Σε μια περίοδο όπου η συναισθηματική υποστήριξη δεν αποτελούσε κεντρικό στοιχείο της ανατροφής και η έννοια της ψυχικής υγείας παρέμενε σε μεγάλο βαθμό ταμπού, πολλοί ανέπτυξαν αυτό που σήμερα οι ψυχολόγοι ονομάζουν ψυχική ανθεκτικότητα.
Ωστόσο, όπως αναφέρει το siliconcanals, η σύγχρονη ψυχολογία δεν βλέπει αυτή τη γενιά μέσα από ένα ρομαντικό φίλτρο. Αντίθετα, προσπαθεί να κατανοήσει τι πραγματικά λειτούργησε, τι προκάλεσε προβλήματα και τι μπορούμε να μάθουμε σήμερα από εκείνη την εποχή.
Η έρευνα που άλλαξε τον τρόπο που βλέπουμε την ανατροφή των παιδιών
Το 1966, η αναπτυξιακή ψυχολόγος Diana Baumrind δημοσίευσε μια μελέτη που επηρέασε καθοριστικά την κατανόηση της γονεϊκότητας. Μέσα από την έρευνά της εντόπισε τρία βασικά στυλ ανατροφής: το αυταρχικό, το επιτρεπτικό και το δημοκρατικό (authoritative), το οποίο συνδυάζει σαφή όρια με συναισθηματική υποστήριξη.
Το ενδιαφέρον είναι ότι τα παιδιά που μεγάλωναν εκείνη την εποχή δεν γνώριζαν αυτές τις θεωρίες. Απλώς ζούσαν μέσα σε ένα κοινωνικό πλαίσιο που θεωρούσε φυσιολογική την ανεξαρτησία από μικρή ηλικία. Η καθημερινότητα περιλάμβανε λιγότερη επίβλεψη, περισσότερη προσωπική ευθύνη και την προσδοκία ότι τα παιδιά θα μάθουν να διαχειρίζονται μόνα τους πολλά από τα προβλήματά τους.
Η αξία της ανεξαρτησίας και του ελεύθερου παιχνιδιού
Σύμφωνα με τον ερευνητή ψυχολόγο Peter Gray, η σταδιακή μείωση του ελεύθερου και μη επιβλεπόμενου παιχνιδιού από τη δεκαετία του 1960 μέχρι σήμερα μπορεί να σχετίζεται με την αύξηση του άγχους και της κατάθλιψης στους νέους. Ο Gray υποστηρίζει ότι μέσα από το αυθόρμητο παιχνίδι τα παιδιά μαθαίνουν να παίρνουν αποφάσεις, να επιλύουν συγκρούσεις, να διαχειρίζονται την απογοήτευση και να αναπτύσσουν κοινωνικές δεξιότητες.
Σε αντίθεση με το σήμερα, όπου οι δραστηριότητες των παιδιών είναι συχνά οργανωμένες και ελεγχόμενες από ενήλικες, τα παιδιά εκείνης της εποχής είχαν περισσότερο χώρο να πειραματιστούν, να αποτύχουν και να προσπαθήσουν ξανά. Αυτή η διαδικασία, αν και δεν είχε σχεδιαστεί ως εκπαιδευτική μέθοδος, λειτουργούσε ως μια μορφή άτυπης ψυχολογικής εκπαίδευσης.
Η ανοχή στη δυσφορία ως θεμέλιο της ανθεκτικότητας
Μια από τις βασικές έννοιες που χρησιμοποιεί σήμερα η ψυχολογία για να περιγράψει αυτή την ικανότητα είναι η «ανοχή στη δυσφορία» (distress tolerance). Πρόκειται για την ικανότητα ενός ατόμου να αντέχει δυσάρεστα συναισθήματα χωρίς να καταρρέει ή να χρειάζεται άμεση ανακούφιση.
Τα παιδιά της δεκαετίας του 1960 εξασκούνταν καθημερινά σε αυτή τη δεξιότητα χωρίς να το συνειδητοποιούν. Έπρεπε να περιμένουν για πράγματα που ήθελαν, να αντιμετωπίζουν τη βαρεμάρα χωρίς ψηφιακές αποσπάσεις και να διαχειρίζονται μικρές απογοητεύσεις χωρίς άμεση παρέμβαση ενηλίκων.
Σύμφωνα με σύγχρονες μελέτες, αυτές οι μικρές, καθημερινές δυσκολίες λειτουργούν σαν ένα είδος «ψυχολογικού εμβολίου», βοηθώντας τα άτομα να αναπτύξουν μηχανισμούς αντιμετώπισης για μεγαλύτερες προκλήσεις αργότερα στη ζωή.
Ο τόπος ελέγχου και η αίσθηση προσωπικής ευθύνης
Ένα άλλο σημαντικό εύρημα προέρχεται από την έρευνα της ψυχολόγου Jean Twenge σχετικά με τον «τόπο ελέγχου» (locus of control), δηλαδή το κατά πόσο κάποιος πιστεύει ότι μπορεί να επηρεάσει τη ζωή του.
