Αφορμή για αυτό το κομμάτι είναι το εξώφυλλο της 29ης Δεκεμβρίου του περιοδικού ΤΙΜΕ, στο οποίο πρόσωπα της χρονιάς ανακηρύσσονται οι «αρχιτέκτονες της τεχνητής νοημοσύνης». Βλέπουμε λοιπόν στο εξώφυλλο οκτώ πασίγνωστα πρόσωπα από το χώρο των επιχειρήσεων (Open AI, Google, Nvidia, Microsoft, Anthropic και ο πανταχού παρών Μασκ) να κάθονται, με λάπτοπ και κινητά στα χέρια, και να συζητάνε καθισμένοι πάνω σε μία σιδερένια δοκό, πολύ ψηλά πάνω από τη Νέα Υόρκη.
Αυτή η επιλογή του ΤΙΜΕ είναι μια βαθιά πολιτική πράξη. Η εικόνα οκτώ δισεκατομμυριούχων και CEO να κάθονται ανέμελα, ψηλά πάνω από την πόλη, και να οραματίζονται για την τεχνητή νοημοσύνη, συσκοτίζει βαθιά την πραγματικότητα. Τα μοντέλα της τεχνητής νοημοσύνης δεν είναι προϊόν φωτισμένων επιχειρηματιών και οραματιστών, αλλά το αποτέλεσμα του συνδυασμού τεσσάρων εισροών:
-Της δωρεάν πρώτης ύλης που διαμορφώνουν τα αμέτρητα δεδομένα που αφήνουν έξι δισεκατομμύρια χρήστες, καθημερινά, στο διαδίκτυο και τις εφαρμογές του.
-Της λεηλασίας της δουλειάς εκατοντάδων χιλιάδων καλλιτεχνών και συγγραφέων από τις ίδιες ακριβώς εταιρείες των οποίων οι ηγέτες εμφανίζονται στο εξώφυλλο του ΤΙΜΕ.
-Της σκληρής εργασίας εκατομμυρίων εργαζόμενων: προγραμματιστών, εκπαιδευτών μοντέλων, εργατών που επισημαίνουν δεδομένα (data labelling) και πληρώνονται με 1-2 δολάρια την ώρα, διαχειριστών περιεχομένου, μηχανικών και εργατών που χτίζουν τα data centers, εργατών και μηχανικών που σχεδιάζουν υπολογιστικά συστήματα κ.ο.κ.
-Της τεράστιας ποσότητας ενέργειας που καταναλώνουν τα σχετικά μοντέλα, ενέργεια που το 2030 υπολογίζεται ότι θα επαρκούσε για την κάλυψη των αναγκών των 750 εκατομμυρίων ανθρώπων που σήμερα δεν έχουν πρόσβαση σε ηλεκτρικό ρεύμα.
Ωστόσο το εξώφυλλο του ΤΙΜΕ διαπράττει και μία πολιτική ιεροσυλία απέναντι στην εργατική τάξη. Οι μεγαλύτερης ηλικίας αναγνώστες θα έχουν ήδη αναγνωρίσει ότι πρόκειται για ένα remake (πιθανότατα με εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης) της ιστορικής φωτογραφίας με τίτλο "Lunch atop a Skyscraper" του 1932. Η αυθεντική φωτογραφία τραβήχτηκε την 11η Σεπτεμβρίου του 1932 και απεικόνιζε 11 εργάτες να τρώνε μεσημεριανό πάνω σε μία σιδεροδοκό στον 69ο όροφο του κτιρίου RCA Building (σημερινό GE Building) που κατασκευαζόταν τότε στη Νέα Υόρκη. Οι εργάτες κάθονται χαλαρά, κάποιοι τρώνε, άλλοι καπνίζουν, και δεν φαίνεται να νοιάζονται καθόλου για το γεγονός ότι κρέμονται από ένα κτίριο σε απίστευτο ύψος – χωρίς προστασία, χωρίς σχοινιά ασφαλείας. Ακριβώς για αυτό, η αυθεντική φωτογραφία έγινε διαχρονικό έμβλημα που συμβόλιζε τον πραγματικό ρόλο και τη δύναμη της εργατικής τάξης. Οι ουρανοξύστες σχεδιάζονται από αρχιτέκτονες και μηχανικούς, χρηματοδοτούνται από τράπεζες και εταιρείες, αλλά σε τελική ανάλυση χτίζονται από απλούς ανθρώπους όπως αυτοί στη φωτογραφία. Αυτοί οι εργάτες που ρισκάρουν τις ζωές τους, χωρίς προστατευτικά μέτρα ασφαλείας, στα 260 μέτρα ύψος, είναι που κάνουν τα σχέδια πραγματικότητα και τα μετατρέπουν τα χρήματα σε ουρανοξύστες φτιαγμένους από ατσάλι, γυαλί και τσιμέντο. Και χωρίς αυτούς, τόσο τα σχέδια όσο και τα κεφάλαια είναι άνευ ουσίας και αξίας.
