Από τις αρχές του περασμένου αιώνα αρχίσαμε να «βομβαρδίζουμε» την ατμόσφαιρα με χλωροφθοράνθρακες (CFC). Οι χλωροφθοράνθρακες χρησιμοποιήθηκαν ευρύτατα ως ψυκτικά, ως προωθητικά αέρια για καταναλωτικά αερολύματα (αεροζόλ), αλλά και ως διαλύτες. Το 1985 μελέτες αποκάλυψαν μια «τρύπα» του όζοντος πάνω από την Ανταρκτική, για την οποία ευθύνονταν οι CFC, οι οποίοι το κατέστρεφαν πιο γρήγορα από ό,τι θα μπορούσε να αναπληρωθεί με φυσικό τρόπο.
Οι μελέτες οδήγησαν σε παγκόσμια απαγόρευση των CFC το 1987, γνωστή ως Πρωτόκολλο του Μόντρεαλ. Από τότε η τρύπα «θεραπεύεται», αλλά δεν έχει αποσαφηνιστεί εάν αυτό οφείλεται στις μειώσεις των χημικών ουσιών που καταστρέφουν το όζον, στη φυσική μεταβλητότητα καιρού ή σε αυξημένες εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου στη στρατόσφαιρα.
Το φυσικό στρώμα του όζοντος του πλανήτη μας λειτουργεί όπως ένα αντηλιακό με δείκτη 50+. Η παρουσία του μειώνει την υπεριώδη ακτινοβολία και τις καρκινογόνες επιδράσεις της και χωρίς αυτό δεν θα μπορούσε να υπάρξει ζωή στην πολυπλοκότητά της.
Περιοχές όπου παρατηρείται καταστροφή του όζοντος βρίσκονται και στους δύο πόλους, αλλά κυρίως στην Ανταρκτική. Για το 2024, η τρύπα πάνω από τον νότιο πόλο της Γης ήταν σχετικά μικρή σε σύγκριση με άλλα χρόνια. Συγκεκριμένα, σε σχεδόν 20 εκατομμύρια τετραγωνικά χιλιόμετρα, η μέση μηνιαία περιοχή με καταστροφή του όζοντος στην Ανταρκτική ήταν σχεδόν τρεις φορές το μέγεθος των ΗΠΑ. Πέρυσι η Εθνική Υπηρεσία Ωκεανών και Ατμόσφαιρας των ΗΠΑ προέβλεψε πλήρη ανάκαμψη της τρύπας έως το 2066.
Τώρα μια ομάδα στο Τεχνολογικό Ινστιτούτο της Μασαχουσέτης (MIT) επιβεβαιώνει ότι η τρύπα του όζοντος επουλώνεται. Επιστήμονες, ανάμεσά τους και η συγκεκριμένη ομάδα, έχουν παρατηρήσει σημάδια ανάκτησης του όζοντος και στο παρελθόν, αλλά η νέα αυτή εργασία που δημοσιεύτηκε πρόσφατα στο περιοδικό Nature δεν είναι σαν τις προηγούμενες. Είναι η πρώτη που δείχνει, με υψηλή στατιστική βεβαιότητα, ότι αυτή η ανάκαμψη οφείλεται κυρίως στη μείωση των ουσιών που καταστρέφουν το όζον και όχι σε άλλους παράγοντες.
« Όντως συρρικνώνεται η τρύπα του όζοντος, και αυτή η νέα μελέτη από το MIT έρχεται να επιβεβαιώσει το ευκταίο, δηλαδή τα θετικά αποτελέσματα από την εφαρμογή του Πρωτοκόλλου του Μόντρεαλ για την προστασία της στοιβάδας του όζοντος από τις ουσίες που το καταστρέφουν. Η μελέτη παρέχει στοιχεία με υψηλή στατιστική βεβαιότητα (δηλ. με περιθώριο λάθους 5% ή 10%) ότι η αυξητική τάση των συγκεντρώσεων του όζοντος καθ’ ύψος στη στρατόσφαιρα της Ανταρκτικής κατά την περίοδο 2005-2018, είναι το αποτέλεσμα της επιτυχούς εφαρμογής του Πρωτοκόλλου του Μόντρεαλ και δεν οφείλεται σε φυσική μεταβλητότητα ή στην αύξηση των αερίων του θερμοκηπίου», σχολιάζει στο Dnews ο Γενικός Γραμματέας της Ακαδημίας Αθηνών και Εθνικός Εκπρόσωπος για την Κλιματική Αλλαγή, Καθηγητής Χρήστος Ζερεφός.
