«Ξαναζούν» οι ωοθήκες μετά την εμμηνόπαυση;

Η μέχρι σήμερα επικρατούσα άποψη στην αναπαραγωγική βιολογία ήταν ότι μετά την εμμηνόπαυση οι ωοθήκες ουσιαστικά παύουν να έχουν κάποιον σημαντικό ρόλο, λειτουργώντας σχεδόν σαν ένα «άχρηστο» όργανο, αντίστοιχο με τη σκωληκοειδή απόφυση.

Ωστόσο, νέα επιστημονικά δεδομένα από έρευνα του Northwestern University Feinberg School of Medicine έρχονται να ανατρέψουν αυτή την αντίληψη, υποδεικνύοντας ότι οι ωοθήκες ενδέχεται να αποκτούν μια εντελώς νέα λειτουργία όταν ολοκληρώνεται η αναπαραγωγική περίοδος μιας γυναίκας.

Η μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Molecular Human Reproduction, βασίστηκε σε πειράματα τόσο σε ποντίκια όσο και σε ανθρώπινο ιστό.

Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι κύτταρα του ανοσοποιητικού συστήματος διαπερνούν τις ωοθήκες ηλικιωμένων ποντικών και πιθανόν παράγουν ανοσολογικά σήματα προς τον υπόλοιπο οργανισμό.

Αν και οι ακριβείς συνέπειες αυτών των αλλαγών δεν έχουν ακόμη διευκρινιστεί, οι επιστήμονες εκτιμούν ότι μια αντίστοιχη διαδικασία στις γυναίκες θα μπορούσε να επηρεάζει σημαντικά την υγεία μετά την εμμηνόπαυση.

Η επικεφαλής της έρευνας, Francesca Duncan, εξηγεί ότι και η ίδια πίστευε μέχρι πρόσφατα πως οι ωοθήκες μετά την εμμηνόπαυση ήταν ουσιαστικά ανενεργές.

Όπως αναφέρει στο Science, τα νέα ευρήματα αλλάζουν ριζικά τον τρόπο με τον οποίο οι επιστήμονες αντιλαμβάνονται τη μετα-αναπαραγωγική ωοθήκη, η οποία δεν φαίνεται πλέον να αποτελεί ένα «άδειο κέλυφος», αλλά ένα όργανο με πιθανή νέα βιολογική αποστολή.

Την ίδια άποψη συμμερίζεται και η γεροντολόγος Bérénice Benayoun από το Πανεπιστήμιο της Νότιας Καλιφόρνιας, η οποία δεν συμμετείχε στη μελέτη. Σύμφωνα με την ίδια, η έρευνα μετατοπίζει την επιστημονική προσέγγιση των ωοθηκών μετά το τέλος της αναπαραγωγικής ζωής, ανοίγοντας τον δρόμο για την ανακάλυψη άγνωστων μέχρι σήμερα λειτουργιών τους.

Τα ευρήματα εκπλήσσουν τους επιστήμονες

Η έρευνα ξεκίνησε πριν από πέντε χρόνια, όταν η Duncan εντάχθηκε σε μια μεγάλη πρωτοβουλία των Εθνικών Ινστιτούτων Υγείας των ΗΠΑ (NIH) που μελετά τα γηρασμένα κύτταρα, γνωστά ως senescent cells.

Πρόκειται για κύτταρα που έχουν σταματήσει να διαιρούνται και θεωρείται ότι συμβάλλουν στη γήρανση καθώς συσσωρεύονται στους ιστούς του οργανισμού με την πάροδο του χρόνου.

Αρχικός στόχος της ομάδας ήταν να χαρτογραφήσει αυτά τα κύτταρα στις ανθρώπινες ωοθήκες σε όλη τη διάρκεια της αναπαραγωγικής ζωής. Ωστόσο, κάτι τέτοιο αποδείχθηκε πρακτικά αδύνατο, καθώς δεν είναι εφικτή η λήψη ωοθηκών από υγιείς νεαρές γυναίκες για ερευνητικούς σκοπούς.

Έτσι, οι επιστήμονες στράφηκαν αποκλειστικά σε γυναίκες μετά την εμμηνόπαυση, ηλικίας από 50 έως 75 ετών, οι οποίες υποβλήθηκαν σε αφαίρεση ωοθηκών για διάφορους ιατρικούς λόγους.

Παρότι αρχικά η Duncan θεωρούσε ότι θα μελετούσε ένα όργανο χωρίς ιδιαίτερη βιολογική δραστηριότητα, τα αποτελέσματα την εξέπληξαν.

Αναλύοντας τις ωοθήκες των γυναικών, η ομάδα διαπίστωσε ότι τα κύτταρα του οργάνου παρήγαν διαφορετικές πρωτεΐνες ανάλογα με την ηλικία. Τα ευρήματα αυτά είχαν παρουσιαστεί πριν από λίγους μήνες ως προδημοσίευση στην πλατφόρμα bioRxiv.

Όπως εξηγεί η ίδια, αν οι ωοθήκες δεν επιτελούσαν πλέον καμία λειτουργία, θα αναμενόταν όλες οι ηλικιακές ομάδες να εμφανίζουν την ίδια εικόνα. Αντίθετα, οι συνεχείς αλλαγές στην παραγωγή πρωτεϊνών αποκάλυψαν ότι το όργανο εξακολουθεί να υφίσταται ενεργές βιολογικές διεργασίες, γεγονός που υποδηλώνει ότι κάτι σημαντικό συνεχίζει να συμβαίνει ακόμη και μετά την ολοκλήρωση της αναπαραγωγικής του αποστολής.

