Τους χαρακτηρίζουν «νομάδες». Αυτή η ποιητική λέξη που «μυρίζει» μυστήριο και αέναο ταξίδι ωστόσο δεν περιγράφει την αληθινή ζωή τους. Μάλλον πιο εύστοχη θα ήταν η σκληρή λέξη «όμηροι» - μιας πολιτικής που τους θεωρεί ανταλλάξιμους κι αναλώσιμους. Οι αναπληρωτές εκπαιδευτικοί αυτές τις μέρες βρίσκονται και πάλι με μια βαλίτσα στο χέρι και τη ζωή τους σε κούτες, έτοιμοι για την επόμενη μετακίνηση, την κούρσα τρόμου με το χρόνο και το σαφάρι της ανεύρεσης κατοικίας.
«Τι να πρωτοχωρέσει κάποιος σε μια κούτα ή σε μια βαλίτσα; Τα όνειρα που μπήκες στο Πανεπιστήμιο, τη χαρά του πτυχίου ή την πίκρα του γυρολόγου ανά την επικράτεια που κλείνει τρύπες στο εκπαιδευτικό σύστημα;» μας λέει η αιρετή στο Περιφερειακό Υπηρεσιακό Συμβούλιο Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Ηλείας και εκπαιδευτικός επί 25 χρόνια Αλεξία Λιάγκουρα.
«Χιλιάδες αναπληρωτές προσλαμβάνονται κάθε χρόνο για την κάλυψη των εκπαιδευτικών κενών, δηλαδή το ένα τρίτο περίπου του συνόλου του προσωπικού που χρειάζονται τα σχολεία για να λειτουργήσουν επαρκώς δηλωτικό ότι οι ανάγκες είναι πραγματικά τεράστιες. Τι αναπληρώνουν; Τον ίδιο τους τον εαυτό! Με την ελπίδα να έρθει ο πολυπόθητος διορισμός και μια σταθερότητα επιλογής στη ζωή τους».
Η κυβέρνηση φέτος προχώρησε στην πρόσληψη 10.000 μόνιμων εκπαιδευτικών, ωστόσο και φέτος αυτοί οι αναπληρωτές θα είναι πολλαπλάσιοι.
Σε συνθήκες έκτακτης ανάγκης
Τι σημαίνει αυτό; Το προφανές και χιλιοειπωμένο από την εκπαιδευτική κοινότητα: πάγιες και διαρκείς ανάγκες του εκπαιδευτικού συστήματος αντιμετωπίζονται… συστηματικά και συστηματικά ως έκτακτες. Και ότι χιλιάδες εργαζόμενοι, κυνηγώντας την… Ιθάκη ενός μόνιμου διορισμού, αναγκάζονται να ζουν επί χρόνια σε συνθήκες έκτακτης ανάγκης. Με ό,τι αυτό συνεπάγεται για τους ίδιους και τις οικογένειές τους, για τους μαθητές και την εκπαιδευτική διαδικασία.
Οι εκπαιδευτικοί, σύμφωνα με έρευνα του Εθνικού Κέντρου Τεκμηρίωσης βιώνουν ιδιαίτερα υψηλά επίπεδα εργασιακού άγχους κι επαγγελματικής εξουθένωσης. Κι ίσως οι αναπληρωτές να είναι οι πιο ευάλωτοι, όπως έδειξε σε έρευνά της σε 418 που υπηρετούν σε σχολικές μονάδες όλης της χώρας η εκπαιδευτικός Αγγελική Τουραμάνη. Ειδικότερα,
- 82% επιλέγουν την αναπλήρωση γιατί τους αρέσει η δουλειά του εκπαιδευτικού.
- 90,7% επιθυμούν να δουλεύουν στο ίδιο σχολείο τουλάχιστον για κάποια χρόνια.
