«Η ιστορική αλήθεια πρέπει να συγκρουστεί με την πατριδοκαπηλία, με τα κροκοδείλια δάκρυα όσων παρελαύνουν κάθε 10 Απρίλη από τον "φράχτη", πολιτικοί απόγονοι όσων βουτούσαν χρυσές λίρες και «εθνικές γαίες» την ίδια στιγμή που οι αγωνιστές του Μεσολογγίου πέθαιναν από την πείνα».
Τα παραπάνω τονίζει ο Σπύρος Αλεξίου σε συνέντευξή του στο Dnews και τη στήλη, με αφορμή τα 200 χρόνια από την Έξοδο του Μεσολογγίου. Και αυτό περιγράφει στο βιβλίο του «Προδομένο Μεσολόγγι», που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις «ΤΟΠΟΣ».
Με τον συγγραφέα είχαμε μια πολύ ενδιαφέρουσα συνέντευξη με αφορμή το βιβλίο.
Ένα βιβλίο λοιπόν για το Μεσολόγγι. Έχουν γραφτεί τόσα πολλά, τι παραπάνω έχουμε να διαβάσουμε;
Για τη Β΄ Πολιορκία του Μεσολογγίου έχουμε την τύχη να υπάρχει πληθώρα πηγών και μελετών. Κι όμως, ακούμε μόνο υμνολόγια, αγιοποιήσεις ή δαιμονοποιήσεις και όρκους σε μια μεταφυσική «ενότητα των Ελλήνων» που δεν υπήρξε ποτέ, όπως και κανενός άλλου έθνους. Αναγκαία λοιπόν η παρουσίαση του αγώνα «στα μέτρα των ανθρώπων» και η ανάδειξη των κρίσιμων ερωτημάτων: Γιατί το Μεσολόγγι αφέθηκε έρμαιο της πείνας, λίγους μόνο μήνες μετά τη σύναψη δανείων εκατομμυρίων χρυσών λιρών; Γιατί κατά την Έξοδο έμειναν αδρανείς οι –σημαντικές– στρατιωτικές δυνάμεις των Ελλήνων που βρίσκονταν έξω από την πόλη; Ποιος ήταν ο ρόλος των ξένων δυνάμεων κατά τη διάρκεια της πολιορκίας.
Αυτά τα όντως κρίσιμα ερωτήματα δεν έχουν τεθεί;
Έχουν τεθεί ήδη από τις μέρες της πολιορκίας. Στα φύλλα της εφημερίδας «Ελληνικά Χρονικά», σε έργα φιλελλήνων όπως του Auguste Fabre, σε έργα ιστορικών και ερευνητών του 19ου αιώνα, όπως του Ι. Παπαρρηγόπουλου, του 20ου, όπως του Δ. Φωτιάδη αλλά και σύγχρονών μας. Πριν από όλους τα έθεσαν οι ίδιοι οι πρωταγωνιστές στα Απομνημονεύματά τους: Ο στρατιωτικός διοικητής της πόλης, στρατηγός Σπυρομίλιος, ο Αρτέμιος Μίχος και βέβαια ο Νικόλας Κασομούλης, ο συγγραφέας του σημαντικότερου κειμένου που έχουμε ως πηγή για την Ελληνική Επανάσταση, τα «Ενθυμήματά» του. Το εντυπωσιακό είναι πως όλοι, στον έναν ή στον άλλον βαθμό, καταλήγουν στα ίδια συμπεράσματα. Αυτό καθιστά ακόμη πιο κραυγαλέα τη σιωπή που επικρατεί στον σύγχρονο δημόσιο λόγο για τα συμπεράσματα αυτά.
Τι ήταν αυτό που έκανε το Μεσολόγγι επίκεντρο της αντιπαράθεσης;
Το 1825, θορυβημένη από τη διπλωματική κινητικότητα, η Υψηλή Πύλη επιδίωξε την κατάπνιξη της Επανάστασης. Η συμμαχία με τον Μοχάμετ Άλι της Αιγύπτου είχε αρχίσει να υλοποιείται στο πλαίσιο ενός επιτελικού σχεδίου που είχε καταστρωθεί με τη συνδρομή Ευρωπαίων αξιωματικών, όπως του επιτελάρχη του Ιμπραήμ, Γάλλου συνταγματάρχη de Sève. Στο σχέδιο συνέβαλαν με στρατιωτικό υλικό, πληροφορίες και ανοιχτή κατασκοπεία αγγλικές, γαλλικές και αυστριακές δυνάμεις. Ήξερε τι έλεγε ο Σολωμός στους «Ελεύθερους Πολιορκημένους»: «Αραπιάς άτι, Γάλλου νους, βόλι Τουρκιάς, τόπ’ Άγγλου».
