Ένας καλλιτέχνης είπε κάποτε: «Κοιτάζω ένα λουλούδι και βλέπω την ομορφιά του. Εσείς οι επιστήμονες το διασπάτε στα μόριά του», και ο διάσημος φυσικός Richard Feynman του απάντησε: «Όχι, βλέπω επίσης την ομορφιά του λουλουδιού, αλλά η επιστημονική κατανόηση προσθέτει πολλά σε αυτήν την εκτίμηση!».
Ζούμε σε έναν κόσμο γεμάτο επιστήμη αλλά πολλοί από μας δεν το έχουν ακόμη καταλάβει. Αλλά αν δεν μπορείς να καταλάβεις την επιστήμη, δεν μπορείς να καταλάβεις τον κόσμο. Η Επιστήμη είναι ένα «εργαλείο», ένας τρόπος σκέψης. Σε βοηθά να ξεχωρίζεις το αυθαίρετο από το λογικό, το ανούσιο από το ουσιαστικό, το ψεύτικο από το αληθινό. Περισσότερη επιστήμη σημαίνει περισσότερη κριτική σκέψη, προστασία από λαϊκισμούς και δοξασίες, απελευθέρωση από δεισιδαιμονίες και προλήψεις και τελικά καλύτερη ζωή.
«Με έναν μη θρησκευτικό αλλά πνευματικό τρόπο, η επιστήμη προσθέτει στην εκτίμησή μας για τον κόσμο γύρω μας», υποστηρίζει ο κβαντικός φυσικός και καθηγητής στο πανεπιστήμιο Surrey, συγγραφέας των μπεστ σέλερ των New York Times, παρουσιαστής του BBC και επικοινωνητής της Επιστήμης Jim Al-Khalili.
Ο διάσημος Βρετανο-ιρακινός επιστήμονας εδώ και χρόνια προσπαθεί να κάνει ακόμη και τις πιο δυσνόητες και τις πιο αινιγματικές επιστημονικές ιδέες εύπεπτες και σαγηνευτικές, προσφέροντας μια συναρπαστική και διαφωτιστική απάντηση στο ερώτημα γιατί η επιστήμη έχει τελικά σημασία για όλους.
Και εγώ κυριολεκτικά πετάω από την χαρά μου όταν διαβάζω στο πρόγραμμα της τελετής απονομής των Βραβείων Kavli 2024 από την Νορβηγική Ακαδημία Επιστημών και Γραμμάτων ότι βασικοί παρουσιαστές είναι ο Jim Al-Khalili και η φυσικός και παρουσιάστρια στο κρατικό κανάλι της Νορβηγίας Selda Ekiz.
Τα Βραβεία Kavli, που είναι ισάξια του Νόμπελ τιμούν γυναίκες και άνδρες επιστήμονες για την εξαιρετική έρευνά τους στην αστροφυσική, την νανοεπιστήμη και την νευροεπιστήμη, που διευρύνει την κατανόησή μας για το «μεγάλο» (το Σύμπαν), το «μικρό» (το νανο-) και το «σύνθετο» (ο ανθρώπινος εγκέφαλος). Φέτος βραβεύτηκαν οκτώ επιστήμονες και ο Jim Al-Khalili έχει έρθει ειδικά από το Ηνωμένο Βασίλειο στην Νορβηγία για να παρουσιάσει την απονομή.
Περιμένω υπομονετικά να τελειώσει η τελετή και ανεβαίνω στην σκηνή για να τον βρω και να του ζητήσω να μου χαρίσει λίγο από τον χρόνο του για να συζητήσουμε για την επιστήμη και την σημασία της επικοινωνίας της στο ευρύ κοινό. Και εκείνος, παρά το βαρύ πρόγραμμα της ημέρας, ανταποκρίνεται με χαρά.
