Μόλις πριν από λίγα χρόνια δεν υπήρχε ούτε μια αναμνηστική πλάκα που να αποκαλύπτει στα πλήθη των τουριστών που συνέρρεαν από όλο τον κόσμο τι ήταν το κτίριο της οδού Lipowa 4 στην περιοχή Zabłocie στην Κρακοβία.
Για χρόνια, το εργοστάσιο του Σίντλερ υπέφερε από την αδιαφορία του Πολωνικού κράτους, την οποία μόνο ο Στίβεν Σπίλμπεργκ κατάφερε να ξεπεράσει, ίσως άθελά του.
Κι όμως ήταν το εργοστάσιο όπου το 1946, ο Όσκαρ Σίντλερ έσωσε τις ζωές αρκετών εκατοντάδων Εβραίων. Αργότερα, λειτούργησε εκεί η κρατική Unitra-Telpod Electronic Works, η οποία παρήγαγε εξαρτήματα για ηλεκτρονικές συσκευές μέχρι το 2002 όπου χρεοκόπησε, παρότι επέζησε του πολιτικού μετασχηματισμού, και ο χώρος πέρασε σε άλλον ιδιοκτήτη.
Εν τω μεταξύ, ο Σπίλμπεργκ είχε ήδη γυρίσει την ταινία «Η Λίστα του Σίντλερ» υπενθυμίζοντας τόσο στους Πολωνούς όσο και στα πλήθη των τουριστών το παραμελημένο κτίριο.
Αν και η ιδέα για τη δημιουργία εκεί ενός μουσείου υπήρχε πολύ νωρίτερα, μόλις το 2006 η πόλη της Κρακοβίας απέκτησε το συγκρότημα και ξεκίνησε η συζήτηση για τη χρήση του.
Υπήρχαν διάφορες προτάσεις, όπως π.χ. να γίνει ένα πολωνικό παράρτημα του Γιαντ Βασέμ, ένα μουσείο αφιερωμένο στους Εβραίους της Κρακοβίας ή ένας χώρος αποκλειστικά αφιερωμένος στον Όσκαρ Σίντλερ.
Το 2010 ελήφθη τελικά η απόφαση να δημιουργηθεί ένα μουσείο που θα παρουσίαζε τον πόλεμο σε ένα ευρύτερο πλαίσιο από το εβραϊκό.
Από τότε στο κτίριο του Εργοστασίου του Σίντλερ υπάρχει μια μόνιμη εξαιρετική έκθεση με τίτλο: «Η Κρακοβία κατά την Κατοχή», η οποία προκαλεί έντονα συναισθήματα και που παρά το γεγονός ότι βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στα πολυμέσα, εντυπωσιάζει με την ατμόσφαιρα, το συναίσθημα, τον ήχο και τη… μυρωδιά της.
Ναι, καλά διαβάσατε, σε μια από τις αίθουσες που αναπαριστούν τον κεντρικό σιδηροδρομικό σταθμό της Κρακοβίας την εποχή της γερμανικής κατοχής, μια πολύ χαρακτηριστική μυρωδιά σε κάνει να αναρωτιέσαι σε ποιόν ιστορικό χρόνο βρίσκεσαι.
Το ταξίδι μέσα στο εργοστάσιο ξεκινά τον Αύγουστο του 1939 σε ένα μικρό φωτογραφικό στούντιο, όπου ο επισκέπτης βλέπει την εποχή της ευδαιμονίας της πόλης που μόλις τελείωνε. Συνεχίζοντας, έρχεται αντιμέτωπος με τον φόβο και το χάος της ναζιστικής εισβολής περνώντας από τους δρόμους της Κρακοβίας που έχουν κατακλυστεί από τους Ναζί, από το στρατόπεδο συγκέντρωσης Plaszow και από το γραφείο του Όσκαρ Σίντλερ και φτάνοντας μέχρι το τέλος του πολέμου, το οποίο, ωστόσο, σηματοδοτείται από ένα γιγάντιο πορτρέτο του Ιωσήφ Στάλιν.
Παρόλο που η έκθεση χρησιμοποιεί σύγχρονα μέσα, όπως συνεντεύξεις με επιζώντες του Σίντλερ, έναν κινηματογράφο και ένα γεμάτο αγωνία soundtrack, το κείμενο και η εικόνα υποχωρούν, δίνοντας τη θέση τους στην εμπειρία του επισκέπτη.
Όλα εκεί μέσα έχουν σημασία, τα ανώμαλα δάπεδα με τη σβάστικα που αποτυπώνουν το στρατόπεδο συγκέντρωσης Plaszow, αλλά και τα στενά, κλειστοφοβικά δρομάκια του γκέτο της Κρακοβίας, τα οποία σε μεταφέρουν στην εποχή του πολέμου κάνοντας σε να ξεχνάς ότι βρίσκεσαι μέσα σε ένα τυπικό μουσείο.
Το Εργοστάσιο του Σίντλερ
Το εργοστάσιο του Όσκαρ Σίντλερ άνοιξε στις αρχές του 1940 με την επωνυμία Deutsche Emailwarenfabrik (Γερμανικό Εργοστάσιο Σμάλτου) ή DEF εν συντομία. Ωστόσο, καθιερώθηκε με το όνομα Emalia.