Έφτιαχναν μια τανάλια, με τη μία λαβή της, τη στρατιά του Ιμπραήμ, να κυριαρχεί στον Μοριά και την άλλη, τη στρατιά του Κιουταχή, να κατεβαίνει από τη Δυτική Ελλάδα και να φτάνει στην Κόρινθο το καλοκαίρι του 1825. Ο Ιμπραήμ ουσιαστικά περιόρισε την αντίσταση στην Πελοπόννησο, όμως ο Κιουταχής κόλλησε μπροστά στον φράχτη του Μεσολογγίου. Αυτό ανέτρεψε όλον τον σχεδιασμό, το σύνολο των Οθωμανικών δυνάμεων μεταφέρθηκε στο Μεσολόγγι.
Στο βιβλίο χαρακτηρίζετε αυτήν την κατάσταση ως ιστορική ευκαιρία; Με ποια έννοια;
Σύμφωνα με το σύνολο των ιστορικών, Ελλήνων και ξένων, ήμασταν μπροστά στη μεγάλη ευκαιρία ολοκληρωτικής νίκης της Επανάστασης. Ο Α. Fabre υποστηρίζει πως: «Αν μονάχα 6.000 καλά στρατεύματα συνέτρεχαν τις προσπάθειες της φρουράς, η πολιορκία θα λυνόταν και η στρατιά του Κιουταχή και του Ιμπραήμ θα καταστρεφόταν». Από ελληνικής πλευράς, ας αναφέρουμε τη θέση του «ιερού τοτέμ» του εθνικού αφηγήματος, του Κ. Παπαρρηγόπουλου: «Ουδέ υπάρχει τωόντι αμφιβολία ότι αν η κυβέρνησις επεδείκνυε προθυμίαν και δεξιότητα περί την χρήσιν των πόρων αυτής [εννοεί τα χρήματα των δανείων] προς την ολοσχερή της πολιορκίας διάλυσιν, ήθελεν επιτύχει την διάλυσιν ταύτην. Κατά δυστυχίαν ουδέν έπραξεν...».
«Ουδεν έπραξεν»! Πιο συγκεκριμένα;
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα: Τον Νοέμβρη του 1825 φτάνει στο Μεσολόγγι ο ελληνικός στόλος με επικεφαλής τον ίδιο τον Μιαούλη. Χρυσή ευκαιρία να ανεφοδιαστεί η πόλη και να αντέξει σε πολύμηνη πολιορκία, όμως η κυβέρνηση δεν είχε στείλει ούτε ένα σακί αλεύρι! Από ντροπή, ο Μιαούλης και οι άλλοι καπετάνιοι θα μαζέψουν χρήματα κάνοντας «ρεφενέ», θα αγοράσουν λίγα τρόφιμα από τη Ζάκυνθο! Αξιέπαινη η πράξη τους, τα λιγοστά αυτά τρόφιμα όμως επαρκούσαν για λίγες μόλις εβδομάδες. Είναι δυνατόν να γίνει πιστευτή η εκδοχή πως η κυβέρνηση… ξέχασε να στείλει εφόδια; Αυτό επαναλήφθηκε και σε άλλες περιπτώσεις ως την Έξοδο.
Υπήρχαν, όμως, και οι δυνάμεις του Καραϊσκάκη έξω από το Μεσολόγγι. Δεν είχαν να φορέσουν οι στρατιώτες ούτε τσαρούχια και ήταν πεινασμένοι και ρακένδυτοι, ζούσαν με λάχανα και 50 δράμια αλεύρι κάθε τρεις ημέρες! Υπάρχει μια επιστολή με τις υπογραφές εννέα στρατηγών που απευθύνονταν προς την κεντρική Διοίκηση στο Ναύπλιο που καταλήγει με μια κραυγή απόγνωσης: «Και σκλάβοι να ήταν [οι Έλληνες πολεμιστές] εις έναν αυθέντη τύραννον, ήθελε λάβει συμπάθειαν και ευσπλαχνίαν και να τους πέψη ένα ένδυμα».