Τα δεδομένα δείχνουν ότι μεταξύ 1960 και 2002 υπήρξε μια σημαντική μετατόπιση προς έναν πιο εξωτερικό τόπο ελέγχου μεταξύ των νέων, κάτι που σημαίνει ότι περισσότεροι άνθρωποι ένιωθαν ότι η ζωή τους καθορίζεται από εξωτερικούς παράγοντες και όχι από τις δικές τους επιλογές.
Η αντίληψη ότι κάποιος έχει προσωπικό έλεγχο στη ζωή του συνδέεται με μεγαλύτερη ψυχική ανθεκτικότητα και χαμηλότερα επίπεδα άγχους. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι παλαιότερες γενιές δεν αντιμετώπιζαν δυσκολίες, αλλά ότι συχνά είχαν αναπτύξει μια βαθύτερη πεποίθηση ότι μπορούσαν να τις διαχειριστούν.
Το τίμημα της συναισθηματικής σκληρότητας
Παρά τα πιθανά οφέλη, η ανατροφή εκείνης της εποχής είχε και σημαντικά μειονεκτήματα. Η συναισθηματική έκφραση συχνά αποθαρρυνόταν, η ψυχική υγεία στιγματιζόταν και πολλοί άνθρωποι μεγάλωσαν χωρίς τα εργαλεία για να αναγνωρίζουν ή να εκφράζουν τα συναισθήματά τους.
Η σύγχρονη ψυχολογία είναι σαφής: η συναισθηματική καταστολή δεν αποτελεί υγιή λύση. Η ανθεκτικότητα δεν προκύπτει από την άρνηση των συναισθημάτων αλλά από την ικανότητα διαχείρισής τους.
Για τον λόγο αυτό, οι ειδικοί δεν προτείνουν την επιστροφή στα πρότυπα ανατροφής του παρελθόντος. Αντίθετα, τονίζουν την ανάγκη για ισορροπία μεταξύ συναισθηματικής υποστήριξης και ανάπτυξης αυτονομίας.
Η υπερπροστασία ως σύγχρονη πρόκληση
Σήμερα, μια από τις μεγαλύτερες προκλήσεις φαίνεται να είναι η υπερπροστασία. Όταν οι ενήλικες παρεμβαίνουν συνεχώς για να αποτρέψουν κάθε απογοήτευση ή δυσκολία, μπορεί άθελά τους να στέλνουν το μήνυμα ότι τα παιδιά δεν είναι ικανά να τα καταφέρουν μόνα τους.
Οι ψυχολόγοι υποστηρίζουν ότι η αυτοπεποίθηση δεν αναπτύσσεται όταν αποφεύγουμε τα προβλήματα, αλλά όταν μαθαίνουμε ότι μπορούμε να τα αντιμετωπίσουμε. Η αποτυχία, η απογοήτευση και η αβεβαιότητα αποτελούν φυσικά στοιχεία της ανάπτυξης.
Τι μπορούμε να κρατήσουμε από το παρελθόν
Το βασικό συμπέρασμα της σύγχρονης έρευνας δεν είναι ότι οι προηγούμενες γενιές έκαναν τα πάντα σωστά ή ότι οι σημερινές τα κάνουν λάθος. Αντίθετα, δείχνει ότι κάθε εποχή έχει τα δικά της πλεονεκτήματα και τις δικές της αδυναμίες.
Αυτό που φαίνεται να έχει πραγματική αξία είναι η διατήρηση μιας ισορροπίας: η παροχή συναισθηματικής ασφάλειας χωρίς την εξάλειψη όλων των δυσκολιών, η ενθάρρυνση της ανεξαρτησίας χωρίς την εγκατάλειψη και η αποδοχή των συναισθημάτων χωρίς την υπερβολική προστασία.
Η ψυχική ανθεκτικότητα δεν είναι έμφυτο χαρακτηριστικό ούτε προνόμιο μιας συγκεκριμένης γενιάς. Είναι μια δεξιότητα που αναπτύσσεται μέσα από εμπειρίες, προκλήσεις και την ευκαιρία να δοκιμάσουμε τις δυνάμεις μας.
Αν η δεκαετία του 1960 πρόσφερε αυτή την εξάσκηση μέσα από τις συνθήκες της καθημερινότητας, σήμερα η πρόκληση είναι διαφορετική: να δημιουργήσουμε συνειδητά τις ευκαιρίες που επιτρέπουν στους ανθρώπους – και ιδιαίτερα στα παιδιά – να αναπτύξουν αυτή την ικανότητα.
Γιατί τελικά, η ανθεκτικότητα δεν χτίζεται όταν όλα είναι εύκολα, αλλά όταν μαθαίνουμε ότι μπορούμε να σταθούμε όρθιοι ακόμη και όταν δεν είναι.