Κλείνουμε ραντεβού για τις πεντέμισι στο λόμπι του κεντρικού ξενοδοχείου στο Όσλο όπου φιλοξενούμαστε και τρέχω για να προετοιμάσω τις ερωτήσεις μου…
Επιστήμονας που επικοινωνεί ή επικοινωνητής της επιστήμης;
Ο καθηγητής Al-Khalili κατεβαίνει στο λόμπι ακριβώς στην ώρα του και κάθεται χαλαρός απέναντί μου. Τον ρωτάω πως θα ήθελε να συστηθεί στο ελληνικό κοινό, ως ένας επιστήμονας που επικοινωνεί ή ως ένας επικοινωνητής της επιστήμης;
«Αυτή είναι μια ενδιαφέρουσα ερώτηση που μου την κάνουν πάντα νέοι ερευνητές. Και οι δυο είναι εξαιρετικές καριέρες, αλλά προτιμώ την πρώτη. Έχω ακολουθήσει την κλασική οδό ενός επιστήμονα στον ακαδημαϊκό χώρο. Ολοκλήρωσα το διδακτορικό μου στην θεωρητική φυσική στα τέλη της δεκαετίας του '80, πέρασα στην ακαδημαϊκή έρευνα και κατέληξα να διδάσκω τα τελευταία 30 χρόνια φυσική (θεωρία της σχετικότητας, κβαντική μηχανική, υπολογιστικές τεχνικές στην επιστήμη, κ.ά) σε προπτυχιακούς φοιτητές στο Πανεπιστήμιο του Surrey», απαντά ο ίδιος.
Όπως μου λέει, στα μέσα της δεκαετίας του '90, ως νέος λέκτορας, ανακάλυψε το πάθος του να εξηγεί περίπλοκες επιστημονικές ιδέες σε ένα ευρύτερο μη επιστημονικό κοινό.
«Τότε άρχισα να γράφω βιβλία εκλαϊκευμένης επιστήμης, να κάνω εκπομπές και να μιλάω δημόσια για την επιστήμη. Και αυτό μου έδωσε μεγάλη χαρά και ικανοποίηση. Όμως παραμένω ερευνητής (τον μισό από τον χρόνο μου), παρόλο που είμαι αναγνωρίσιμο πρόσωπο και θεωρώ τον εαυτό μου περισσότερο έναν επιστήμονα που επικοινωνεί παρά έναν επικοινωνητή της επιστήμης».
Τον ρωτάω ποιο από τα δυο τον γεμίζει περισσότερο και μου λέει πως εξαρτάται από το τι κάνει την συγκεκριμένη περίοδο: «Όταν γυρίζουμε τα ντοκιμαντέρ σκέφτομαι πως θα ήθελα να είμαι με τους φοιτητές μου και να κάνω λίγη έρευνα και αντίθετα, όταν έχουμε εξεταστική και διορθώνω γραπτά σκέφτομαι πως θα ήθελα να πάω στο κανάλι. Αλλά παθιάζομαι και με τα δυο και αισθάνομαι πολύ τυχερός που μπορώ να κάνω δυο διαφορετικά πράγματα που γεμίζουν εξίσου τη ζωή μου».
Αυτό που τον εντυπωσιάζει στην επιστήμη είναι η δυνατότητα που του προσφέρει να εξηγήσει ρεαλιστικά τον κόσμο και πιστεύει ότι είναι ζήτημα χρόνου η επιστήμη να αποκαλύψει την απόλυτη αλήθεια στις αναζητήσεις του. «Από τότε που ήμουν μικρός πίστευα ότι το Σύμπαν είναι καλά οργανωμένο με έναν ρεαλιστικό τρόπο. Μπορεί να είναι πολύπλοκο, να έχει ακόμη αναπάντητα ερωτήματα, αλλά είμαι σίγουρος ότι υπάρχουν οι απαντήσεις».
-«Νομίζετε ότι η επιστήμη έχει απαντήσεις για όλα όσα μας απασχολούν;»
-«Μπορεί ναι, μπορεί και όχι, αλλά εγώ είμαι φυσικός και πιστεύω μόνο στην παρατήρηση και στο πείραμα και στις απαντήσεις που μου δίνουν αυτά. Για παράδειγμα, οι επιστήμονες δεν θέλουμε να είναι αληθινή η κλιματική αλλαγή, ελπίζουμε να μην είναι, να μη συμβαίνει, αλλά ανεξάρτητα από το τι θέλουμε εμείς ή όχι, οι επιστημονικές αποδείξεις λένε ότι είναι πραγματική, δυστυχώς συμβαίνει».
-«Υπάρχουν επιστημονικά ερωτήματα που δεν έχουν απαντηθεί;»
-«Σαφώς και υπάρχουν. Παραμένει για παράδειγμα η ερώτηση της απαρχής του κόσμου ή και πιο πρόσφατα το αίνιγμα της σκοτεινής ύλης. Κανείς δεν έχει παρατηρήσει άμεσα την σκοτεινή ύλη, παρά την επικράτηση της στο σύμπαν. Δεν εκπέμπει, δεν αντανακλά και δεν απορροφά φως, γεγονός που την καθιστά μια απίστευτη πρόκληση για μελέτη. Ωστόσο, οι βαρυτικές της επιδράσεις στους γαλαξίες και σε άλλες κοσμικές δομές έχουν αφήσει αναμφισβήτητα τα ‘δακτυλικά’ της αποτυπώματα, ωθώντας τους επιστήμονες να αναπτύσσουν όλο και πιο εξελιγμένες μεθόδους για την ανίχνευση της».