Υπεθύμιση, σταθερή: πριν από λίγους μήνες, είχαν συναφθεί τα Δάνεια, ύψους 2.800.000 χρυσών λιρών.
Δεν αληθεύει πως για τη σωτηρία του Μεσολογγίου εκποιήθηκε μεγάλο μέρος των «Εθνικών κτημάτων»;
Είναι το πρώτο μεγάλο σκάνδαλο της σύγχρονης Ελλάδας! Τον Φλεβάρη του 1826 θα φτάσουν στο Ναύπλιο εκπρόσωποι του Μεσολογγίου. Τους ανακοινώνουν –λίγους μήνες μετά τη σύναψη των δανείων– πως η κυβέρνηση «τώρα, επειδή κάθε άλλος χρηματικός πόρος έλλειψε, με ταχύτητα απεφάσισε να εκποιηθώσιν ικανά εθνικά κτήματα». Τα «εθνικά κτήματα» ήταν οι εκτάσεις (κρατικές, θρησκευτικές, ιδιωτικές) που είχαν αφήσει οι Οθωμανοί και αποτελούσαν τον πόθο της πλειονότητας των αγωνιστών που ήλπιζαν να πάρουν ένα κομμάτι γη και να ζήσουν ανθρώπινα. Ποιος είχε τη δυνατότητα να τα αγοράσει; Προφανώς, όχι οι ρακένδυτοι αγωνιστές, είναι βέβαιο πως θα κατέληγαν σε κοτζαμπάσηδες, εφοπλιστές και σε «ανερχόμενα» στρώματα.
Αυτό που συνέβη ξεπερνά και την πιο νοσηρή φαντασία: Όρισαν η μισή αξία να πληρωθεί σε μετρητά και η άλλη μισή σε «Εθνικές ομολογίες», άχρηστα χαρτιά χωρίς κανένα αντίκρισμα. Παραβαίνοντας όμως ακόμη και αυτό που οι ίδιοι ψήφισαν, οι κυβερνητικοί πούλησαν όλα σχεδόν τα κτήματα στον εαυτό τους και στους πολιτικούς τους φίλους, με αντάλλαγμα μόνο τις άχρηστες «Εθνικές ομολογίες» που οι ίδιοι κατείχαν, χωρίς να δώσουν καθόλου χρήματα! Δηλαδή άρπαξαν τζάμπα την ελπίδα χιλιάδων αγωνιστών για μια καλύτερη ζωή χωρίς να δώσουν τίποτα για το Μεσολόγγι.
Για μια ολοκληρωτική νίκη όμως απαιτούνταν στρατεύματα. Υπήρχαν;
Υπήρχαν! Στην Ανατολική Στερεά 4.000 άντρες χρησιμοποιούνταν ως μισθοφόροι υπό τη διοίκηση του Γ. Γκούρα. Στις αρχές του 1826, μόλις έφτανε στο Μεσολόγγι το στράτευμα του Ιμπραήμ, από την Ελλάδα αναχωρεί ένα εκστρατευτικό σώμα 2.000 ανδρών με επικεφαλής τους Βάσο (Μαυροβουνιώτη), Ν. Κριεζώτη και Ν. Χατζημιχάλη για τη… Βηρυτό (!), υποτίθεται μετά από συνεννόηση με τον εμίρη του Λιβάνου Μπεσίρ!
Το φθινόπωρο του 1825, η κυβέρνηση ενημέρωσε τον Ελληνογάλλο συνταγματάρχη Κάρολο Φαβιέρο, αρχηγό των πρώτων τακτικών τμημάτων, πως «αδυνατούσε να καλύψει τα έξοδα του τακτικού σώματος, καθώς είχαν εξαντληθεί τα χρήματα του 2ου δανείου»! Ο Φαβιέρος πρότεινε την κατάληψη της… Εύβοιας (!) και η κυβέρνηση αποδέχτηκε την εισήγησή του. Τελικά εκστράτευσε με 2.700 τακτικούς και 1.100 ατάκτους!