- 94,5% δηλώνουν ότι δουλεύοντας στην ίδια σχολική μονάδα για κάποια χρόνια έχουν την ευκαιρία να χτίζουν καλύτερες σχέσεις με τους μαθητές τους.
Είναι εξαιρετικά απλό και απίστευτα τρομακτικό να μπει έστω και για λίγο κανείς στα παπούτσια ενός αναπληρωτή εκπαιδευτικού. Φανταστείτε τον εαυτό σας να προσλαμβάνεται κάθε μα κάθε φθινόπωρο και να απολύεται κάθε μα κάθε καλοκαίρι. Και να πρέπει κάθε μα κάθε χρόνο να επιβιώνει ενδεχομένως και σε άλλη πόλη ή χωριό, σε ένα διαφορετικό εργασιακό περιβάλλον, με άγνωστους κάθε φορά συναδέλφους και παιδιά που συναντά για πρώτη φορά. Το λες και άθλο…
Ένας από αυτούς είναι και ο Αλέξανδρος, «μεγάλος για αναπληρωτής στα 45 μου», όπως μας συστήνεται. Πατέρας δυο μικρών παιδιών, ετοιμάζεται για 6η χρονιά να εγκαταλείψει το σπίτι και την πόλη του.
«Δούλευα επί χρόνια σε πολλές δουλειές, αφού την περίοδο των μνημονίων δεν έπαιρναν κόσμο στην εκπαίδευση αν δεν ήταν από παλιά στους πίνακες κατάταξης. Μπήκα στην εκπαίδευση γιατί οι απολαβές στην επαρχία στον ιδιωτικό τομέα είναι πάρα πολύ χαμηλές. Τώρα δεν μου μένουν χρήματα για να στείλω σπίτι μου, ωστόσο ‘’αγοράζω’’ μόρια. Θεωρητικά, σε 3 – 4 χρόνια θα μπορώ να δουλέψω κοντά στο σπίτι μου. Τώρα δηλώνουμε που θέλουμε να πάμε, μόλις βγουν τα αποτελέσματα θα μας έρθει ένα sms για τον Νομό όπου θα δουλέψουμε και στη συνέχεια θα μάθουμε που ακριβώς. Μέσα σε τρεις μέρες θα πρέπει να έχουμε βρει σπίτι κι αυτό σημαίνει να έχουμε χρήματα στην άκρη για το πρώτο ενοίκιο, την εγγύηση και την μετακόμιση. Και πως να έχουμε κομπόδεμα όταν το καλοκαίρι δεν παίρνουμε μισθό αλλά ταμείο ανεργίας; Και πως να αντιμετωπίσουμε τα έξοδα του πρώτου μήνα όταν θα πληρωθούμε τον Οκτώβριο; Και πως να επιβιώσουμε όταν παίρνουμε περίπου 1.000 ευρώ τον μήνα;».
Ο Αλέξανδρος βλέπει την γυναίκα και τα παιδιά του το πολύ μια φορά το μήνα – και για να το καταφέρει πρέπει να κάνει αιματηρές οικονομίες. «Κι εγώ είμαι από τις καλές περιπτώσεις, αφού έχω αυτοκίνητο και δεν πληρώνω μεταφορική και μέχρι ώρας πηγαίνω κυρίως στην ηπειρωτική Ελλάδα. Αν για μένα το μηνιάτικο δεν φτάνει, καταλαβαίνετε τι γίνεται με τους συναδέλφους που πηγαίνουν σε τουριστικούς προορισμούς, όπου τα ενοίκια και το κόστος ζωής είναι απλησίαστα».
