Η δικτατορία της 4ης Αυγούστου ήταν η ελληνική «συμβολή» στο φασιστικό ρεύμα που κυριάρχησε σε πολλές χώρες της Ευρώπης την περίοδο του μεσοπολέμου. Ταυτίστηκε με το πρόσωπο του Ιωάννη Μεταξά, ενός ανώτατου στρατιωτικού που κινείτο συνήθως στο παρασκήνιο πριν βρεθεί στον ρόλο του «πατέρα του Έθνους». Γεννήθηκε στις 12 Απριλίου 1871 στο Βαθύ της Ιθάκης από συντηρητικών αρχών οικογένεια. Το 1885, σε ηλικία μόλις δεκατεσσάρων ετών, εισήχθη στη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων. Οι επιδόσεις του ήταν εξαιρετικές όμως ο ίδιος δεν ήταν ιδιαίτερα αγαπητός ως προσωπικότητα. Αποφοίτησε το 1890 ως ανθυπολοχαγός του Μηχανικού, επηρεασμένος από το φιλοπρωσικό κλίμα που δυνάμωνε στους στρατιωτικούς κύκλους και στην ελληνική κοινωνία.
Η Ελλάδα της Μεγάλης Ιδέας και ο γερμανικός μιλιταρισμός
Η Ελλάδα το 1870 βρισκόταν σε παρακμή την ώρα που μια υπερδύναμη, η Γερμανία, γεννιόταν. Ήταν αναμενόμενο τμήμα της ελληνικής κοινωνίας αλλά και του πολιτικού κόσμου, που είχε εθιστεί στη λογική πρόσδεσης σε μια «μεγάλη δύναμη», να στραφεί προς αυτήν, ειδικά μετά τον θρίαμβό της στον Γαλλογερμανικό πόλεμο του 1870. Την Πρωτοχρονιά του 1871 ο «Αιών», το πάλαι ποτέ όργανο του ρωσικού κόμματος, δημοσίευσε στο πρωτοσέλιδό του ποίημα του Γεωργίου Παράσχου, το οποίο χαιρέτιζε το νέο πρωσικό πνεύμα «του νεκραναστημένου Μεγάλου Φρειδερίκου», ενώ η Πρωσία αποκαλούνταν «ευγενές έθνος» και ο Μπίσμαρκ «στρατάρχης του αιώνα».
Με τη Μεγάλη Ιδέα να αποτελεί τον πυρήνα του πολιτικού προβληματισμού ο οποίος εύλογα κατέληγε στο θέμα του στρατού. Το πρώτο αποτέλεσμα ήταν να αρχίσουν οι παραγγελίες κανονιών στην εταιρεία Krupp. Το δεύτερο ήταν να αρχίσουν κινήσεις αξιωματικών και διανοουμένων, για τη συγκρότηση εθνικιστικού, μιλιταριστικού ρεύματος. Σε αυτές τις κινήσεις από πολύ νέος θα συμμετάσχει και ο Μεταξάς.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
H Εθνική Εταιρεία
Καθοριστική ήταν η συμμετοχή του Μεταξά στην «Εθνική Εταιρεία». Τη δεκαετία του 1890 η γενικότερη κρίση εκφράστηκε και στον στρατό. Οι αλλεπάλληλες ήττες είχαν καταρρακώσει το ηθικό του ενώ η πτώχευση του 1893 οδήγησε σε δραστική μείωση του αμυντικού προϋπολογισμού. Την ίδια στιγμή οι εθνικιστικοί κύκλοι παρακολουθούσαν με ανησυχία τις κινήσεις βουλγαρικών οργανώσεων στην ευρύτερη περιοχή της Μακεδονίας και στην Κρήτη επικρατούσε ξανά επαναστατικός αναβρασμός.