Και οι δύο εκστρατείες κατέληξαν σε φιάσκο, η ουσία είναι πως υπήρχαν οι δυνάμεις ώστε το Μεσολόγγι, και μαζί η ελληνική Επανάσταση, να νικήσει. Είναι δυνατόν να συνέβησαν τυχαία όλα αυτά που, αν δεν υπήρχε σωρεία αναμφισβήτητων πηγών, θα ήταν δύσκολο ακόμα και για κάθε καλοπροαίρετο αναγνώστη να τα πιστέψει;
Πώς εξηγείται αυτή η στάση της Ελληνικής κυβέρνησης;
Οι «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι» θα έχουν αντιπάλους όλες τις δυνάμεις της οθωμανικής πολεμικής μηχανής αλλά και την αγγλική πολιτική. Το θέμα δεν ήταν γεωγραφικό, εύλογα θα αναρωτηθεί ο αναγνώστης «τι το τρομερό θα άλλαζε για την κοσμοκράτειρα Αγγλία αν απελευθερωνόταν και η Ρούμελη;» Είχε μεγάλη σημασία το πώς θα συνέβαινε αυτό, αν δηλαδή οι Έλληνες απελευθερώνονταν με τις δικές τους δυνάμεις. Ένας λαός που νικά μια αυτοκρατορία δεν γίνεται εύκολα «προτεκτοράτο», ειδικά αν εξασφαλίζει και αξιοπρεπή έκταση. Υπάρχει περίπτωση να μην είναι απολύτως πειθήνιοι, να προκύψει ένας «Καποδίστριας».
Δεν είναι τυχαίο πως το καλοκάιρι του 1825, όταν μέσα αλλά και γύρω από το Μεσολόγγι οι επαναστάτες σημείωναν μεγάλες νίκες, η κυβέρνηση του Αγγλικού κόμματος προωθούσε την «Πράξη Υποτέλειας» στην Αγγλία. Ήταν ξεκάθαρη η επιλογή το αγγλικό προτεκτοράτο να έχει περιορισμένα σύνορα που άφηναν απέξω τη Ρούμελη ή την Ήπειρο. Ο στρατηγός Σπυρομίλιος είναι σαφής: «Μεταξύ εις τα διάφορα κόμματα εκείνης της περιόδου ήτο και εν το οποίον επεθύμει την πτώσιν του Μεσολογγίου και όλης της Στερεάς Ελλάδος ώστε να δυνηθή ευκόλως να αποκατασταθή η Πελοπόννησος εν πριγκηπάτον ως τα της Μολδοβλαχίας». Ο Παύλος Καρολίδης αναφέρει: «Ο Γ. Κάννιγκ ερωτηθείς επί του ζητήματος τούτου υπό της Αγγλικής διπλωματίας υπέδειξεν την Πελοπόννησον και τινάς νήσους ως χώρας εξ ων έμελλε να συγκροτηθή το μέλλον αυτόνομον κράτος»
Γράφετε με έμφαση πως «το Μεσολόγγι νίκησε». Πώς το εννοείτε;
Οι Οθωμανοί πλήρωσαν μεγάλο τίμημα: Ο Κιουταχής συγκέντρωσε περίπου 30.000 άνδρες. Μετά το τέλος της πολιορκίας, οι αξιόμαχοι δεν ξεπερνούσαν τις 10.000. Αντίστοιχα τα νούμερα για τον Ιμπραήμ, ήρθε από την Πελοπόννησο με 10.000 άνδρες και επέστρεψε 3.500 αξιόμαχους. Ακόμη μεγαλύτερη προσφορά ήταν ο πρωτοφανής αντίκτυπος στην Ευρώπη. Το κύμα υποστήριξης της ελληνικής Επανάστασης πήρε χαρακτήρα αληθινού κινήματος, υποχρεώνοντας τις δυτικές κυβερνήσεις να συνειδητοποιήσουν πως το διεθνές πρόβλημα απαιτούσε λύση, η επιστροφή στο status quo ante ήταν αδύνατη. Την αλήθεια αυτή αναγνωρίζει το σύνολο των ξένων και των Ελλήνων ιστορικών.