Στέγαση και εκπαιδευτικοί
Χιλιάδες εκπαιδευτικοί αντιμετωπίζουν οξύτατο πρόβλημα στέγασης και κατά την έναρξη και λίγο πριν την λήξη της σχολικής χρονιάς, αφού οι ιδιοκτήτες βγάζουν τα οικήματα στη βραχυχρόνια μίσθωση. Χαρακτηριστικό των αναξιοπρεπεών συνθηκών και των εκβιασμών που υφίστανται συχνά οι εκπαιδευτικοί είναι το περιστατικό που καταγγέλθηκε την άνοιξη που μας πέρασε στα Χανιά, όταν ιδιοκτήτης έκοψε το ρεύμα και το νερό σε εκπαιδευτικό για ένα χρέος μόλις 100 ευρώ ώστε να την αναγκάσει να φύγει. Η γυναίκα έφυγε εν μέσω καταιγίδας και για να ολοκληρώσει την σχολική χρονιά κατέφυγε σε κάμπινγκ (!)
Ο Δημήτρης Χαρτζουλάκης στα 34 του μόλις διορίστηκε ως μόνιμος, αφού περιπλανήθηκε επί 7 χρόνια από την Σύμη και την Λέρο μέχρι την Κερατέα, την Σαρωνίδα και τον Πειραιά. «Υπάρχουν άνθρωποι που λόγω ειδικότητας μένουν αναπληρωτές για δεκαετίες, ενώ λόγω πολιτικών μη διορισμών συνάδελφοι δούλευαν αναπληρωτές και 10-15 χρόνια. Εγώ μπορεί να δούλεψα -σχετικά- νωρίς στην ειδική αγωγή, ωστόσο, το βίωμα το έχω κι είναι πολύ άγριο, δεν ξέρεις ποτέ αν και πότε και που θα δουλέψεις και πως θα επιβιώσεις με τα ελάχιστα με το ταμείο ανεργίας. Είναι μια εργασιακή σχέση με λιγότερα δικαιώματα σε άδειες – ακόμα κι αυτές για επαπειλούμενη εγκυμοσύνη. Πολλές αδικίες επίσης στις τοποθετήσεις ακριβώς επειδή είσαι αναπληρωτής και μπαλώνεις κενά. Υπάρχουν δε και ειδικότητες που μπορεί να πηγαίνουν σε 5 σχολεία την εβδομάδα. Εργαζόμενοι μπαλάκι… Ωστόσο, παρόλο που το σχολείο έχει αλλάξει πάρα πολύ τα τελευταία χρόνια, παραμένει ένας ζωντανός εργασιακός χώρος, είσαι μέσα στην κοινωνία κι έχεις τη σχέση με τους μαθητές – κι αυτό είναι κίνητρο για τους εκπαιδευτικούς».
Παρόλα αυτά, ενίοτε είναι τόσο αβίωτος ο βίος του αναπληρωτή που επιλέγει να θέσει ευατόν εκτός εκπαίδευσης. Πέρυσι τον Οκτώβριο το υπουργείο Παιδείας ανακοίνωσε ότι «δεν κατέστη εφικτή η κάλυψη 483 κενών θέσεων», λόγω «περιορισμένου ενδιαφέροντος από τους ενταγμένους στους πίνακες του ΑΣΕΠ υποψηφίους», ενώ έγιναν 180 «ανακλήσεις πρόσληψης» αναπληρωτών που δεν παρουσιάστηκαν στην υπηρεσία τους ή παραιτήθηκα άμα τη εμφανίσει. Μέχρι τον Μάιο περισσότεροι από 1.500 είχαν φύγει από την τάξη…
Παραιτήθηκα από το όνειρό μου
Όπως η Μαρίνα, που μετά από χρόνια στην αναπλήρωση αποφάσισε να απεμπλακεί και να αποποιηθεί εντελώς την θέση που της δόθηκε. «Γύριζα από σχολείο σε σχολείο κυνηγώντας το όνειρό μου. Έστηνα κάθε χρόνο τη ζωή μου από την αρχή, με όλα μου τα υπάρχοντα μέσα σε ένα αυτοκίνητο. Ο μόνιμος διορισμός δεν ήρθε κι αποφάσισα πως δεν μπορώ άλλο να περιμένω. Στράφηκα στην ιδιωτική εκπαίδευση, κάνω ιδιαίτερα, οργανώνω και κάποια σεμινάρια. Και με μεγάλη μου λύπη οφείλω να πω ότι παραιτήθηκα από το όνειρό μου και πόνεσα πάρα πολύ, ωστόσο τώρα είμαι περισσότερο ήρεμη και χαρούμενη».
