θα εισήγαγε καινούργιες πρακτικές για την ολιστική αντιμετώπιση του προβλήματος της ανεργίας των νέων. Απομένει να αποδειχθεί κατά πόσο, λειτουργώντας στο υφιστάμενο πλαίσιο, η «Εγγύηση για τη Νεολαία» μπορεί να έχει τα επιθυμητά θετικά αποτελέσματα για τους νέους μας, αν και εφόσον γίνει εφικτό να μετρηθούν.