Στον χρόνο που ακολούθησε η Επανάσταση έφτασε κοντά στη νίκη με την επική εκστρατεία του Καραϊσκάκη, ως συνέχεια και αποτέλεσμα του Μεσολογγίου. Ο χρόνος κυλούσε υπέρ της Επανάστασης, καθώς όξυνε τις αντιθέσεις μεταξύ των Δυνάμεων, και όταν οξύνονται οι αντιθέσεις, συνήθως ακολουθεί συμβιβασμός. Στις 6 Ιουλίου 1827 υπογράφεται η Συνθήκη του Λονδίνου από Μεγάλη Βρετανία, Γαλλία και Ρωσία, που διέταξαν τις ναυτικές τους δυνάμεις στη Μεσόγειο να επιβάλουν ανακωχή. Αυτό οδήγησε στον αποκλεισμό του τουρκοαιγυπτιακού στόλου στο Ναβαρίνο και στην καταστροφή του.
Έχετε αναλυτική και ξεχωριστή αναφορά στον ρόλο των γυναικών.
Η ιστορία της Επανάστασης του 1821 βασίζεται σε αφηγήσεις ανδρών. Το ίδιο φαινόμενο παρατηρείται και στην περίπτωση του Μεσολογγίου, αν και οι γυναίκες συμμετείχαν ενεργά στην άμυνα της πόλης. Η καθηγήτρια Νεότερης Ιστορίας του ΑΠΘ Έλλη Σκοπετέα σημειώνει: «Οι γυναίκες του 1821, παρούσες στην πραγματικότητα, είναι απούσες από την Ιστορία […] όχι γιατί δεν έδρασαν, αλλά γιατί η δράση τους δεν καταγράφηκε».
Η γυναικεία εμπειρία του Μεσολογγίου έχει διασωθεί μέσω της προφορικής παράδοσης και των δημοτικών τραγουδιών. Αυτά τα τραγούδια λειτουργούν ως εναλλακτικές μορφές ιστορικής μνήμης. Η παρουσία των γυναικών αποτυπώθηκε έντονα και στη λογοτεχνία. Η αρχή γίνεται από τους «Ελεύθερους Πολιορκημένους», ενώ την αποσιώπηση που επέβαλε το «εθνικό αφήγημα» αμφισβήτησαν λογοτέχνες όπως ο ποιητής Κ. Καρυωτάκης στη «Μεσολογγίτισσα». Η φωνή της γυναίκας στους στίχους του Καρυωτάκη είναι μια ηχηρή διαμαρτυρία.
Οι γυναίκες του Μεσολογγίου έγιναν διεθνή σύμβολα θυσίας. Από την ευρωπαϊκή λογοτεχνία και ζωγραφική του 19ου αιώνα έως τη σύγχρονη μνημειακή και πολιτισμική ανάμνηση, οι γυναικείες μορφές συνέβαλαν στη διαμόρφωση μιας παγκόσμιας αφήγησης για τον αγώνα των Ελλήνων. Η αναγνώρισή τους ως φορέων ιστορίας παραμένει ζητούμενο και θα αποτελέσει ουσιώδες βήμα για την πλήρη κατανόηση της Επανάστασης του 1821.
Αντίστοιχα, έχετε εκτενείς αναφορές στην παρουσία του Byron αλλά και στο έργο του Δ. Σολωμού...
Ο λόρδος Byron παραμένει μια από τις πλέον αμφιλεγόμενες μορφές της εποχής του ρομαντισμού αλλά και της ελληνικής Eπανάστασης. Παράλληλα με τον εξιδανικευμένο μύθο, ο Byron υπήρξε από πολύ νωρίς και αντικείμενο ηθικής και πολιτικής καχυποψίας. Η διεθνής δυναμική που δημιούργησε ο θάνατός του στο Μεσολόγγι υπήρξε μεγάλη. Με αυτήν την έννοια, η θετική συνεισφορά του στην υπόθεση της ελληνικής Επανάστασης είναι δεδομένη. Προφανώς δεν ήταν «άγιος», μήπως όμως ήταν «άγιοι» οι Έλληνες αγωνιστές που τιμούμε ως ήρωες; Έγινε σύμβολο ελευθερίας, δεν είναι τυχαίο πως στην περίοδο της γερμανικής Κατοχής, ο Λόχος του ΕΛΑΣ Σπουδαστών είχε το όνομά του: «Λόρδος Μπάιρον, λόχος ΕΛΑΣ-ΕΠΟΝ…».
