Αν έχετε περάσει αρκετό χρόνο με παιδιά, γνωρίζετε ότι αυτού του είδους τα αιτήματα επαναλαμβάνονται σχεδόν με μαθηματική ακρίβεια. Τα παιδιά ζητούν διαρκώς την προσοχή μας - από το να μας δείξουν με περηφάνια μια ζωγραφιά με ξυλομπογιές μέχρι να βεβαιωθούν ότι τα κοιτάμε πριν κάνουν ένα άλμα μόλις λίγα εκατοστά από το έδαφος.
Μπορεί αυτές οι στιγμές να φαίνονται ασήμαντες, όμως η έρευνα για την ανάπτυξη των παιδιών δείχνει ότι αποτελούν πιθανότατα ένα έμφυτο μέρος της προσπάθειάς τους να δημιουργήσουν σύνδεση με τους γύρω τους. Τα παιδιά θέλουν να βλέπουμε τους πύργους που κατασκευάζουν με τουβλάκια και τις τούμπες που επιχειρούν, επειδή μέσα από αυτή την αλληλεπίδραση αναπτύσσουν κοινωνικές, γλωσσικές και συναισθηματικές δεξιότητες.
Η προσοχή μας αποτελεί ένα ισχυρό εργαλείο για την ανάπτυξή τους.
Ωστόσο, το να κερδίσει ένα παιδί την προσοχή μας μπορεί να αποτελεί όλο και μεγαλύτερη πρόκληση. Σήμερα, τα παιδιά ανταγωνίζονται για την προσοχή των γονιών τους με την αδιάκοπη ψυχαγωγία και τις συνεχείς διακοπές που φέρνει ο ψηφιακός κόσμος.
Οι ερευνητές χρησιμοποιούν τον όρο «τεχνοπαρέμβαση» (technoference) για να περιγράψουν τις περιπτώσεις κατά τις οποίες η τεχνολογία διακόπτει τις καθημερινές ανθρώπινες αλληλεπιδράσεις. Και οι σχέσεις γονέων και παιδιών δεν αποτελούν εξαίρεση.
Έχουν σημασία αυτές οι διακοπές; Σύμφωνα με δύο μελέτες που πραγματοποιήσαμε πρόσφατα, η απάντηση είναι ναι.
Η χρήση των μέσων από τις μητέρες και η γλωσσική ανάπτυξη των παιδιών
Στην πρώτη μελέτη εξετάσαμε πώς η χρήση ψηφιακών μέσων από μητέρες επηρεάζει το γλωσσικό περιβάλλον των νηπίων τους. Διαπιστώσαμε ότι οι μητέρες που περνούσαν λιγότερο χρόνο μπροστά στην τηλεόραση, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, στα μηνύματα και στα βιντεοπαιχνίδια χρησιμοποιούσαν περισσότερο περιγραφικό λόγο και συμμετείχαν σε περισσότερες αμφίδρομες συζητήσεις με τα παιδιά τους.
Με άλλα λόγια, η μικρότερη χρήση ψηφιακών συσκευών φαίνεται να δημιουργεί περισσότερες ευκαιρίες για εκείνες τις πλούσιες και ανταποκρινόμενες αλληλεπιδράσεις που συμβάλλουν στην ανάπτυξη της γλώσσας των παιδιών.
Και, στην πραγματικότητα, αυτό είναι εύκολο να γίνει κατανοητό. Τα κινητά τηλέφωνα μπορούν πολύ εύκολα να διχάσουν την προσοχή μας, με ένα απλό πάτημα ή μια κίνηση στην οθόνη — ακόμη και όταν προσπαθούμε να ανταποκριθούμε στο παιδί μας.
Οι περισσότεροι πιθανότατα έχουμε βρεθεί να απαντάμε μηχανικά «μμ-χμμ», για να συνειδητοποιήσουμε λίγο αργότερα ότι στην πραγματικότητα δεν ακούσαμε τι μας είπε το παιδί.
Αυτές οι στιγμές διάσπασης της προσοχής είναι φυσιολογικές. Όταν όμως γίνονται πολύ συχνές, τα μικρά παιδιά έχουν λιγότερες ευκαιρίες να ακούσουν λέξεις, να συμμετάσχουν σε συζητήσεις και να αλληλεπιδράσουν με τους γονείς τους, χάνοντας έτσι ευκαιρίες για μάθηση και ανάπτυξη.
Φυσικά, δεν είναι όλες οι μορφές χρήσης των ψηφιακών μέσων εξίσου επιβαρυντικές. Τα ευρήματα έδειξαν ότι έχει σημασία όχι μόνο ο χρόνος που περνά ένας γονιός χρησιμοποιώντας τα μέσα, αλλά και το είδος της δραστηριότητας.
Στη μελέτη μας, οι μητέρες που χρησιμοποιούσαν ελάχιστα μέσα, μέτρια ποσότητα ή ακόμη και πολλές ώρες μέσα κοινωνικής δικτύωσης και μηνυμάτων μιλούσαν περισσότερο στα παιδιά τους και είχαν περισσότερες αμφίδρομες συζητήσεις σε σύγκριση με μητέρες που ανέφεραν ιδιαίτερα υψηλή χρήση βιντεοπαιχνιδιών.
Δεν μπορούμε να πούμε ότι τα βιντεοπαιχνίδια προκάλεσαν αυτές τις διαφορές. Ωστόσο, το μοτίβο που παρατηρήθηκε υποδηλώνει ότι ορισμένες μορφές ψηφιακής χρήσης ενδέχεται να αποσπούν την προσοχή των γονιών από τα παιδιά περισσότερο από άλλες.