Πέρα όμως από την πολιτική ιεροσυλία, όπως εύστοχα επισημαίνει ο Enrique Dans, το εξώφυλλο του ΤΙΜΕ αυτό ενισχύει τον «μύθο του οραματιστή». Παρουσιάζει την Τεχνητή Νοημοσύνη ως ένα αναπόφευκτο φυσικό φαινόμενο που καθοδηγείται από κάποιες φωτισμένες προσωπικότητες, και όχι ως αποτέλεσμα συγκεκριμένων επιχειρηματικών αποφάσεων που στοχεύουν στη μεγιστοποίηση του κέρδους και την υφαρπαγή δεδομένων. Επιπλέον, το ίδιο το εξώφυλλο μοιάζει να αποδέχεται αλλά και να εξωραΐζει μια επικίνδυνη ολιγοπωλιακή υπερσυγκέντρωση ισχύος.
Αυτή η υπερσυγκέντρωση δεν είναι απλώς ένα οικονομικό ζήτημα, αλλά μια υπαρξιακή απειλή για τη δημοκρατία. Όταν 4-5 εταιρείες ελέγχουν την «γνωσιακή υποδομή» (cognitive infrastructure) του πλανήτη, αποκτούν τη δύναμη να επηρεάζουν καθοριστικά την καθημερινότητα, τις πολιτικές, τα εκλογικά αποτελέσματα, να διαμορφώνουν την κοινή γνώμη και να παρακάμπτουν εθνικές νομοθεσίες μέσω στρατιών από λομπίστες. Οι εικονιζόμενοι ηγέτες λαμβάνουν αποφάσεις που επαναπροσδιορίζουν την εργασία, την εκπαίδευση και την κοινωνική ζωή δισεκατομμυρίων ανθρώπων χωρίς καμία δημοκρατική νομιμοποίηση. Το εξώφυλλο του TIME τους προσφέρει μια συμβολική ασυλία, παρουσιάζοντάς τους ως ημίθεους που κοιτούν τον κόσμο από ψηλά, αντί για υπόλογους επιχειρηματίες που οφείλουν να ελέγχονται.
Θα μπορούσε κάποιος να πει ότι η εικόνα αυτή γιορτάζει τη μετάβαση σε ένα καθεστώς όπου η κυριαρχία δεν ανήκει στους πολίτες ή τα κράτη, αλλά στους ιδιοκτήτες των αλγορίθμων και των data centers. Είναι η οπτικοποίηση του οράματος των αφεντικών της Silicon Valley, όπου η ανθρώπινη εμπειρία ψηφιοποιείται και μετατρέπεται σε πρώτη ύλη που επιτρέπει σε μία χούφτα εταιρείες να κοιτάνε, να επιτηρούν και να διαχειρίζονται τον κόσμο από ψηλά και εκ του ασφαλούς.
Τα πράγματα όμως δεν είναι έτσι όπως απεικονίζονται στο εξώφυλλο του ΤΙΜΕ. Για αρχή να σημειώσουμε ότι η ομάδα των ανθρώπων που απεικονίζεται είναι ελλειμματική. Απουσιάζει η Κίνα και οι δικές της εκδοχές της τεχνητής νοημοσύνης που ανταγωνίζονται ευθέως τις αμερικάνικες. Έπειτα, οι εταιρείες των οποίων οι ηγέτες εμφανίζονται στο εξώφυλλο του ΤΙΜΕ, σε αντίθεση με τους εργάτες της αυθεντικής φωτογραφίας, φροντίζουν να αποκτούν ένα όλο και πιο πυκνό και ανθεκτικό δίκτυ ασφαλείας βασισμένο σε κρατικές συμβάσεις και στη σύμφυση τους με το στρατιωτικό – βιομηχανικό σύμπλεγμα. Πρόκειται κυριολεκτικά για τις πλέον κρατικοδίαιτες εταιρείες του κόσμου.
Ίσως όμως το σημαντικότερο που μπορούμε να αποκομίσουμε από το εξώφυλλο του ΤΙΜΕ είναι κάτι άλλο: ότι μας επιτρέπει να φανταστούμε την τεχνητή νοημοσύνη ως προσθήκη ενός ακόμα ορόφου στον τεχνολογικό ουρανοξύστη που ζούμε. Αν πράγματι είναι έτσι, τότε πρέπει να δούμε ότι αυτός ο όροφος, εκ των πραγμάτων, δεν είναι ένας όροφος καλοσχεδιασμένος και μελετημένος. Φτιάχνεται εν κινήσει, και εξαρτάται από τους από κάτω ορόφους, γιατί χωρίς αυτούς θα πέσει, και φυσικά συνδέεται με πολλούς τρόπους με αυτούς.
