Αιώνες τώρα οι γυναίκες στην περιφέρεια σηκώνουν τα ίδια βάρη στην γεωργία και την κτηνοτροφία, έχοντας παράλληλα τις ευθύνες της φροντίδας των οικογενειών τους. Λίγα 24ώρα πριν στην συνάντηση των αγροτών με τον πρωθυπουργό στο Μαξίμου, συζητάμε με τρεις αγρότισσες για την αγροτιά με θηλυκό πρόσημο.
- 30% των αγροτικών εκμεταλλεύσεων στην Ευρώπη βρίσκονται στα χέρια των γυναικών, σύμφωνα με την Eurostat.
- στην Ελλάδα, το αντίστοιχο ποσοστό φτάνει περίπου στο 36%, σύμφωνα με το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων.
- από τους 328.121 κατά κύριο επάγγελμα αγρότες, οι 151.055 είναι γυναίκες.
Κάθε της ρυτίδα κι ένα παράσημο – κάποιες από τα νυχτέρια που έκανε για να κρατάει ζεστά τα θερμοκήπια όταν χιόνιζε. Κάποιες από τα μεροκάματα που έκανε στο μάζεμα της σταφίδας. Κάποιες από τις ατέλειωτες μέρες που μάζευε ελιές ενώ φρόντιζε τα μικρά παιδιά της στο λιοστάσι. Σήμερα στα 70 της, μετά από 58 χρόνια δουλειάς, ζει με μια σύνταξη των 500 ευρώ. Αγρότισσα η ίδια, όπως κι ο άντρας της και σήμερα ο γιός της, η Ελένη είναι το θηλυκό πρόσωπο του πρωτογενούς τομέα που έρχεται από το βάθος του Χρόνου – κι αυτού του μεγάλου πόνου που προκαλεί μια ζωή που μοιάζει αδικαιώτη.
«Ερχόταν ο έμπορος να πάρει την ντομάτα, διάλεγε μια και τις άλλες 50 τις πέταγε στον ντράφο. Το ίδιο γίνεται και τώρα. Μια ζωή μέσα στις στερήσεις, δεν έχω πάει ποτέ με τον άντρα μου μια βόλτα, ένα ταξίδι, ένα σινεμά – στερηθήκαμε τα πάντα. Και για τους νέους αγρότες σκλαβιά είναι γιατί δεν πληρώνονται για τη δουλειά τους. Μπορεί να είναι πιο εύκολα αφού έχουν μηχανήματα, αλλά και πάλι δεν είναι βιώσιμο. Είναι πολύ άδικος ο τρόπος που αντιμετωπίζει το κράτος των αγρότη- από τον νέο μέχρι κι εμάς τους μεγάλους. Αν μπορούσα να γυρίσω τον χρόνο πίσω, δεν θα γινόμουν αγρότισσα. Σπούδαζα νοσοκόμα και με πήρε ο άντρας μου από τη σχολή – κι έζησα τη ζωή της αγρότισσας από τότε. Και τα νέα παιδιά, όλοι οι φτωχοί αγρότες πρέπει να φύγουν από τα χωράφια, να φύγουν για να ζήσουν. Αλλά να δούμε τότε θα φάνε οι υπόλοιποι. Κοίταξέ με – τα χέρια δεν σηκώνονται, τα πόδια δεν κουνιούνται, η μέση είναι θρύψαλα. Γιατί να συνεχίζει κι άλλο το παιδί μου; Έλα να δεις τον γιο μου πως έχει κι αυτός στα 45 του… ».
Η Βάσω Φασουλά μεγάλωσε στην Λάρισα, όπου επέστρεψε το 2012 μετά τις σπουδές της στην Γεωλογία στο ΑΠΘ. Στα 31 της χρόνια έχει ένα κοπάδι με 2.500 ζωντανά. «Πάντα είχα στο μυαλό μου τα ζώα μου. Παρόλο που σπούδαζα, τα Χριστούγεννα που γεννούσαν οι γίδες μου επέστρεφα. Φοβόμαστε την άνοιξη, αφού τα ζώα είναι ανεμβολίαστα, μέτρα βιοασφάλειας δεν υπάρχουν πια και οι ελλειπείς απολυμαντικοί σταθμοί που λειτουργούσαν έχουν εξαφανιστεί και τα ζωντανά είναι κλεισμένα μέσα από πέρσι το Πάσχα – και χρειάζονται ήλιο… ».