Αισιόδοξα ευρήματα…
Οι ερευνητές του MIT έρχονται να ενισχύσουν την πρόβλεψη για την ανάκτηση του όζοντος και να προσθέσουν λίγη αισιοδοξία. Η συν-συγγραφέας της μελέτης Σούζαν Σόλομον, καθηγήτρια Περιβαλλοντικών Μελετών και Χημείας στο MIT και οι συνεργάτες της, από το 2016 είχαν παρατηρήσει μια σημαντική ανάκτηση της τρύπας του όζοντος, η οποία φαινόταν να συρρικνώνεται κάθε χρόνο, ειδικά τον Σεπτέμβριο, την εποχή του χρόνου που η τρύπα ανοίγει. Ωστόσο, αυτές οι παρατηρήσεις ήταν ποιοτικές και με μεγάλη αβεβαιότητα σχετικά με το πόσο από αυτήν την ανάκαμψη οφειλόταν σε συντονισμένες προσπάθειες για τη μείωση των ουσιών που καταστρέφουν το όζον ή εάν η συρρίκνωση ήταν αποτέλεσμα άλλων «εξαναγκασμών», όπως της διακύμανσης του καιρού από έτος σε έτος από το Ελ Νίνιο, τη Λα Νίνια και την πολική δίνη. Αξίζει να σημειωθεί ότι η Σούζαν Σόλομον ανήκε στην αρχική ερευνητική ομάδα η οποία παρείχε στοιχεία για βλάβη του όζοντος από τους χλωροφθοράνθρακες (CFC) που οδήγησαν στο Πρωτόκολλο του Μόντρεαλ.
Στη νέα της μελέτη, η ομάδα του MIT ακολούθησε μια ποσοτική προσέγγιση για να διαπιστώσει που οφείλεται η ανάκτηση του όζοντος της Ανταρκτικής. Δανείστηκε μια τεχνική «δακτυλικών αποτυπωμάτων», που χρησιμοποιείται από την κοινότητα των ειδικών στην κλιματική αλλαγή, για να απομονώσει συγκεκριμένους κλιματικούς παράγοντες από τον φυσικό μετεωρολογικό «θόρυβο». Η εν λόγω τεχνική όχι μόνο επινοήθηκε από έναν άλλον επιστήμονα, τον Klaus Hasselmann, αλλά του απέφερε και Νόμπελ Φυσικής το 2021. Ο Hasselmann εφάρμοσε την τεχνική για να εντοπίσει, να επιβεβαιώσει και να ποσοτικοποιήσει το ανθρωπογενές δακτυλικό αποτύπωμα της κλιματικής αλλαγής.
Τώρα, η ομάδα του ΜΙΤ εφάρμοσε την ίδια μέθοδο για να εντοπίσει ένα άλλο ανθρωπογενές σήμα κατά την ανάκτηση της τρύπας του όζοντος, την επίδραση που έχει η μείωση των καταστροφικών ουσιών που χρησιμοποιούν οι άνθρωποι.
Οι ερευνητές ξεκίνησαν με υπολογιστικά μοντέλα προσομοίωσης της ατμόσφαιρας με «παράλληλους κόσμους» που δημιούργησαν, χρησιμοποιώντας την ίδια παγκόσμια ατμόσφαιρα με διαφορετικές συνθήκες εκκίνησης, ας πούμε χωρίς αέρια θερμοκηπίου (GHG) ή χλωροφθοράνθρακες (CFC), για να απομονωθεί η φυσική μεταβλητότητα του καιρού ή με ή χωρίς GHG ή CFC και για να προσδιοριστούν οι πιθανές επιπτώσεις και των δύο. Τα επιστημονικά ερωτήματα περιλάμβαναν το πώς άλλαζε το όζον ανάλογα με το υψόμετρο και με την εποχή και με διαφορετικές συνθήκες εκκίνησης. Από αυτές τις προσομοιώσεις οι ερευνητές χαρτογράφησαν χρόνους και υψόμετρα μηνιαίας ανάκαμψης.