Λόγω της κομματικής του ταυτότητας, ο Σίντλερ είχε επαφές με σημαντικούς Γερμανούς αξιωματούχους, γεγονός που του επέτρεψε να ξεκινήσει γρήγορα την τακτική και μεγάλης κλίμακας παραγωγή εμαγιέ επιτραπέζιων σκευών.
Στα μέσα του 1940, ξεκίνησε η παραγωγή δοχείων φαγητού για τη Βέρμαχτ και το 1941 πυρομαχικών, που του έδωσε την ιδιότητα του Rüstungsbetriebe (προνομιούχο εργοστάσιο).
Όταν άνοιξε το εργοστάσιο απασχολούσε 150 άτομα, συμπεριλαμβανομένων μόνο λίγων Εβραίων. Μέσα σε τρεις μήνες, ο αριθμός τους είχε αυξηθεί σε 250 και μέσα σε ένα χρόνο είχε φτάσει τους 700. Το εργοστάσιο του Σίντλερ, όπως σχεδόν όλα τα γερμανικά εργοστάσια κατά τη διάρκεια του πολέμου, βασιζόταν στην καταναγκαστική εργασία Εβραίων, οι οποίοι δικαιούνταν μόνο τροφή. Μέχρι το δεύτερο εξάμηνο του 1944 ο αριθμός των Εβραίων εργαζομένων είχε φτάσει τους 1.100.
Ήταν αυτοί οι εργάτες που απελάθηκαν στο εργοστάσιο στο Brünnlitz (τώρα Brněnec στην Τσεχική Δημοκρατία), όπου επέζησαν μέχρι την απελευθέρωση και είναι τα δικά τους ονόματα που εμφανίζονται στη θρυλική λίστα του Σίντλερ.
Η εργασία στο εργοστάσιο ήταν σωματικά απαιτητική, αλλά δεν χρησιμοποιούνταν οι βάναυσες και εξαντλητικές μέθοδοι που συνηθίζονταν στα γερμανικά εργοστάσια παραγωγής πυρομαχικών.
Οι Εβραίοι εργάτες μεταφέρονταν καθημερινά από το στρατόπεδο συγκέντρωσης Plaszow που βρισκόταν 3 χλμ χιλιόμετρα μακριά από το εργοστάσιο. Οι εξαιρετικά σκληρές συνθήκες διαβίωσης στο στρατόπεδο σε συνδυασμό με την επίπονη καθημερινή πορεία μέχρι το εργοστάσιο μείωναν σημαντικά την παραγωγικότητά τους. Αυτό έδωσε στον Σίντλερ ένα ισχυρό κίνητρο να δημιουργήσει το υπο-στρατόπεδο Plaszow, ακριβώς δίπλα στο εργοστάσιο.
Αγόρασε ένα οικόπεδο βόρεια του εργοστασίου, εντός της οδού Ślusarska και αρχικά έχτισε 3 στρατώνες και μια κουζίνα, οι οποίοι μέχρι το τέλος του πολέμου έγιναν 11 με δική του χρηματοδότηση και ήταν όλοι συνδεδεμένοι με το σύστημα αποχέτευσης.
Το στρατόπεδο ήταν περιφραγμένο και είχε πύργους φρουράς. Η πρόσβαση γινόταν μέσω ενός σημείου ελέγχου σε ένα μικρό κτίριο (τώρα η Πινακοθήκη Re του MOCAK).
Ο πρώτος διοικητής του υπο-στρατοπέδου ήταν ο SS-Oberscharführer Albert Hujar, ενώ τα καθήκοντα φρουράς εκτελούνταν από Ουκρανούς.
Κατόπιν αιτήματος του Σίντλερ, τα παραρτήματα του Εβραϊκού Κέντρου Βοήθειας και της Ζέγκοτα στην Κρακοβία παρείχαν επιπλέον τρόφιμα στους εργάτες. Αυτό ωστόσο, δεν κάλυπτε τις ανάγκες διατροφής οπότε ο Σίντλερ χρησιμοποιούσε τα δικά του κεφάλαια για να αγοράζει τρόφιμα από τη μαύρη αγορά.
Η ανάπτυξη και η εκκένωση…
Οι πολλές παραγγελίες ανάγκασαν τον Σίντλερ να επεκτείνει το εργοστάσιο, τόσο διοικητικά όσο και παραγωγικά. Το κόστος κατασκευής καλύφθηκε σε μεγάλο βαθμό από τις αποταμιεύσεις των Εβραίων υπαλλήλων που εργάζονταν εκεί, συμπεριλαμβανομένου του Άμπραχαμ Μπάνκιερ.
Το 1940, κατασκευάστηκαν γραφεία, φαρμακείο, ιατρεία, μια καντίνα, στάβλοι για τα άλογα του Σίντλερ και ένα γκαράζ για τα αυτοκίνητά του. Το 1942, τα μονώροφα κτίρια των γραφείων ενώθηκαν, προστέθηκαν δύο όροφοι και δημιουργήθηκε μια πύλη εισόδου στους χώρους του εργοστασίου.