Στην περίπτωση του Δ. Σολωμού να σημειώσουμε πως σπάνια θα συναντήσουμε ιστορικό γεγονός που να έχει ταυτιστεί σε τέτοιο βαθμό με ένα καλλιτεχνικό έργο όσο ταυτίστηκε η πολιορκία του Μεσολογγίου με τους «Ελεύθερους Πολιορκημένους». Είναι ένα έργο βαθιά πολιτικό. Νομιμοποιεί πολιτικά τον Αγώνα στα μάτια της Ευρώπης, όχι με τη μορφή επίκλησης σε έναν αφηρημένο ανθρωπισμό αλλά με καταγγελία της συνεργασίας των Δυτικών αποικιοκρατικών δυνάμεων με την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Ο στίχος «Αραπιάς άτι, Γάλλου νους, βόλι Τουρκιάς, τόπ’ Άγγλου», συνιστά ποιητική καταγγελία της στάσης των Δυτικών.
Στη «Γυναίκα της Ζάκυθος» ο Σολωμός παρουσιάζει την κοινωνική και ηθική κατάσταση της Ζακύνθου κατά την περίοδο της ελληνικής Επανάστασης, αλλά ταυτόχρονα ασκεί κριτική για την κοινωνική υποκρισία, τον φανατισμό, την αδικία που ο Σολωμός αποδίδει στην ανώτερη κοινωνική τάξη της Ιόνιου Πολιτείας, μια τάξη «βολεμένη», συμβιβασμένη με την αγγλική κυριαρχία. Το πιο χαρακτηριστικό επεισόδιο του έργου αφορά τη συνάντηση της «Γυναίκας» με προσφύγισσες από το πολιορκημένο Μεσολόγγι. Ο ποιητής καταδικάζει την κοινωνική τάξη που δεν νιώθει καμία αλληλεγγύη για τους αγωνιζόμενους γιατί στο πρόσωπό τους διαβλέπει την απειλή, τη μελλοντική αμφισβήτηση και της δική της κοινωνικής θέσης.
Τι περιμένετε να δείτε και να ακούσετε στις επίσημες τελετές για τα 200 χρόνια της Εξόδου;
Στους επίσημους πανηγυρικούς θα ακουστούν πάλι ύμνοι για τον ηρωισμό και τη θυσία και μια μεταφυσική, αντιδιαλεκτική προσέγγιση για την υπέρβαση των ανθρώπινων ορίων. Πανηγυρικοί για μια θυσία ξεκομμένη από τον χώρο και τον χρόνο, ώστε να υμνηθεί η «αιματοχυσία» σαν μια θυσία «θρησκευτικού» τύπου, ένα χριστιανικό μαρτύριο στο «Κολοσσαίο» της εποχής. Αποκρύπτεται συνειδητά πως υπήρχαν όλες οι προϋποθέσεις η πολιορκία όχι μόνο να μην οδηγήσει στην απονενοημένη Έξοδο αλλά αντίθετα να λήξει με συντριβή των οθωμανικών δυνάμεων, που ουσιαστικά θα σήμαινε και τη νίκη της Επανάστασης.
Είναι απαράιτητο να υπάρξει ο αντίλογος, η ιστορική αλήθεια που προκύπτει από το σύνολο των πηγών: οι «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι» προδόθηκαν από αυτούς που είχαν χρέος να τους στηρίξουν. Ας υπενθυμίσουμε τα λόγια του Ιμπραήμ: «Σαν το χιόνι του βουνού θα λιώναμε αν το Μεσολόγγι είχε τροφές για 15 ημέρες ακόμη». Η ιστορική αλήθεια πρέπει να συγκρουστεί με την πατριδοκαπηλία, με τα κροκοδείλια δάκρυα όσων παρελαύνουν κάθε 10 Απρίλη από τον «φράχτη», πολιτικοί απόγονοι όσων βουτούσαν χρυσές λίρες και «εθνικές γαίες» την ίδια στιγμή που οι αγωνιστές του Μεσολογγίου πέθαιναν από την πείνα.