Σε αυτό το κλίμα μια ομάδα αξιωματικών συγκρότησε το 1894 την Εθνική Εταιρεία. Ο αρχικός πυρήνας της είχε συγκροτηθεί την άνοιξη του 1894 από τους αξιωματικούς Χρ. Σολιώτη, Π. Λυκούδη και Αλ. Σοφιανό. Στα μέλη της συγκαταλέγονταν επίσης ο Αλ. Μαζαράκης-Αινιάν, ο Ι. Μεταξάς, ο Π. Μελάς κ.ά.. Έγιναν και πολίτες δεκτοί στην Εταιρεία, σπουδαία ονόματα της πνευματικής ζωής, όπως οι Γρ. Ξενόπουλος, Α. Καρκαβίτσας, Ν. Πολίτης, Γ. Δροσίνης και Κ. Παλαμάς, που αργότερα θα αποχωρήσουν. Μόλις δύο χρόνια μετά την ίδρυσή της έφτασε να έχει 3.000 μέλη.
Η Εθνική Εταιρεία επεδίωκε να καθορίσει την εξωτερική πολιτική της χώρας και συνέβαλε αποφασιστικά ώστε να επικρατήσει ο εθνικιστικός παραλογισμός. Ήδη από τον Φεβρουάριο του 1897 η Ελλάδα είχε ξεκινήσει ανεπίσημα την επιστράτευση. Αρχιστράτηγος ορίστηκε ο διάδοχος Κωνσταντίνος, όμως δεν πρόλαβε να φτάσει στο στρατηγείο της Λάρισας και η Εθνική Εταιρεία έσπευσε να επιβεβαιώσει τη φράση που ήταν γραμμένη στο ημερολόγιο του Μεταξά: «Την εξωτερική πολιτική τη διευθύνουμε τώρα εμείς». Στις 27 Μαρτίου σώμα ατάκτων που είχε συγκροτηθεί από την Εθνική Εταιρεία εισέβαλε στη Μακεδονία. Η συνέχεια είναι γνωστή: ο Ελληνοτουρκικός Πόλεμος του 1897 και η ντροπιαστική ήττα.
Ο Μεταξάς στη Γερμανία
Ο Μεταξάς υπηρετούσε, όπως σχεδόν στο σύνολο της στρατιωτικής του καριέρας ως επιτελικός αξιωματικός, μακριά από τα πεδία των μαχών. Παρά τη συμμετοχή του στην ολέθρια για τη χώρα Εθνική Εταιρεία επιλέχθηκε για ανώτερες στρατιωτικές σπουδές και το 1899 στάλθηκε στη Πρωσική Πολεμική Ακαδημία.
Στο Βερολίνο γαλουχήθηκε με τη θεωρία του Χέλμουτ φον Μόλτκε που απολυτοποίησε την αξία της πειθαρχίας, την αυστηρή ιεραρχία, την οργάνωση. Η επιρροή που δέχθηκε ήταν στρατιωτική και οργανωτική, ο έντονος όμως μιλιταριστικός χαρακτήρας συνδέθηκε με την εθνικιστική ιδεολογία του νεαρού αξιωματικού και αυτό πλέον θα αποτελεί το πρότυπό του. Το 1903 επέστρεψε στην Ελλάδα.
Μεταξάς και Βενιζέλος
Το 1909 εκδηλώθηκε από τους στρατιωτικούς το κίνημα στο Γουδί. Ο Μεταξάς δεν ήταν πρωτεργάτης του κινήματος, αντίθετα το αντιμετώπισε με επιφύλαξη. Μετά το κίνημα, οι πολιτικές εξελίξεις οδήγησαν στην πρόσκληση του Ελευθέριου Βενιζέλου που ανέλαβε την πρωθυπουργία το 1910. Ξεκίνησε ένα πρόγραμμα μεταρρυθμίσεων που περιελάμβανε και τον εκσυγχρονισμό των Ενόπλων Δυνάμεων. Χρειάστηκε αξιωματικούς, όπως ο Μεταξάς και του ανέθεσε σημαντικές επιτελικές εργασίες.
