Το θύμα είναι ο ήρωας του καιρού µας. Το να είσαι θύµα (σού) προσφέρει γόητρο, επιβάλλει στους άλλους να σε ακούσουν, υπόσχεται και προωθεί την αναγνώριση, ενεργοποιεί ένα ισχυρό κύκλωµα ταυτότητας, δικαιώµατος, αυτοεκτίµησης. Ανοσοποιεί από κάθε κριτική, εγγυάται αθωότητα πέρα από κάθε εύλογη αµφιβολία. Πώς θα µπορούσε το θύµα να είναι ένοχο, και µάλιστα υπεύθυνο για κάτι; ∆εν έκανε κάτι, του έκαναν. ∆εν διαπράττει, υφίσταται. Στο θύµα συναρθρώνονται έλλειψη και διεκδίκηση, αδυναµία και αξίωση, επιθυµία να έχεις και επιθυµία να είσαι. ∆εν είµαστε ό,τι κάνουµε, αλλά ό,τι έχουµε υποστεί, ό,τι ενδέχεται να χάσουµε, ό,τι µας αφαίρεσαν.
Παλινωδία της νεωτερικότητας, µε όλα τα επίµοχθα προστάγµατά της: προχώρα όρθιος, βγες από την κατάσταση ανωριµότητας στην οποία βρίσκεσαι (θα έπρεπε να ισχύει για όλους: Kant, «Τι είναι διαφωτισµός;», 1784). Απεναντίας, ισχύει το αντίθετο µότο: η ανωριµότητα, η παθητικότητα, η ανικανότητα αποτελούν αγαθά, και τόσο το χειρότερο για όποιον ενεργεί. Αν το κριτήριο που διακρίνει το δίκαιο από το άδικο είναι απαραιτήτως αµφίσηµο, τότε όποιος παίρνει το µέρος του θύµατος δεν σφάλλει ποτέ. Σε µια εποχή που όλες οι ταυτότητες διέρχονται κρίση, ή είναι έκδηλα πλασµατικές, το να είσαι θύµα συντελεί στην επέκταση του εαυτού, προσδίδει ένα επιπλέον πλεονέκτηµα. Μόνο στην κοίλη µορφή του θύµατος βρίσκουµε σήµερα µια αληθοφανή, αν και αντεστραµµένη, εικόνα της πληρότητας στην οποία αποβλέπουµε, µια «µυθολογική µηχανή» η οποία, εκκινώντας από το κενό κέντρο µιας έλλειψης, γεννά ακατάπαυστα ένα ρεπερτόριο µορφών προς ικανοποίηση της ανάγκης που από εκείνο ακριβώς το κενό απορρέει. Το απευκταίο καθίσταται επιθυµητό […)
(…} Το γεγονός ότι η εποχή µας αφήνει να αντιπροσωπεύεται από ένα µοτίβο πάθους όπου το αισθάνεσθαι αποσυνδέεται ριζικά από το πράττειν αποτελεί αιτία απογοήτευσης. Οι σελίδες που ακολουθούν συνιστούν µια απόπειρα αντίδρασης απέναντι σε αυτή την απογοήτευση.
Για τον σκοπό αυτόν είναι απαραίτητη µια κριτική του θύµατος. Η κριτική προϋποθέτει πάντα, αυτό είναι αναπόφευκτο, έναν συντελεστή ωµότητας. Προφανώς, ο αντικειµενικός στόχος της παρούσας πολεµικής µας δεν είναι τα πραγµατικά θύµατα, αλλά η µεταµόρφωση του φαντασιακού του θύµατος σε instrumentum regni, [1] καθώς και το στίγµα αδυναµίας και απαλλαγής από κάθε ευθύνη, που αυτό εγχαράσσει στους κυρίαρχουμενος. Ωστόσο, για να αποδοµήσουµε µια µυθολογική µηχανή, είναι ουσιαστικό να βυθίσουµε το µαχαίρι σε εκείνο το αµφίσηµο πλέγµα µεταξύ αλήθειας και ψεύδους που συνιστά και τον ύψιστο λόγο της ισχύος της. Οι φαντασιωσικές µορφές κατασκευάζονται πάντα επιλέγοντας και συνδυάζοντας πραγµατικά υλικά. Ο κόσµος είναι πολυπλοκότερος ενός µύθου του Φαίδρου, και σε τούτο έγκειται η εργασία της κριτικής. Στην ευρύτερη σηµασία του όρου, κριτική δεν σηµαίνει µόνο κρίση ή επίκριση, αλλά σηµαίνει επίσης, και προπαντός, έλεγε ο Kant, οξυδέρκεια, κόσκινο, κρησάρα, οριοθέτηση εκείνου που µπορεί να ειπωθεί και εκείνου που δεν µπορεί να ειπωθεί· θεµελίωση ενός πεδίου, άνοιγµα ενός χώρου, ταυτοποίηση του εδάφους πάνω στο οποίο θα µπορούσαµε να στοχαστούµε από κοινού. Αλλά κριτική είναι επίσης, έγραψε ο Foucault σχολιάζοντας τον Kant, γνώση του ορίου και αναζήτηση ενός τρόπου υπέρβασής του, απόπειρα να συλλάβουµε, «στην ενδεχοµενικότητα που µας έχει κάνει [να είµαστε] αυτό που είµαστε, την πιθανότητα να µην είµαστε [πλέον], [να µην] πράττουµε [πλέον] ή [να µη] σκεπτόµαστε πλέον εκείνο που είµαστε, πράττουµε ή σκεπτόµαστε». Η κριτική του θύµατος δεν µπορεί να γίνει από εξωτερική σκοπιά. Πικρία, ταπείνωση, αδυναµία και ψυχολογική πίεση αποτελούν πρωταρχικά δεδοµένα της εµπειρίας όλων. Αυτό το δοκίµιο αφιερώνεται στα θύµατα που δεν θέλουν πια να είναι θύµατα.
[1]. Εργαλείο υποταγής και εξουσίασης.
Ο Daniele Giglioli είναι καθηγητής Συγκριτικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήµιο του Τρέντο και συνεργάτης της εφηµερίδας Corriere della Sera και παλαιότερα της Neue Zürcher Zeitung. Έχει δηµοσιεύσει µεταξύ άλλων τα: Il pedagogo e il libertino (Bergamo University Press, 2002), All’ordine del giorno è il terrore (Il Saggiatore, 2018), Senza trauma (Quodlibet, 2021), Tema (edizioni del verri, 2023).