Ακόμη και η διαφωνία μπορεί να είναι παραγωγική
Ο καθηγητής Al-Khalili λέει πως κάτι που έχει αλλάξει τα τελευταία χρόνια στο πεδίο του είναι ότι οι φυσικοί αρχίζουν να αμφισβητούν ορισμένες θεμελιώδεις αξίες στην πρώτη γραμμή της γνώσης με τρόπο που ίσως δεν ήταν τόσο προετοιμασμένοι να κάνουν στην παρελθόν, όπως την φύση του χρόνου και το πώς ταιριάζει στις θεμελιώδεις εξισώσεις της φυσικής.
Επίσης, θεωρεί σημαντικό να κατανοήσουμε την αβεβαιότητα της επιστήμης αλλά και την ταχύτητα με την οποία αλλάζουν τα δεδομένα μέσα στο πεδίο της έρευνας. Το βιώσαμε άλλωστε κατά την περίοδο της πανδημίας όπου τα δεδομένα άλλαζαν από τη μια μέρα στην άλλη προκαλώντας σύγχυση στο κοινό και αυξάνοντας την δυσπιστία του προς τους επιστήμονες και την επιστήμη. Σε αυτό έπαιξε ρόλο και ο καταιγισμός των πληροφοριών και κυρίως των fake news μέσα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
«Δυστυχώς ζούμε σε έναν πολωμένο κόσμο. Πολύ μαύρο από την μια και πολύ άσπρο από την άλλη και οι άνθρωποι από κάθε πλευρά είναι τόσο σίγουροι ότι βρίσκονται πάντα στην σωστή πλευρά της ιστορίας. Η επιστήμη έχει διαφάνεια. Οι θεωρίες μας, οι ιδέες μας, τα πειραματικά μας δεδομένα είναι ανοικτά και ελπίζουμε να είναι σωστά. Αλλά ξέρουμε πως αν κάνουμε λάθος, θα πρέπει να το παραδεχτούμε και να ζήσουμε με αυτό και να πάμε παρακάτω», προσθέτει ο επιστήμονας.
Οι άνθρωποι όμως δεν παραδέχονται εύκολα ότι κάνουν λάθος. Και εδώ, σύμφωνα με τον Jim Al-Khalili βοηθά ο επιστημονικός τρόπος σκέψης.
«Χρειάζεται να έχεις και την θέληση να αλλάξεις τις απόψεις σου, να παραδεχτείς ότι κάνεις λάθος. Αν πιστεύω κάτι και εσύ μου φέρεις αποδείξεις για το αντίθετο, τότε γιατί να μην το παραδεχτώ και να αλλάξω άποψη; Μόνο οι συνωμοσιολόγοι δεν αλλάζουν. Φανταστείτε να συνέβαινε αυτό στην επιστήμη, να κολλούσαμε όλοι σε μια θεωρία. Δεν θα υπήρχε καμία πρόοδος. Το να είσαι σε θέση να παραδεχτείς ότι κάνεις λάθος και να επαναξιολογήσεις αυτό που πιστεύεις υπό το φως νέων δεδομένων είναι ο τρόπος με τον οποίο προοδεύουμε στην επιστήμη και φυσικά ένας τρόπος να την επικοινωνούμε», λέει ο καθηγητής Al-Khalili.
Δύσκολο σπορ η επικοινωνία της επιστήμης
Το ερώτημα είναι βέβαια γιατί πρέπει κάποιος να επικοινωνεί την επιστήμη και ποιο θεωρεί ο καθηγητής ως το ιδανικότερο format για να μιλήσει κάποιος στο κοινό για αυτήν;
«Οι λόγοι που πρέπει να μιλάμε στο κοινό για την επιστήμη είναι πολλοί. Καταρχάς για να απαντήσουμε σε αυτούς που έχουν την περιέργεια να μάθουν, έπειτα για να εμπνεύσουμε τις νέες γενιές-χρειαζόμαστε πρότυπα- αλλά κυρίως για να διδάξουμε τον επιστημονικό τρόπο σκέψης όπως είπαμε και πριν».
Αναφορικά με τον τύπο της επικοινωνίας ο καθηγητής έχει διαπιστώσει ότι οι νεότερες γενιές προτιμούν την οπτική πληροφόρηση σε μικρή συσκευασία τύπου Tik Tok , YouTube ή podcast.