Αξίζει να αναφερθεί ένα στιγμιότυπο: Η προεκλογική εκστρατεία για τις εκλογές του Νοέμβρη του 1910 ήταν ιδιαίτερη, η νίκη του Βενιζέλου δεδομένη. Υπήρχαν όμως αντιδράσεις για το συντηρητικό κοινωνικό του πρόγραμμα. Κατά την αποχώρηση του Βενιζέλου μετά από την προεκλογική συγκέντρωση στην Καρδίτσα, η αμαξοστοιχία προσέκρουσε σε εμπόδιο που είχε τοποθετηθεί στις ράγες. «Όλοι εταράχθησαν», ανέφεραν οι εφημερίδες, «εκτός του γενναιόψυχου Κρητικού, που συνέχισε να συζητά για θέματα στρατιωτικής ιστορίας με τον υπασπιστή του». Ο υπασπιστής ήταν ο λοχαγός Μεταξάς.
Όταν το φθινόπωρο του 1912 ξέσπασε ο Α΄ Βαλκανικός πόλεμος ο Μεταξάς δεν ήταν διοικητής μεγάλης στρατιωτικής μονάδας στο πεδίο της μάχης. Η συμβολή του ήταν, ως συνήθως, επιτελική στο Γενικό Στρατηγείο του διαδόχου Κωνσταντίνου Α΄όπου συνέχισε να εργάζεται και κατά τον Β΄ Βαλκανικό πόλεμο.
Η ρήξη με τον Βενιζέλο θα εκδηλωθεί κατά τη διάρκεια του «εθνικού διχασμού». Ο Μεταξάς διαφωνούσε με τη συμμετοχή στον Α΄ Παγκόσμιο προβάλλοντας στρατιωτικούς και γεωπολιτικούς λόγους: Υποστήριζε ότι η Ελλάδα δεν ήταν ακόμη έτοιμη για έναν τόσο μεγάλο πόλεμο, είχε μόλις ολοκληρώσει δύο συνεχόμενους πολέμους. Ταυτόχρονα η Βουλγαρία δεν είχε ακόμη επιλέξει στρατόπεδο και φοβόταν ότι η Ελλάδα θα δεχόταν ταυτόχρονα επίθεση από τη Βουλγαρία και την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Προπάντων θεωρούσε ότι η Γερμανία διέθετε το καλύτερο επιτελείο της Ευρώπης και θα κέρδιζε τον πόλεμο.
Η σύγκρουσή με τον Βενιζέλο κορυφώθηκε το 1915 με αφορμή την εκστρατεία της Καλλίπολης, η Βρετανία και η Γαλλία πρότειναν στην Ελλάδα να συμμετάσχει. Στις 5 Φεβρουαρίου 1915 η Αγγλία με «άκρως εμπιστευτικό» μήνυμα στον Βενιζέλο ζήτησε τη Λήμνο ως βάση συγκέντρωσης των στρατευμάτων που θα επιχειρούσαν στα Δαρδανέλια. Ο Βενιζέλος συμφώνησε να αποσύρει ανεπίσημα τα ελληνικά πλοία και ζήτησε από τον Κωνσταντίνο την αποστολή σώματος στρατού 40.000 αντρών.
Έντονη διαφωνία όμως εκφράστηκε από το γενικό επιτελείο και –κυρίως– από τον προσωρινό αρχηγό του Μεταξά. Θεωρούσε πως μια τέτοια ενέργεια θα αποδυνάμωνε το βόρειο μέτωπο προς όφελος της Βουλγαρίας ενώ ο ελληνικός πληθυσμός στη Μικρά Ασία δεν ήταν πλειοψηφία ούτε είχε δείξει διαθέσεις ενεργητικής στήριξης. Τέλος, διαφωνούσε ριζικά με τις εκτιμήσεις των διπλωματών για τον βαθμό δυσκολίας της επιχείρησης, θεωρώντας πως οι Οθωμανοί θα αντιστέκονταν σθεναρά καθώς είχε χαθεί πια το στοιχείο του αιφνιδιασμού.