Ένας αναπληρωτής για να φτάσει στον μόνιμο διορισμό θα πρέπει να έχει διαθέσει πάρα πολύ χρόνο εκτός σπιτιού και χιλιάδες ευρώ για να εξασφαλίσει παραπάνω μόρια από μεταπτυχιακά. «Ζούμε σαν μετανάστες και μάλιστα πολύ φτωχοί», λέει ο Αλέξανδρος. «Πέρυσι μου χάλασε η μπαταρία του αυτοκινήτου και κόστιζε 70 ευρώ – έπρεπε να δανειστώ. Πρέπει να μην σου τύχει τίποτα έκτακτο και να μην χρειαστείς κάποιο γιατρό ή φάρμακο. Και, κυρίως, τα παιδιά μου μεγαλώνουν χωρίς εμένα, με βλέπουν μόνο μέσω viber».
- 40,7% των αναπληρωτών σκέφτονται να εγκαταλείψουν το επάγγελμα.
- 50,5% δήλωσαν ότι τυγχάνουν διαφορετικής μεταχείρισης σε σχέση με τους μόνιμους.
- 45,9% θεωρεί ότι η κατανομή ευθυνών ή εργασίας στο σχολείο είναι άνιση.
ΠΗΓΗ: Τουραμάνη Α. (2018)
«Πολλές φορές έχω αναρωτηθεί αν όλη αυτή η ταλαιπωρία αξίζει τον κόπο, ωστόσο για τους εκπαιδευτικούς αλλάζει όλο το αίσθημα μόλις μπουν στην τάξη. Παρόλο που το σχολείο γίνεται ένας όλο και πιο δύσκολος χώρος εργασίας, με την πίεση να αυξάνεται και από το κράτος και από τους γονείς, αγαπάμε τη δουλειά μας. Οι κυβερνώντες θέλουν να ξεχάσουμε την έννοια της μόνιμης και σταθερής δουλειάς με πλήρη εργασιακά δικαιώματα, να είμαστε νομάδες κι αναλώσιμοι. Κι αυτό σημαίνει πως υποβαθμίζεται και το μάθημα, αφού τα παιδιά σε βλέπουν σαν κάποιον που θα φύγει και τα εγκαταλείπει ή σαν εκπαιδευτικό δεύτερης κατηγορίας, κάτι σαν αναπληρωματικό στο μπάσκετ. Έτσι δεν χτίζεται εκπαιδευτική και ανθρώπινη σχέση. Κι αν φτιάξεις πιο βαθιά σχέση και σ’ αγαπήσουν, δημιουργείς πρόβλημα στα παιδιά».
«Ο θεσμός του αναπληρωτή είναι παθογένεια του εκπαιδευτικού συστήματος, μία από τις πολλές», αναφέρει η Λιάγκουρα. « Όλες οι έρευνες δείχνουν ότι το επάγγελμα του εκπαιδευτικού δεν είναι πια δελεαστικό και αυτό είναι και ένας λόγος που κατρακυλούν οι βάσεις εισαγωγής στις λεγόμενες καθηγητικές σχολές τα τελευταία χρόνια. Μετά από δεκαετίες στο Δημόσιο Σχολείο περιμένω ακόμα την ώρα που οι εμπλεκόμενοι φορείς θα κάνουν μια σοβαρή συζήτηση για το μέλλον της εκπαίδευσης και πώς θα χρηματοδοτηθεί με προτεραιότητα - θα έπρεπε να έχει γίνει χθες, φοβάμαι όμως ότι είναι όνειρο θερινής νυκτός».