«Αλλά αν θέλει κάποιος να εμβαθύνει σε ένα θέμα τότε θα πρέπει να προτιμήσει τα ντοκιμαντέρ. Έχω δείξει στα φιλμ μου ότι μπορώ να οδηγήσω τους θεατές σε ένα απολαυστικό ταξίδι με διάρκεια. Δεν επιδιώκουν όλοι την στιγμιαία ικανοποίηση. Λατρεύω το Twitter, αλλά δεν μπορεί να περιοριστεί κάθε ιδέα ή κάθε θέμα σε ένα tweet. Δυστυχώς ή ευτυχώς Tik tok δεν έχω».
Σύμφωνα με τον ίδιο, το μυστικό της επιτυχίας του καθηγητή και φυσικά ενός καλού επικοινωνητή της επιστήμης είναι η ενσυναίσθηση: «Αναγνωρίζω το κοινό και βάζω τον εαυτό μου στην θέση του. Μετά κατεβάζω το μήνυμά μου στο κοινό, το ‘απλώνω’ στις ανάγκες του και αναρωτιέμαι τι σημαίνει για αυτό μια εξήγηση. Μετά πρέπει να αναρωτηθώ. Το μήνυμά μου περιέχει ορολογία ή έννοιες που δεν θα καταλάβει το ακροατήριό μου; Τι θέλω να κρατήσει το κοινό από αυτό φεύγοντας; Ποιος είναι ο στόχος μου; Το δεύτερο σημαντικό είναι να μην υποτιμάς την γνώση του κοινού, να αναγνωρίζεις ότι είναι εξίσου έξυπνο με εσένα, απλώς δεν επωφελήθηκε από τα χρόνια εκπαίδευσης και εμπειρίας σου, επομένως τις περισσότερες φορές είναι απλώς η επιλογή των σωστών λέξεων, παραδειγμάτων, και αναλογιών που πρέπει να επιτύχεις για να επικοινωνήσεις σωστά. Και τέλος χρειάζεται να μιλάς με πάθος, να είσαι performer, να είσαι εκφραστικός και να πιστεύεις αυτά που λες, να είναι κτήμα σου. Και φυσικά, να λες μόνο αλήθειες!».
Μικρά tips του καθηγητή Jim Al-Khalili για να διαχειριζόμαστε σωστά όσα ακούμε γύρω μας
- Μην είστε ευκολόπιστοι/ες. Είναι σημαντικό να κοιτάτε τι κρύβεται κάτω από την επιφάνεια. Όταν λαμβάνετε κάποιες πληροφορίες εξετάστε αν η πηγή είναι αξιόπιστη, κρύβεται κάποιο κίνητρο ή μήπως προπαγανδίζονται συγκεκριμένες θέσεις;
- Εάν συζητάτε με κάποιον/α, απλώς κάντε μια παύση και υπενθυμίστε στον εαυτό σας ότι δεν είναι απαραίτητο να επικρατήσει η άποψή σας. Σίγουρα το πιο σημαντικό είναι να φτάσετε στην αλήθεια του θέματος.
- Να έχετε ευελιξία στις απόψεις σας, να είστε πάντα ανοιχτοί/ές στην επαναξιολόγηση των σας προκαταλήψεών σας και να δείχνετε ενσυναίσθηση στους άλλους.
- Το να παραδέχεται κάποιος ότι κάνει λάθος δεν σημαίνει ότι είναι ανόητος. Γι' αυτό οι επιστήμονες δεν έχουν κανένα πρόβλημα να κάνουν τις πιο κουτές ερωτήσεις. Επειδή ακριβώς δεν ανησυχούν για τη φήμη τους.
*Τα βιβλία του Jim Al-Khalili έχουν μεταφραστεί σε 22 γλώσσες και κυκλοφορούν ανά τον κόσμο. Στην Ελλάδα τα βιβλία του με τίτλους: «Σκουληκότρυπες, μαύρες τρύπες και χρονομηχανές», «Quantικά Παράδοξα», «Οι Δαίμονες της Φυσικής», «Ζωή στην κόψη – Η μυστηριώδης Κβαντική Βιολογία», «Εξωγήινοι», «Σκέψου σαν επιστήμονας και πάρε τις σωστές αποφάσεις για την ζωή σου», «Σκέψου σαν φυσικός και…δες τον κόσμο με άλλα μάτια» κυκλοφορούν από τις Εκδόσεις Τραυλός.