Για να διερευνήσουν βαθύτερα αυτές τις αλλαγές, οι ερευνητές πραγματοποίησαν πειράματα σε εργαστηριακά ποντίκια.

Παρότι τα ποντίκια δεν εμφανίζουν την απότομη πτώση των οιστρογόνων και τα χαρακτηριστικά της ανθρώπινης εμμηνόπαυσης, οι ωοθήκες τους παύουν επίσης να λειτουργούν προς το τέλος της περίπου διετούς ζωής τους.

Οι επιστήμονες συνέλεξαν ωοθήκες από νεαρά ποντίκια, από ζώα που βρίσκονταν στο τέλος της αναπαραγωγικής τους περιόδου και από ποντίκια που είχαν πλέον ολοκληρώσει την αναπαραγωγική τους ζωή. Στη μία ωοθήκη κάθε ζώου πραγματοποίησαν ανάλυση RNA, προκειμένου να καταγράψουν ποια γονίδια ήταν ενεργά, ενώ στη δεύτερη προχώρησαν σε μικροσκοπική εξέταση του ιστού για να εντοπίσουν τους διαφορετικούς κυτταρικούς πληθυσμούς και να αξιολογήσουν τον βαθμό ίνωσης, δηλαδή της φυσιολογικής συσσώρευσης σκληρού ινώδους ιστού που συνοδεύει τη γήρανση.

Όπως ήταν αναμενόμενο, οι δείκτες που σχετίζονται με την αναπαραγωγική λειτουργία, όπως η παραγωγή ωαρίων και στεροειδών ορμονών, μειώνονταν όσο αυξανόταν η ηλικία των ποντικών. Ωστόσο, οι μετα-αναπαραγωγικές ωοθήκες παρουσίαζαν και ένα ακόμη αξιοσημείωτο χαρακτηριστικό: περιείχαν πολύ μεγαλύτερο αριθμό ανοσοκυττάρων σε σχέση με τις ωοθήκες νεότερων ζώων.

Παράλληλα, οι ερευνητές διαπίστωσαν αυξημένη δραστηριότητα γονιδίων που κωδικοποιούν διάφορες προφλεγμονώδεις ουσίες και μόρια του ανοσοποιητικού συστήματος.

Τα μόρια αυτά ενδέχεται να εκκρίνονται στην κυκλοφορία του αίματος και να μεταφέρονται σε άλλα όργανα του σώματος, επηρεάζοντας συνολικά τη λειτουργία του οργανισμού.

Δεν έχει αποσαφηνιστεί ο ρόλος

Παρόλα αυτά, οι επιστήμονες δεν μπορούν ακόμη να απαντήσουν με βεβαιότητα αν οι ηλικιωμένες ωοθήκες συμμετέχουν ενεργά στην ανοσολογική επικοινωνία του οργανισμού ή αν απλώς λειτουργούν ως χώρος συγκέντρωσης ανοσοκυττάρων χωρίς ιδιαίτερη λειτουργική σημασία.

Η Benayoun χαρακτηρίζει τα αποτελέσματα ιδιαίτερα ενδιαφέροντα, καθώς προσφέρουν μια πιθανή εξήγηση για τον νέο ρόλο των ωοθηκών μετά την αναπαραγωγική περίοδο. Σύμφωνα με την ίδια, είναι πιθανό οι ωοθήκες να αποτελούν ένα σημείο όπου τα ανοσοκύτταρα συγκεντρώνονται και υφίστανται μεταβολές που ενδέχεται να έχουν επιδράσεις σε ολόκληρο τον οργανισμό.

Η Duncan εκτιμά ότι τα ευρήματα αυτά ίσως βοηθήσουν να εξηγηθεί και ένα μακροχρόνιο επιστημονικό παράδοξο: οι γυναίκες, παρότι κατά μέσο όρο ζουν περισσότερο από τους άνδρες, εμφανίζουν συχνότερα προβλήματα υγείας καθώς μεγαλώνουν.

Μία πιθανή εξήγηση είναι ότι οι μετα-αναπαραγωγικές ωοθήκες εκκρίνουν ουσίες που αυξάνουν την προδιάθεση για χρόνια φλεγμονή κατά τα χρόνια της εμμηνόπαυσης, επηρεάζοντας έτσι τη συνολική υγεία.

Η ίδια επισημαίνει ότι οι γνώσεις γύρω από τη βιολογία των ωοθηκών μετά την εμμηνόπαυση παραμένουν εξαιρετικά περιορισμένες, χαρακτηρίζοντας αυτό το κενό γνώσης «κάπως τρομακτικό».

Όπως τονίζει, η επιστημονική κοινότητα οφείλει να επενδύσει περισσότερο στη μελέτη αυτής της περιόδου της ζωής, καθώς η καλύτερη κατανόηση των αλλαγών που συμβαίνουν στις ωοθήκες μετά την εμμηνόπαυση θα μπορούσε να οδηγήσει σε νέες προσεγγίσεις για τη βελτίωση της υγείας των γυναικών κατά τη γήρανση.