Πρέπει επίσης να αναρωτηθούμε για τις απαντήσεις σε ορισμένα ερωτήματα. Με τι υλικά φτιάχνεται αυτός ο όροφος; Ποιος τον σχεδιάζει και ποιος τον χρηματοδοτεί; Ποιος έχει φτιάξει τα περάσματα, ποιος έχει φτιάξει τα δωμάτια και τους διαδρόμους, ποιος λέει πού θα υπάρχουν πόρτες και πού παράθυρα, ποιος κανονίζει αν θα ανεβούμε όλοι με ασανσέρ ή στριμωγμένοι λίγοι-λίγοι στις σκάλες, ποιος λέει αν και πόσοι χωράμε εκεί πάνω; Και βεβαίως υπάρχει ένα ακόμα ερώτημα, ξέρουμε πως θα είναι η ζωή σε αυτό τον όροφο;
Σήμερα, έχουμε πραγματικά δεδομένα για αυτό. Ξέρουμε, δηλαδή, ότι αυτός είναι ένας όροφος που αυτοί που τον σχεδιάζουν θέλουν να συνυπάρχουν οι άνθρωποι και οι μηχανές, οι πάσης φύσεως μηχανές, χωρίς να υπάρχει μια διακριτή γραμμή μεταξύ τους. Οι άνθρωποι που απεικονίζονται στο εξώφυλλο του ΤΙΜΕ πιστεύουν βαθιά ότι η συμπεριφορά ενός ανθρώπου μπορεί να προσομοιωθεί από υπολογιστικές μηχανές. Και αν μπορεί να προσομοιωθεί από υπολογιστικές μηχανές η συμπεριφορά ενός ανθρώπου, τότε μπορεί και να προγραμματιστεί. Επομένως οφείλουμε να θέσουμε στα σοβαρά και άλλο ένα ερώτημα: μήπως το σχέδιο της τεχνητής νοημοσύνης που θεωρητικά αποσκοπεί σε μηχανές που θα «σκέφτονται» όπως οι άνθρωποι τελικά καταλήξει να δημιουργήσει ανθρώπους που θα «σκέφτονται» όπως οι μηχανές;
Ας κρατήσουμε επίσης ότι αυτός ο νέος όροφος της τεχνητής νοημοσύνης, αναγκαστικά εδράζεται πάνω στους προηγούμενους και τελικά βασίζεται στα ίδια θεμέλια με αυτούς. Και αυτά τα θεμέλια ποια είναι; Είναι οι φυσικοί πόροι και η ενέργεια που παίρνουμε από το παγκόσμιο οικοσύστημα και η σκληρή ανθρώπινη εργασία. Είναι επομένως λογικό να θέσουμε το ερώτημα: αντέχουν τα θεμέλια; Διότι όλα δείχνουν ότι τα θεμέλια τρίζουν λόγω της τεράστιας περιβαλλοντικής κρίσης που ξεδιπλώνεται ταυτόχρονα σε παγκόσμια κλίμακα.
Αν λοιπόν η τεχνητή νοημοσύνη είναι πράγματι άλλος ένας όροφος πάνω στους προηγούμενους, τότε δεν μπορεί να την αντιμετωπίζουμε ως εργαλείο, όπως το σφυρί, που μπορεί να χρησιμοποιηθεί για καλό ή κακό. Είναι κομμάτι ενός τεχνολογικού οικοσυστήματος με βαθιές ρίζες, μέρος ενός ουρανοξύστη στο οποίο ο κάθε νέος όροφος περιορίζεται αλλά και εδράζεται στους προηγούμενους. Ο κάθε νέος όροφος προσθέτει νέο ύψος και καλύτερη θέα, ταυτόχρονα όμως βαραίνει στα ίδια θεμέλια και κάνει το κτίριο πιο ασταθές.
Και αν τα πράγματα είναι έτσι, τότε το συμπέρασμα που προκύπτει είναι ότι σε μια τέτοια κατάσταση, με θεμέλια που τρίζουν, το πρώτο καθήκον όλων μας είναι να περιορίσουμε και να ελέγξουμε την ανύψωση. Και να αρχίσουμε να αποσυναρμολογούμε το νέο όροφο για να δούμε αν με τα επιμέρους συστατικά του στοιχεία μπορούμε να βελτιώσουμε την ευστάθεια του κτιρίου. Ίσως τότε ανακαλύψουμε ότι η πραγματική αξία της τεχνητής νοημοσύνης θα φανεί όταν την αξιοποιήσουμε για να κάνουμε καλύτερη τη ζωή μας, για να δουλεύουμε λιγότερο, να έχουμε περισσότερο ελεύθερο χρόνο και να μπορούμε να ικανοποιούμε καλύτερα την εσωτερική μας ανάγκη για ανθρώπινη αυτονομία και ελευθερία. Αλλά για να γίνει κάτι τέτοιο, απαιτείται να έρθουμε σε σύγκρουση με αυτούς που θέλουν τον καινούριο όροφο ως εργαλείο ελέγχου όλου του οικοδομήματος…
(Ο Αντώνης Μαυρόπουλος είναι σύμβουλος κυκλικής οικονομίας και συγγραφέας του βιβλίου «Τεχνητή Νοημοσύνη – Άνθρωπος, Φύση, Μηχανές», εκδόσεις Τόπος)