Η Βάσω Φασουλά
Η Ιωάννα Καρρά στα 35 της ζει στα Τρίκαλα. Σπούδασε οικονομολόγος στο Πανεπιστήμιο Πειραιά και τεχνολόγος γάλακτος στην Γεωργική Σχολή Ιωαννίνων. Πως μια γυναίκα με δύο πτυχία αποφασίζει να κάνει αυτή την πολύ δύσκολη δουλειά – αυτή είναι η ερώτηση που έρχεται αυτόματα στον νου όταν κάποιος γνωρίζει την Ιωάννα. «Ήταν το όνειρό μου. Τώρα έχουμε με τον άντρα μου γίδια και πρόβατα. Σήμερα είναι καλύτερα τα πράγματα σε σύγκριση με τότε που ήμουν παιδί που η κτηνοτροφία ήταν μετακινούμενη κι εκτατική – τότε ήμασταν όλη μέρα στη δουλειά. Αν επενδύσεις πολλά χρήματα σε εγκαταστάσεις και χρήματα, μπορείς να εργάζεσαι ένα 8ωρο όταν δεν υπάρχουν γέννες κι έκτακτα περιστατικά. Ωστόσο, πάντα οφείλεις να είσαι στα ζώα κάθε μέρα».
Η Ιωάννα Καρρά
Έχουν οι Ελληνίδες αγρότισσες επαρκή στήριξη για να αναπτυχθούν ολόπλευρα; Πόσο η Πολιτεία τις στηρίζει ώστε να παραμένουν μάχιμες στη δουλειά τους, παραμένοντας δημιουργικές στην προσωπική τους ζωή και, αν το επιθυμούν, να γίνουν μητέρες; «Η δουλειά μας δεν έχει ούτε αργίες, ούτε γιορτές, ούτε σαββατοκύριακα», λέει η Βάσω. «Το ελληνικό κράτος είναι απόν, δεν στηρίζει μια γυναίκα που θέλει να γίνει αγρότισσα, αλλά η οικογένειά της. Στη δουλειά μας, το κέρδος μας είναι μικρό, αλλά οι τζίροι μας είναι μεγάλοι – κι αυτό μας πετάει έξω από τα λίγα προγράμματα που στηρίζουν την μητρότητα. Από πλευράς υποδομών, νομίζω ότι είμαστε εντάξει: την τελευταία 5ετία υπάρχει ένα κίνημα επιστροφής στο χωριό, τα χωριά γύρω από την Λάρισα έχουν πια κατοίκους – έχουμε υποδομές πλέον που παλιότερα δεν υπήρχαν. Άλλοι λόγοι μας βγάζουν στο δρόμο: γιατί θα μπορούσαμε να είμαστε σε ανάλογο επίπεδο με την Ευρώπη και δεν είμαστε αφού η Ευρώπη έδωσε χρήματα κι αυτά δεν διοχετεύθηκαν σωστά, δεν υπήρχε κανένας έλεγχος».
Η ποιότητα ζωής για τους αγρότες εξαρτάται εν πολλοίς από το σημείο όπου δραστηριοποιούνται – σε αντίθεση με την Λάρισα, στα Τρίκαλα φερ’ ειπείν οι υποδομές είναι ανύπαρκτες. Πόσο δυσκολεύει και αυτός ο παράγοντας τη ζωή των γυναικών; Και, γενικότερα, τι σημαίνει έμφυλο χάσμα στο μαντρί ή στο χωράφι; «Τα χρήματα που χρειάζεται να επενδύσεις είναι τα ίδια, ανεξαρτήτως φύλου», λέει η Ιωάννα. «Αν είσαι άντρας με μεγαλύτερη σωματική δύναμη, μπορείς να κάνεις κάποιες δουλειές με μεγαλύτερη ένταση εργασίας, οπότε χρειάζεσαι μικρότερο κεφάλαιο. Οι γυναίκες στον πρωτογενή τομέα δεν έχουμε άδεια μητρότητας, την επόμενη της γέννας πρέπει να πάμε για δουλειά. Που να βρεθούν τα χρήματα για να πληρώσεις κάποιον ώστε να σε αντικαταστήσει; Από πλευράς υποδομών δε – σχολεία, νοσοκομεία κλπ – δεν έχουμε τίποτα για αυτό και οι νέοι άνθρωποι εγκαταλείπουν τα χωριά. Πως να μείνεις όταν το παιδί σου φτάνει σε ηλικία για να πάει παιδικό σταθμό και πρέπει να διανύεις κάθε μέρα πολλά χιλιόμετρα; Τουλάχιστον, οι εργασίες στο σπίτι μας πια καταμερίζονται ισότιμα, η φροντίδα παρέχεται εξίσου από τον άντρα μου κι εμένα, δεν υπάρχουν τα παλιά στερεότυπα».
