Ποιες συνθήκες θα μπορούσαν να δικαιολογήσουν τη σκόπιμη εξαφάνιση ενός είδους; Αυτό το ερώτημα προβλημάτισε μια ομάδα επιστημόνων (βιοηθικούς, βιολόγους, οικολόγους, περιβαλλοντολόγους και κοινωνικούς επιστήμονες) με επικεφαλής τον ερευνητή στο Hastings Center for Bioethics στη Ν. Υόρκη, Gregory Kaebnick οι οποίοι δημοσίευσαν στο Science ένα άρθρο προβληματισμού με τίτλο: «Deliberate extinction by genome modification: An ethical challenge» (Σκόπιμη εξαφάνιση μέσω τροποποίησης γονιδιώματος: Μια ηθική πρόκληση).
Και το ερώτημα δεν είναι υποθετικό, καθώς, η μύγα του Νέου Κόσμου ή ερυθρός σκώληκας, μια μύγα-παράσιτο θερμόαιμων ζώων (Cochliomyia hominivorax) και ο Anopheles gambiae, ένα κουνούπι που μεταδίδει την ελονοσία, φαίνεται να είναι, εκ πρώτης όψεως, αξιόλογοι υποψήφιοι για σκόπιμη εξαφάνιση.
Οι συγγραφείς στο άρθρο συζητούν περιπτώσεις στις οποίες η τροποποίηση του γονιδιώματος θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για τη σκόπιμη εξάλειψη κάποιων ειδών και υποστηρίζουν ότι «μπορεί περιστασιακά να είναι αποδεκτή, αλλά σε εξαιρετικά σπάνιες περιπτώσεις!».
Αφορμή για το άρθρο στάθηκε η πρόσφατη «ανάσταση», με επεξεργασία γονιδιώματος, ενός τρομερού λύκου που είχε εξαφανιστεί από τη βορειοαμερικανική ήπειρο τα τελευταία περίπου 10.000 χρόνια, αλλά και η αμφισβήτηση του Νόμου για τα Απειλούμενα Είδη από την κυβέρνηση Τραμπ. Ο Νόμος περί Απειλούμενων Ειδών, η ομοσπονδιακή νομοθεσία των ΗΠΑ που παρέχει καθοδήγηση για την προστασία των ειδών, αποτελώντας εδώ και δεκαετίες ζωτικό στοιχείο της πολιτικής των ΗΠΑ, δέχτηκε θεμελιώδη κριτική από τις πρώτες ημέρες της δεύτερης διακυβέρνησης Τραμπ.
Τον περασμένο Απρίλιο η κυβέρνηση Τραμπ πρότεινε τον επαναπροσδιορισμό της έννοιας «βλάβη», στοχεύοντας στον τερματισμό της μακροχρόνιας προστασίας της άγριας της ζωής. Αξιωματούχοι του Τραμπ πρότειναν αλλαγή στην ερμηνεία του τι σημαίνει να βλάπτεις απειλούμενα φυτά και ζώα, ώστε να αφαιρέσουν την καταστροφή των οικοτόπων από τον Νόμο περί Απειλούμενων Ειδών και να διευκολύνουν την υλοτομία, τις κατασκευές ή την εξόρυξη πετρελαίου. Οι αξιωματούχοι χαρακτήρισαν τον τρέχοντα ορισμό της βλάβης σε απειλούμενα είδη υπερβολικά ευρύ και ζήτησαν μια πιο στενή ερμηνεία του, λέγοντας ότι τα είδη θα πρέπει να προστατεύονται μόνο από εκούσια θανάτωση ή από τραυματισμό, όπως συμβαίνει μέσω του κυνηγιού ή της παγίδευσης.
Νωρίτερα, τον Ιανουάριο, όταν ανέλαβε τα καθήκοντά του ο Τραμπ, με τουλάχιστον δύο εκτελεστικά διατάγματα, σύστησε μια επιτροπή με το χαρακτηριστικό ψευδώνυμο «Ομάδα του Θεού». Η επιτροπή αποτελείται από υψηλόβαθμους αξιωματούχους που μπορούν να παρακάμψουν τον Νόμο-ορόσημο περί Απειλούμενων Ειδών, ώστε η ανάπτυξη ή άλλα έργα να προχωρήσουν ακόμη και αν οδηγήσουν σε εξαφάνιση κάποιων ειδών. Μάλιστα, την ονόμασε «Ομάδα του Θεού» επειδή τα μέλη της «κυριολεκτικά έχουν την εξουσία πάνω στη ζωή και τον θάνατο του κάθε είδους».