Οι νέοι όροφοι στέγαζαν το γραφείο του Σίντλερ, της γραμματέας του, μια καντίνα για τους υπαλλήλους, ένα καφέ, μια αποθήκη και δωμάτια. Το καλοκαίρι του 1943, ξεκίνησε η κατασκευή μιας άλλης, τεράστιας αυτή τη φορά, αίθουσας παραγωγής η οποία όμως δεν ολοκληρώθηκε ποτέ.
Η αποφασιστική και απεγνωσμένη διάσωση των Εβραίων από τον Όσκαρ Σίντλερ ξεκίνησε στα μέσα του 1944, όταν οι ναζί αποφάσισαν να διαλύσουν το υποστρατόπεδο Plaszow.
Μέσω προσωπικών επαφών, ο Σίντλερ έμαθε ότι ορισμένοι από τους 1100 εργάτες προορίζονταν για εξόντωση, ενώ οι υπόλοιποι για μεταφορά σε άλλα στρατόπεδα συγκέντρωσης και ξεκίνησε μια εκστρατεία που, δεδομένων των συνθηκών της εποχής, ήταν εξαιρετικά τολμηρή και σχεδόν ουτοπική.
Αποφάσισε να ανοίξει ένα εργοστάσιο πυρομαχικών στο Μπρούνλιτς με κρυφή πρόθεση να διασώσει τους Εβραίους εργάτες. Ο Σίντλερ αφού δωροδόκησε τους Γερμανούς αξιωματούχους έλαβε άμεσα άδεια και το φθινόπωρο του 1944 κατάφερε να στείλει σχεδόν όλους τους Εβραίους εργάτες της Κρακοβίας στη Τσεχία, «ξεγελώντας» κυριολεκτικά το Ολοκαύτωμα.
Στο Μπρούνλιτς νοίκιασε ένα πρώην κλωστοϋφαντουργείο και οργάνωσε την ασφάλεια του στρατοπέδου με δικά του έξοδα, καθώς ένα εργοστάσιο με Εβραίους εργάτες έπρεπε να πληροί τις συνθήκες κράτησης.
Το νέο εργοστάσιο που υπαγόταν τυπικά στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Γκρος-Ρόζεν ήταν σε μεγάλο βαθμό μια επιχείρηση «φάντασμα», καθώς δεν είχε δική του παραγωγή, αλλά μεταπωλούσε κρυφά προϊόντα από άλλα εργοστάσια.
Το δε εργοστάσιο στην Κρακοβία μέχρι την απελευθέρωση της πόλης τον Ιανουάριο του 1945, λειτουργούσε αποκλειστικά με Πολωνούς εργάτες.
Στις 8 Μαΐου 1945 που τελείωσε ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος, Εβραίοι εργάτες στο εργοστάσιο του Μπρούνλιτς παρέδωσαν στον Όσκαρ Σίντλερ μια επιστολή ευγνωμοσύνης που έγραφε:
«Εμείς, οι υπογράφοντες και υπογράφουσες Εβραίοι της Κρακοβίας εργαζόμασταν στο εργοστάσιο του Σίντλερ από το 1942. Κατά αυτή την περίοδο εκείνος έκανε ό,τι περνούσε από το χέρι του για να σώσει τις ζωές όσο το δυνατόν περισσότερων Εβραίων, παρά τις αμέτρητες δυσκολίες. Στο εργοστάσιό του δεν σημειώθηκε κανείς θάνατος από άλλες αιτίες παρά μόνο από φυσικά αίτια. Είμαστε 1.100 άτομα, όλοι Εβραίοι, 800 εργάτες άνδρες και 300 εργάτριες κρατούμενοι/νες στα στρατόπεδα συγκέντρωσης στο Πλάσζοβ, το Γκρος-Ρόζεν και το Άουσβιτς και εκφράζουμε την ειλικρινή μας ευγνωμοσύνη στον Σίντλερ. Τονίζουμε ότι μπορούμε να βλέπουμε το τέλος του πολέμου μόνο χάρη στις προσπάθειές του».
Οι υπογράφοντες/σες κάλεσαν όσους διάβασαν την δήλωσή τους (Ρώσους και Αμερικάνους) να παράσχουν στον Σίντλερ κάθε δυνατή βοήθεια, καθώς είχε ρισκάρει τη ζωή του και είχε θυσιάσει την περιουσία του για να σώσει Εβραίους…
Σήμερα, έξω από το εργοστάσιο σε ένα λείο μαύρο φόντο, φωτεινά γράμματα σχηματίζουν την επιγραφή (στα πολωνικά, αγγλικά και εβραϊκά): «Εργοστάσιο του Σίντλερ (1939–1944). Όποιος σώσει μια ζωή, σώζει ολόκληρο τον κόσμο. Όσκαρ Σίντλερ (1908–1974)».
*Με πληροφορίες από το βιβλίο της Marii Anny Potockiej με τίτλο: “Fabryka Schindlera oraz historia przed i po”