Οι αντιρρήσεις του Μεταξά και του επιτελείου οδήγησαν σε απόρριψη της πρότασης Βενιζέλου, ο οποίος παραιτήθηκε στις 6 Μαρτίου 1915. Η ιστορία έδειξε ότι η εκστρατεία της Καλλίπολης απέτυχε με πολύ βαριές απώλειες για τους Συμμάχους. Αυτό θεωρείται από πολλούς ιστορικούς ως μία από τις σημαντικότερες στρατιωτικές προβλέψεις του Μεταξά που από εκείνη τη στιγμή έγινε ένας από τους στενότερους συμβούλους του Κωνσταντίνου. Το βέβαιο είναι ότι από το 1915 και μετά ο Μεταξάς έπαψε να είναι απλώς ένας επιτελικός αξιωματικός. Έγινε πολιτικό πρόσωπο με σαφή ταύτιση με τη βασιλική παράταξη, γεγονός που θα καθόριζε όλη την κατοπινή του πορεία.
Τα «Νοεμβριανά» κι ο Μεταξάς
Από το 1916 η Ελλάδα είχε δύο κυβερνήσεις. Καθοριστικά ήταν τα γεγονότα του Νοέμβρη του 1916, τα περίφημα «Νοεμβριανά». Οι Αγγλογάλλοι αποβιβάστηκαν στον Πειραιά με στόχο να καταλάβουν την Αθήνα και συνάντησαν αντίσταση από τον Πανελλήνιο Σύνδεσμο Εφέδρων. Ήταν φιλοβασιλική, παραστρατιωτική οργάνωση, μετεξέλιξη του Συνδέσμου Εφέδρων Υπαξιωματικών, ο οποίος ιδρύθηκε τον Νοέμβριο του 1913. Οι βενιζελικοί θεώρησαν ως οργανωτή και καθοδηγητή τους τον Μεταξά. Ο ίδιος δήλωνε «υπερήφανος» για τους επίστρατους, δεν υπάρχουν όμως αποδείξεις που να επιβεβαιώνουν τον καθοδηγητικό του ρόλο.
Το κίνημά τους παρουσίαζε πολλές ομοιότητες με τα ιταλικά, γερμανικά και αυστριακά πρωτοφασιστικά κινήματα. Κοινά χαρακτηριστικά ήταν η χρήση βίας, η πρώην στρατιωτική ιδιότητα των μελών τους ως οργανωτική βάση, η απέχθειά τους για τον φιλελευθερισμό και η μικροαστική τους σύνθεση. Είχε, άτυπα, τον χαρακτήρα πολιτοφυλακής και μαζί τη συγκροτημένη δομή μιας μαζικής πολιτικής οργάνωσης. Δεν εξελίχτηκε σε οργανωμένο φασιστικό κίνημα, όπως σε άλλες χώρες, καθώς υπήρξαν διαφορετικές συνθήκες αλλά και ισχυρή παρέμβαση των οργανώσεων της αριστεράς στον χώρο.
Το 1917 οι Σύμμαχοι ανάγκασαν τον Κωνσταντίνο να εγκαταλείψει τον θρόνο και επέβαλαν τον Βενιζέλο ως πρωθυπουργό. Ο Μεταξάς συνελήφθη ως στενός συνεργάτης του βασιλιά και «εξορίστηκε» αρχικά στην Κορσική και κατόπιν στην Ιταλία. Η «εξορία» του διήρκεσε περίπου τρία χρόνια.
Η στάση του απέναντι στη Μικρασιατική Εκστρατεία
Τον Νοέμβριο του 1920 ο Βενιζέλος ηττήθηκε στις εκλογές και οι φιλοβασιλικές δυνάμεις επέστρεψαν στην εξουσία. Ο Μεταξάς γύρισε στην Αθήνα εκφράζοντας τη διαφωνία του για τη συνέχιση της Μικρασιατικής εκστρατείας. Υποστήριζε πως η Ελλάδα δεν μπορούσε να διατηρήσει έναν τόσο μεγάλο στρατό βαθιά στην Ανατολία καθώς οι γραμμές ανεφοδιασμού ήταν υπερβολικά μεγάλες και ο Κεμάλ είχε χρόνο να οργανώσει ισχυρό στρατό. Ταυτόχρονα διέβλεπε πως η Βρετανία, η Γαλλία και η Ιταλία δεν θα συνέχιζαν να στηρίζουν την Ελλάδα.