»Εμείς περάσαμε από μια καταστροφή όπως ο Ντάνιελ και ορθοποδήσαμε – τότε μια κλωστή μας συγκράτησε να μην φύγουμε στο εξωτερικό και να ξαναρχίσαμε από το μηδέν. Συμμερίζομαι απόλυτα την αγωνία των συναδέλφων μου που έχουν πρόβλημα επιβίωσης – σκεφτείτε όλους όσους θανατώθηκαν τα κοπάδια τους κι έχασαν μέσα σε μια μέρα το μέσο επιβίωσής τους… ‘Η σκεφτείτε τους αγρότες που τα εφόδια και το κόστος παραγωγής έχουν εκτοξευθεί ενώ πουλούν το προιόν τους σε πάρα πολύ χαμηλή τιμή… Όταν οι άνθρωποι που παράγουν τροφή δεν έχουν την δυνατότητα να αγοράσουν τροφή, είναι το πιο οξύμωρο που μπορεί να υπάρχει…
Και μετά σκεφτείτε την καθημερινότητα: από το σούπερ μάρκετ να σε χωρίζουν πολλά χιλιόμετρα. ‘Η ο παιδίατρος να είναι πολύ μακριά. Αυτά τα πολύ απαραίτητα που δεν υπάρχουν κάνουν τη ζωή μας αγχωτική, ενώ δεν θα έπρεπε να είναι καθώς ζούμε μέσα στη φύση».
«Στα μπλόκα βλέπεις τρακτέρ από την εποχή των παππούδων μας, που υπάρχει κάτι ανάλογο στην Ευρώπη», αναρωτιέται η Βάσω. «Στην Ευρώπη οι αγρότες ελέγχονταν για τα χρήματα που έπαιρναν. Εδώ στοχοποιούμαστε όλοι οι αγρότες για κάποιους που έπαιρναν χρήματα ενώ δεν τα δικαιούνταν. Και ταυτόχρονα, οι πολίτες υφίστανται την τεράστια απόκλιση από τις τιμές από το χωράφι ως το ράφι – όλη αυτήν την ακρίβεια που προκαλούν οι μεσάζοντες. Μόνο στην Ελλάδα υπάρχει αυτό… Δεν υπάρχει αγροτική πολιτική. Στην ΔΕΘ είχαμε κάνει συλλαλητήριο και ο πρωθυπουργός δεν άγγιξε καν τον πρωτογενή τομέα. Εμείς επιλέξαμε να ασχοληθούμε με τον πρωτογενή τομέα και ψάχνουμε τρόπους να γίνουμε ανταγωνιστικοί και να δώσουμε στα προϊόντα μας αξία»
«Το πιο απαξιωτικό είναι πως εδώ και δεκαετίες δεν υπάρχει μια εθνική στρατηγική για τον πρωτογενή τομέα, δεν υπάρχει ούτε στόχος, ούτε χρονοδιάγραμμα», λέει η Ιωάννα. «Πρέπει να γίνει αντιληπτό ότι όταν μια χώρα δεν έχει στοιχειώδη αυτάρκεια στο πιο βασικό που είναι η τροφή, δεν μπορεί να έχει ανεξαρτησία και να μην κρέμεται από τις ορέξεις όλων όσων εισάγουν προϊόντα. Τα τελευταία χρόνια έχει μειωθεί πολύ η εγχώρια παραγωγή τροφής, αν σταματήσουμε ένα παράγουμε κι αυτά τα λίγα, θα εισάγουμε πια τα πάντα. Εμείς είμαστε επιχειρηματίες κι όχι καιροσκόποι, η πρώτη μας έννοια δεν είναι οι αποζημιώσεις κι οι επιδοτήσεις, αλλά να είναι βιώσιμες οι επιχειρήσεις μας. Δεν μας ενδιαφέρει να πάρουμε χρήματα που δεν δικαιούμαστε – για αυτό και άλλωστε εμείς ανοίξαμε το θέμα του ΟΠΕΚΕΠΕ. Δεν θέλουμε να πληρώνουμε σαν επιχειρηματίες και να λαμβάνουμε σαν ζήτουλες».