Σύμφωνα με τους συγγραφείς του άρθρου, τα αποτελέσματα της γονιδιακής επεξεργασίας μπορούν να οδηγήσουν σε απροσδόκητες κατευθύνσεις. Για παράδειγμα, η κυβέρνηση Τραμπ χαιρέτισε την είδηση για την υποτιθέμενη «ανάσταση» (De-extinction=από-εξαφάνιση) του τρομερού λύκου, επειδή της φάνηκε να υποδηλώνει ότι οποιαδήποτε απώλεια είδους δεν είναι πλέον πολύ ανησυχητική, ένα σημείο που φαίνεται να έθιξε ο Υπουργός Εσωτερικών Νταγκ Μπέργκουμ απευθυνόμενος στους υπαλλήλους του: «Τώρα έχουμε την ευκαιρία να τα επαναφέρουμε. Διαλέξτε το αγαπημένο σας είδος και καλέστε το».
Οι συγγραφείς του άρθρου ωστόσο, εκτιμούν πως η “de-extinction” (απο-εξαφάνιση) δεν είναι τόσο απλή. Είναι δύσκολο να παραχθούν έστω και λίγα άτομα, τα οποία δεν θα αποτελούσαν έναν αυτοαναπαραγόμενο πληθυσμό ικανό να επιβιώσει στη άγρια φύση, παρότι μπορεί να έχουν ομοιότητα με το εξαφανισμένο είδος. Στην πραγματικότητα, δεδομένου ότι αυτό που παράγεται είναι, στην καλύτερη περίπτωση, ένα λειτουργικό υποκατάστατο ενός χαμένου είδους, είναι αμφισβητήσιμο εάν η «απο-εξαφάνιση» είναι η σωστή λέξη. Ένα «απο-εξαφανισμένο» μαλλιαρό μαμούθ θα ήταν ένας ασιατικός ελέφαντας που έχει τροποποιηθεί γενετικά για να εμφανίζει τα χαρακτηριστικά που κάποτε χρειάζονταν τα μαλλιαρά μαμούθ για να επιβιώσουν σε σκληρές συνθήκες τούνδρας. Τα πραγματικά οφέλη της απο-εξαφάνισης σχετίζονται περισσότερο με αυτά που μαθαίνουμε για την τροποποίηση του γονιδιώματος και τα χαρακτηριστικά των εξαφανισμένων ειδών, παρά με τη δημιουργία ενός υποκατάστατού τους.
Από την άλλη, και τα επιχειρήματα υπέρ της σκόπιμης εξαφάνισης κάποιου είδους, αφενός δεν θα πρέπει να προσφέρουν κάλυψη στην «Ομάδα του Θεού» και αφετέρου, θα πρέπει να είναι πολύ ισχυρά. Οι συγγραφείς αναφέρουν ότι το οικονομικό συμφέρον απλά δεν θα αρκούσε για ένα τέτοιο εγχείρημα.
Στην περίπτωση της μύγας του Νέου Κόσμου, για παράδειγμα, οι περισσότεροι συν-συγγραφείς υποστηρίζουν τις προσπάθειες για τη σκόπιμη εξαφάνισή του, βλέποντας τα βάσανα των κατοικίδιων. Καθώς οι προνύμφες των σκουληκιών σκάβουν μέσα σε μια πληγή και τρώνε ζωντανό ιστό, προσελκύουν ακόμη περισσότερες μύγες, προκαλώντας μικροβιακές μολύνσεις και θανατηφόρα σήψη στο ζώο ξενιστή. Μια μόλυνση από τέτοιο σκώληκα μπορεί να σκοτώσει ένα, κατά τα άλλα, υγιές βόδι μέσα σε λίγες εβδομάδες. Η μόλυνση ανθρώπων από το σκουλήκι είναι πιο σπάνια, αλλά πιθανή. Το λατινικό όνομα του είδους « hominivorax », που σημαίνει ανθρωποφάγος, λέγεται ότι είναι εμπνευσμένο από ένα φρικτό περιστατικό σε μια φυλακή στη Γαλλική Γουιάνα.