Το 1921 η κυβέρνηση του πρότεινε να αναλάβει ανώτατη στρατιωτική θέση στη Μικρά Ασία. Αρνήθηκε λέγοντας ότι δεν μπορούσε να διοικήσει μια εκστρατεία την οποία θεωρούσε στρατηγικά λανθασμένη. Η Μικρασιατική καταστροφή του 1922 οδήγησε αρκετούς μεταγενέστερους να πουν ότι «ο Μεταξάς είχε δίκιο». Το εντυπωσιακό είναι πως οι ίδιοι οι υποστηρικτές του που υμνούν τη «διορατικότητά» του τάσσονταν και τάσσονται υπέρ της Μικρασιατικής εκστρατείας! Αντίφαση και παραλογισμός!
Ταυτόχρονα πρέπει να επισημάνουμε μία «λεπτομέρεια»: Ο Μεταξάς δεν ήταν «εθελοντής»! Ανώτατος αξιωματικός ήταν και βασικός σύμβουλος αυτών που συνέχιζαν τη Μικρασιατική εκστρατεία. Δεν ήταν στη διακριτική ευχέρειά του αν θα πάει στο μέτωπο. Ο ίδιος μάλιστα, ως επιτελικός αξιωματικός ειδικευμένος στις επιστρατεύσεις και στη μετακίνηση μονάδων, είχε στείλει χιλιάδες νέους να γίνουν τροφή για τα κανόνια. Σε αυτούς δεν έδωσε επιλογή να δοκιμάσουν τη «διορατικότητά» τους, είναι εύκολο να στέλνεις άλλους να σκοτωθούν και συ να κάνεις «εκτιμήσεις».
Το 1922 κατέρρευσε το ελληνικό μέτωπο. Ο Μεταξάς, ο κορυφαίος στρατιωτικός σύμβουλος του Κωνσταντίνου, δεν συμμετείχε ενεργά στα γεγονότα αλλά απλώς «παρακολουθούσε τις εξελίξεις». Προξενεί εντύπωση τόσο η ευκολία με την οποία ο ίδιος ο μονάρχης και οι φιλοβασιλικές κυβερνήσεις δέχθηκαν την άρνησή του, ουσιαστικά τη λιποταξία του, αλλά και η μη ενόχλησή του από το φιλοβενιζελικό κίνημα του 1922 που απομάκρυνε τον Κωνσταντίνο και έστησε στον τοίχο, μετά τη δίκη στο Γουδί, τα κορυφαία πολιτικά και στρατιωτικά στελέχη του.
Ο Μεταξάς στην πολιτική
«Δικαιωμένος» αλλά και ανενόχλητος ο Μεταξάς ιδρύει το 1922 το κόμμα των «Ελευθεροφρόνων». Συμμετείχε κανονικά στις εκλογές αλλά δεν έγινε ποτέ δημοφιλής πολιτικός. Στις περισσότερες αναμετρήσεις το κόμμα του συγκέντρωνε λίγες ποσοστιαίες μονάδες. Μετά το 1924, όταν εγκαθιδρύθηκε η 2η Ελληνική Δημοκρατία, ήταν αντίθετος στην κατάργηση της μοναρχίας ωστόσο συνέχισε να συμμετέχει στις κοινοβουλευτικές διαδικασίες.
Στη δεκαετία που θα ακολουθήσει εμφανίστηκαν ή ενισχύθηκαν αυταρχικά καθεστώτα σε πολλές χώρες: η Ιταλία του Μουσολίνι, η Γερμανία του Χίτλερ, η Πορτογαλία του Σαλαζάρ, αργότερα η Ισπανία του Φράνκο. Ο Μεταξάς παρακολουθούσε τις εξελίξεις, ταυτιζόταν με αυτά τα καθεστώτα αλλά έως το 1935 παρέμεινε μια προσωπικότητα με επιρροή στους κύκλους του στρατού και της μοναρχίας, χωρίς απήχηση στην κοινωνία.