Πώς αντιλαμβάνονται τα παιδιά τη χρήση της τεχνολογίας από τους γονείς
Μια δεύτερη μελέτη εξέτασε επίσης τη χρήση ψηφιακών μέσων από τους γονείς, αυτή τη φορά όμως μέσα από την οπτική των ίδιων των παιδιών. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι τα παιδιά όχι μόνο αντιλαμβάνονται ποια μέσα χρησιμοποιούν οι γονείς τους και πόσο συχνά, αλλά έχουν και σαφείς απόψεις γι’ αυτό.
Τα παιδιά παρατηρούν πότε η χρήση των συσκευών παρεμβαίνει στις οικογενειακές σχέσεις, πότε γίνεται υπερβολική, πώς επηρεάζει την καθημερινότητα στο σπίτι και πώς τα κάνει να αισθάνονται. Μίλησαν για γονείς που βρίσκονται στις συσκευές τους «όλη μέρα» και περιέγραψαν στιγμές κατά τις οποίες ένιωθαν ότι αγνοούνται.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, ζητούσαν από τους γονείς τους να παίξουν μαζί τους, αλλά εκείνοι παρέμεναν απορροφημένοι από μια συσκευή. Άλλα παιδιά ανέφεραν ότι χρειάστηκε να ζητήσουν από τους γονείς τους να αφήσουν το κινητό για να ετοιμάσουν πρωινό ή για να παίξουν μαζί τους, παίρνοντας ως απάντηση το γνωστό: «Άλλα πέντε λεπτά».
Γιατί έχει σημασία ότι τα παιδιά παρατηρούν τον χρόνο μπροστά στις οθόνες
Γιατί έχει σημασία το γεγονός ότι τα παιδιά αντιλαμβάνονται αυτές τις στιγμές; Επειδή από τη δική τους οπτική, η οθόνη φαίνεται να έχει προτεραιότητα έναντι των ίδιων.
Τα παιδιά περιέγραψαν συναισθήματα λύπης και εκνευρισμού όταν έρχονταν αντιμέτωπα με έναν γονιό που ήταν συνεχώς απασχολημένος με μια συσκευή. Ένιωθαν ότι αντικαθίστανται από παιχνίδια και βίντεο.
Κάποια περιέγραψαν ότι αισθάνονταν ξεχασμένα ή αόρατα επειδή «η μαμά κοιτάζει το κινητό της», «ο μπαμπάς ήταν στο τάμπλετ του» ή «είναι επικεντρωμένοι στα παιχνίδια τους αντί για εμάς».
Είτε οι γονείς χρησιμοποιούν τις συσκευές τους για βιντεοπαιχνίδια, για εφαρμογές εκμάθησης γλωσσών, για τον οικογενειακό προγραμματισμό ή για τη δουλειά τους, τα σχόλια των παιδιών αναδεικνύουν μια σημαντική πραγματικότητα:
Τα παιδιά παρατηρούν τη χρήση των ψηφιακών μέσων από τους γονείς τους. Και αντιλαμβάνονται όταν οι γονείς επιλέγουν να αφιερώσουν χρόνο σε μια συσκευή αντί να είναι μαζί τους.
Αυτό μπορεί να προκαλέσει πραγματικά συναισθήματα λύπης, παραμέλησης και μειωμένης σημασίας.
Η προσοχή είναι σημαντικότερη απ’ όσο νομίζουμε
Τα ευρήματα των δύο μελετών δείχνουν ότι η προσοχή μπορεί να είναι πολύ πιο σημαντική για την ανάπτυξη των παιδιών απ’ όσο συχνά αντιλαμβανόμαστε.
Το να παρακολουθείτε το εξάχρονο παιδί σας καθώς κατεβαίνει από την τσουλήθρα ή το να αφήσετε στην άκρη ένα παιχνίδι στο κινητό για να μιλήσετε στο μικρό σας παιδί μπορεί να μοιάζει ασήμαντο.
Ωστόσο, τέτοιες στιγμές μπορούν να επηρεάσουν την ανάπτυξη της γλώσσας, τη δημιουργία σχέσεων και την αίσθηση του παιδιού ότι είναι σημαντικό και ότι το προσέχουν.
Πώς μπορούμε να περιορίσουμε την «τεχνοπαρέμβαση»
Οι οικογένειες δεν μπορούν - ούτε χρειάζεται - να εξαλείψουν κάθε στιγμή κατά την οποία η τεχνολογία παρεμβαίνει στην καθημερινότητά τους. Μπορούν όμως να επωφεληθούν από ξεκάθαρους κανόνες και όρια σχετικά με τη χρήση των συσκευών.
Οι γονείς μπορούν να προσέχουν περισσότερο πότε και πώς χρησιμοποιούν τα κινητά και τις άλλες συσκευές, ιδιαίτερα στις στιγμές κατά τις οποίες τα παιδιά είναι πιο πιθανό να αναζητήσουν σύνδεση και προσοχή.
Η δημιουργία χρόνων και χώρων χωρίς ψηφιακές συσκευές - για παράδειγμα, κατά τη διάρκεια των γευμάτων, του παιχνιδιού ή πριν από τον ύπνο - μπορεί να δημιουργήσει περισσότερες ευκαιρίες για συζήτηση, ανταπόκριση και κοινές εμπειρίες.
Τα παιδιά δεν χρειάζονται γονείς που δεν αγγίζουν ποτέ την τεχνολογία.
Χρειάζονται γονείς που παρακολουθούν αυτά που μπορούν να κάνουν, κοιτούν αυτά που έχουν δημιουργήσει και τα κάνουν να αισθάνονται ότι τα βλέπουν και τα προσέχουν.
Χρειάζονται γονείς που είναι πραγματικά παρόντες όταν τους έχουν ανάγκη και μπορούν να τους προσφέρουν την πλήρη προσοχή τους.