Στην περίπτωση των κουνουπιών-φορέων της ελονοσίας Anopheline, η ομάδα των συγγραφέων δεν συμφωνεί με τη σκόπιμη εξαφάνιση ακόμη και μπροστά σε μια συντριπτική βλάβη της δημόσιας υγείας. Η ελονοσία σκοτώνει περισσότερους από ένα τέταρτο του εκατομμυρίου ανθρώπους κάθε χρόνο, κυρίως παιδιά σε φτωχές χώρες. Η ανθρώπινη ταλαιπωρία που προκαλείται από αυτά τα κουνούπια είναι σαφώς πολύ μεγαλύτερη από αυτήν που προκαλεί ο σκώληκας στον ξενιστή του. Ωστόσο, η διαφορά είναι ότι εδώ υπάρχει μια εναλλακτική λύση στη σκόπιμη εξαφάνιση του κουνουπιού, η άμεση στόχευση του πλασμώδιου, του μονοκύτταρου πρωτόζωου που προκαλεί την ελονοσία.
Οι συγγραφείς υποστηρίζουν πως η γονιδιακή επεξεργασία για τη διατήρηση ειδών θα μπορούσε για παράδειγμα, να τα βοηθήσει να επιβιώσουν σε απειλές. Μια γενετική αλλαγή που θα έδινε στο αμερικανικό κάστανο την ικανότητα να αντέχει στον σάπισμα, είναι ένα παράδειγμα. Οι τεχνικές που χρησιμοποιούνται στην «απο-εξαφάνιση» θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για τη δημιουργία νέων μελών ενός απειλούμενου είδους, διευρύνοντάς το και επεκτείνοντας τη γενετική του ποικιλομορφία. Η κλωνοποίηση του μαυροπόδαρου κουνάβιου δείχνει πώς αυτό θα μπορούσε να λειτουργήσει. Και ακόμη και οι τεχνικές που χρησιμοποιούνται για τη σκόπιμη εξάλειψη ενός είδους θα μπορούσαν να στοχεύουν στη διατήρηση εάν χρησιμοποιηθούν με πολύ περιορισμένο τρόπο, όπως στην περίπτωση ενός τοπικού και χωροκατακτητικού πληθυσμού ενός είδους που απειλεί έναν αυτόχθονο πληθυσμό, όπου δεν υπάρχει κίνδυνος παγκόσμιας εξαφάνισης του χωροκατακτητικού είδους. Οι γονιδιακές τροποποιήσεις θα μπορούσαν, για παράδειγμα, να καταστείλουν τους πληθυσμούς μαύρων αρουραίων σε τοπικό επίπεδο (σε νησιά), που τρώνε πουλιά και καταστρέφουν τις φωλιές τους.
Φυσικά, υπάρχει πάντα η ανησυχία για τις ακούσιες συνέπειες της γενετικής τροποποίησης. Ένας τροποποιημένος οργανισμός μπορεί να έχει απροσδόκητα και ανεπιθύμητα χαρακτηριστικά ή η τροποποίηση να εξαπλωθεί σε άλλο είδος με απρόβλεπτους τρόπους. Ή, πιο έμμεσα, η γενετική τροποποίηση οργανισμών ώστε να αντέχουν στα φυτοφάρμακα ή στην κλιματική αλλαγή θα μπορούσε να οδηγήσει σε πιο εκτεταμένη χρήση φυτοφαρμάκων ή να δικαιολογήσει την αδιαφορία μας για την κλιματική αλλαγή.
Ωστόσο, ένα από τα ισχυρότερα επιχειρήματα της εργασίας δεν επικεντρώνεται στη βιολογία, αλλά στη διακυβέρνηση. Ποιος μπορεί να αποφασίσει εάν ένα είδος πρέπει να ζήσει ή να εξαφανιστεί; Οι συγγραφείς υποστηρίζουν την ισχυρή συμμετοχή ανθρώπινων κοινοτήτων, ειδικά τοπικών και ιθαγενών ομάδων που επηρεάζονται άμεσα από οποιαδήποτε παρέμβαση τέτοιου είδους.