Η κρίση γεννά δικτατορίες
Η οικονομική κρίση του 1929 επηρέασε και την Ελλάδα και μετατράπηκε σε κοινωνική και πολιτική κρίση. Τον Μάρτιο του 1935 εκδηλώθηκε στρατιωτικό κίνημα από βενιζελικούς αξιωματικούς. Το κίνημα κατεστάλη, αποδυνάμωσε το βενιζελικό στρατόπεδο και ενίσχυσε τη θέση των μοναρχικών. Τον Οκτώβριο του 1935 ο Γ. Κονδύλης ανέτρεψε την κυβέρνηση και επέβαλε δημοψήφισμα για την επιστροφή του βασιλιά. Το αποτέλεσμα προκάλεσε το γέλιο (98% υπέρ... ) αλλά ο βασιλιάς Γεώργιος Β΄ επέστρεψε στην Ελλάδα.
Οι εκλογές της 26ης Ιανουαρίου 1936 δεν έδωσαν αυτοδυναμία:
- Λαϊκό Κόμμα (Δεξιά): 143 έδρες
- Φιλελεύθεροι (Βενιζελικοί): 142 έδρες
- Παλλαϊκό Μέτωπο (με συμμετοχή του ΚΚΕ): 15 έδρες
- Κόμμα Ελευθεροφρόνων (Μεταξάς): 7 έδρες
Οι Φιλελεύθεροι συμφώνησαν με το Παλλαϊκό Μέτωπο. Το «Σύμφωνο Σκλάβαινα – Σοφούλη» προέβλεπε συνεργασία σε κοινοβουλευτικά ζητήματα με αντάλλαγμα μέτρα όπως η αποκατάσταση πολιτικών ελευθεριών και η αποφυλάκιση πολιτικών κρατουμένων. Αυτό προκάλεσε ανησυχία στους Άγγλους, στους ακροδεξιούς, στο Παλάτι και σε μέρος του στρατεύματος, που φοβούνταν αυξημένη επιρροή του ΚΚΕ.
Στις 13 Απριλίου 1936 πέθανε αιφνιδίως o πρωθυπουργός Κωνσταντίνος Δεμερτζής. Ο θάνατός του δημιούργησε πολιτικό κενό και προς έκπληξη όλων (;) ο Γεώργιος Β΄ επέλεξε τον Μεταξά για πρωθυπουργό. Οι λόγοι ήταν πολλοί: Ο Μεταξάς ήταν από τους πλέον πιστούς υποστηρικτές της μοναρχίας ήδη από τον Εθνικό Διχασμό, παρότι δεν είχε μεγάλη εκλογική δύναμη, είχε κύρος στον στρατό, δεν ανήκε σε καμία από τις δύο μεγάλες παρατάξεις.
Ο κύριος όμως λόγος ήταν ο φόβος της κοινωνικής αναταραχής. Το 1936 η κρίση βρισκόταν στο αποκορύφωμά της, ξεσπούσαν συνεχώς απεργίες, εργατικές κινητοποιήσεις, πολιτικές συγκρούσεις. Οι κυρίαρχοι οικονομικοί και πολιτικοί κύκλοι φοβούνταν γενικευμένη πολιτική κρίση με έντονη τη σφραγίδα του εργατικού κινήματος. Ο Μεταξάς επιλέχθηκε για να αποτρέψει βίαια μια τέτοια εξέλιξη. Ένα στοιχείο που σκόπιμα αποσιωπάται είναι ότι η κυβέρνηση Μεταξά έλαβε ψήφο εμπιστοσύνης από τη Βουλή στις 27 Απριλίου 1936. Υπέρ ψήφισαν οι βουλευτές και των δύο μεγάλων παρατάξεων, βενιζελικοί και βασιλικοί, και φυσικά οι 7 βουλευτές του κόμματός του. Μόνο το ΠΑΜΕ, στο οποίο συμμετείχε το ΚΚΕ, καταψήφισε.