Ένα δακτυλικό αποτύπωμα έδειξε ότι η ανάκτηση του όζοντος ήταν αποτέλεσμα της μείωσης της χρήσης χημικών που καταστρέφουν το όζον. Στο μοντέλο τουλάχιστον. Στη συνέχεια, η ομάδα αναζήτησε αυτό το δακτυλικό αποτύπωμα σε πραγματικές δορυφορικές παρατηρήσεις της τρύπας του όζοντος της Ανταρκτικής από το 2005 μέχρι σήμερα και διαπίστωσε ότι, με την πάροδο του χρόνου, αυτό γινόταν όλο και πιο ξεκάθαρο σε αυτές. Το 2018, το δακτυλικό αποτύπωμα ήταν στο πιο δυνατό του και η ομάδα μπόρεσε να πει με 95% σιγουριά ότι η ανάκτηση του όζοντος οφειλόταν κυρίως στις μειώσεις των ουσιών που καταστρέφουν το όζον.
«Ωστόσο, η περίοδος 2005-2018 είναι μικρή για να είμαστε απόλυτα σίγουροι, αλλά το γεγονός ότι ανιχνεύουμε θετικές τάσεις στην μεταβολή της κατακόρυφης κατανομής του όζοντος από τη μείωση των ουσιών που το καταστρέφουν, είναι θετικό σημάδι. Η νέα μελέτη, μας δείχνει ότι το Πρωτόκολλο του Μόντρεαλ λειτουργεί, κάτι που πιστεύουμε ότι θα οδηγήσει επιτυχώς στην πλήρη ανάκαμψη της τρύπας του όζοντος κατά τις επόμενες δεκαετίες», συμπληρώνει ο καθηγητής Ζερεφός.
Μετά από 15 χρόνια καταγραφών και παρατηρήσεων οι επιστήμονες είναι σίγουροι ότι το στρώμα του όζοντος ανακάμπτει. «Αυτό μας δίνει τη σιγουριά ότι μπορούμε να λύσουμε περιβαλλοντικά προβλήματα. Επίσης από τις μελέτες για το όζον μπορούμε να μάθουμε πως διαφορετικές χώρες μπορούν να ακολουθήσουν γρήγορα αυτές τις συνθήκες για να μειώσουν τις εκπομπές τους», λένε οι επιστήμονες.
Εάν η τάση συρρίκνωσης της τρύπας συνεχιστεί και το δακτυλικό αποτύπωμα της ανάκτησης του όζοντος γίνει ισχυρότερο, η Σόλομον αναμένει ότι σύντομα θα υπάρξει ένα χρονικό διάστημα που το στρώμα του όζοντος θα παραμείνει εντελώς ανέπαφο. Και τελικά, η τρύπα θα κλείσει για τα καλά.
«Τα επίσημα στοιχεία δείχνουν ότι η πλήρης ανάκαμψη της τρύπας του όζοντος στην Ανταρκτική αναμένεται γύρω στο 2065. Εάν μέχρι το 2035 δούμε μια χρονιά που δεν θα υπάρχει καθόλου καταστροφή της στοιβάδας του όζοντος, θα είναι πράγματι συναρπαστικό», αναφέρει ο διακεκριμένος Έλληνας επιστήμονας.
Σε αυτό συμφωνεί και η Δρ Σόλομον: «Μέχρι το 2035 μπορεί να δούμε μια χρονιά που δεν θα υπάρχει καθόλου καταστροφή της τρύπας του όζοντος στην Ανταρκτική. Και αυτό θα είναι πολύ συναρπαστικό. Μερικοί από εσάς θα δείτε την τρύπα του όζοντος να εξαφανίζεται κατά τη διάρκεια της ζωής σας. Και αυτό θα το έχουν καταφέρει οι άνθρωποι».