Τον Μάιο του 1936 ξέσπασαν μεγάλες εργατικές κινητοποιήσεις, με κορύφωση τα γεγονότα της Θεσσαλονίκης. Οι συγκρούσεις μεταξύ εργαζομένων και χωροφυλακής οδήγησαν σε νεκρούς και τραυματίες. Ο Μεταξάς υποστήριξε ότι υπήρχαν πληροφορίες για νέα γενική απεργία και κίνδυνο εκτεταμένης αποσταθεροποίησης. Στις 4 Αυγούστου 1936, με τη σύμφωνη γνώμη του βασιλιά Γεωργίου Β΄ ανέστειλε την ισχύ βασικών άρθρων του Συντάγματος, τη λειτουργία του Κοινοβουλίου, απαγορεύτηκαν τα πολιτικά κόμματα, επιβλήθηκε λογοκρισία, άρχισαν συλλήψεις πολιτικών αντιπάλων. Ο Μεταξάς ήταν πια ο «Πατέρας του Έθνους»
Επίλογος
Στην Ελλάδα, όπως και στην υπόλοιπη Ευρώπη, η επιλογή του φασισμού ήταν η απάντηση του σκληρού πυρήνα της αστικής τάξης στην ραγδαία άνοδο του εργατικού κινήματος και των πολιτικών εκφραστών του. Η ιδιαιτερότητα στην Ελλάδα ήταν πως το καθεστώς της 4ης Αυγούστου δεν απέκτησε ποτέ ισχυρό λαικό έρεισμα, παρά τις (συχνά γκροτέσκο) ιδεολογικές παρεμβάσεις του στα πρότυπα των φασιστικών καθεστώτων της Ευρώπης.
Αυτό δεν σημαίνει πως ήταν μια «ήπια» δικτατορία, όπως διατείνονται πολλοί. Χιλιάδες συνελήφθησαν, βασανίστηκαν και εξορίστηκαν, πολλοί έχασαν τη ζωή τους. Κατάφερε ισχυρότατα πλήγματα τόσο στο εργατικό κίνημα όσο και στο ΚΚΕ, κυρίως μέσω του υπεύθυνου Ασφάλειας Κ. Μανιαδάκη. Βρέθηκε, όπως όλη η αστική τάξη, μπροστά σε μεγάλο δίλημμα με την έναρξη του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου, δίλημμα που στην πραγματικότητα έλυσε ο Μουσολίνι.
«Ο Μεταξάς είπε το ΟΧΙ, ενώ ήταν ο μόνος Έλληνας που θα μπορούσε να πει το ΝΑΙ». Η εκτίμηση που αποδίδεται στον Γεώργιο Καφαντάρη, παλαιό κεντρώο και δημοκρατικό πολιτικό, είναι ακριβής. Ο θαυμαστής του πρώσικου μιλιταρισμού, ο εμμονικός εθνικιστής, ο αξιωματικός που το μπαρούτι ούτε καν το ... μύρισε από τα επιτελικά γραφεία και τους διαδρόμους του Παλατιού δεν θα ύψωνε το (ελάχιστο) πολιτικό ανάστημά του στους μέντορές του. Υπήρχε όμως μια βασική παράμετρος που τον ξεπερνούσε: Το ελληνικό κράτος και η δυναστεία των Γλύξμπουργξ ήταν δεμένη με χίλια νήματα με την Αγγλία.
Η δικτατορία που ταυτίστηκε με το πρόσωπό του αποτελεί μία από τις πιο μαύρες σελίδες της ελληνικής ιστορίας. Και επειδή δεν υπάρχουν «χυδαίες» λέξεις, ας κλείσουμε με τη σατιρική μαντινάδα των πολιτικών εξόριστων στης «πίκρας τα ξερόνησα»:
«Αμόναχος θέλω να ζω, έτσα για χάρη γούστου, γαμώ τον Γιάννη Μεταξά και την 4η Αυγούστου»
(Ο Σπύρος Αλεξίου είναι ιστορικός και συγγραφέας- Τα ιστορικά στοιχεία προέρχονται από το βιβλίο του συγγραφέα «Μεγάλη Ιδέα: 1844 -1922» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Τόπος)
