Το 2003, η σχεδιάστρια Agnès Troublé και ο γιος της Etienne Bourgois, που αγαπούσαν τη θάλασσα, απέκτησαν τη γολέτα (ιστιοφόρο) Tara. Έχοντας πάντα στο μυαλό τους να δημιουργήσουν ένα πλωτό επιστημονικό εργαστήριο ‘στρατολογημένο’ στην προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος, ίδρυσαν αργότερα το ‘Tara Ocean Foundation’, στο οποίο και χάρισαν τη γολέτα.
Το διάσημο ιστιοφόρο σχεδιάστηκε από τον Γάλλο γιατρό και εξερευνητή Jean-Louis Étienne για να εξερευνήσει τον πάγο της Αρκτικής και αργότερα πέρασε στον ιστιοπλόο Sir Peter Blake. Το σκάφος που έχει μήκος 36 μ. και πλάτος 10 μ. εξερευνά τις θάλασσες και τους ωκεανούς του πλανήτη από το 1989, έχει πλεύσει συνολικά σχεδόν 325.000 ναυτικά μίλια (600.000 χλμ) και έχει δέσει σε 75 χώρες.
Έχει μια στιβαρή δομή με ειδικές τεχνικές ιδιότητες για την προσαρμογή του σε πολικές θερμοκρασίες και βάρος 140 τόνους. Η στρογγυλεμένη αλουμινένια γάστρα του (που έχει σχεδιαστεί σε σχήμα κουκουτσιού ελιάς χωρίς καρίνα), τού επιτρέπει να ανασηκώνεται από τον πάγο αντί να συνθλίβεται από αυτόν.
Το 2008 μια ομάδα επιστημόνων με επικεφαλής τον Γάλλο Βιολόγο και διευθυντή ερευνών στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών της Γαλλίας (CNRS) και πρώην ερευνητή στο Ευρωπαϊκό Εργαστήριο Μοριακής Βιολογίας (EMBL) στη Χαϊδελβέργη, Eric Karsenti, εμπνευσμένοι από ιστορικές εξερευνήσεις του μπρικιού Beagle που μετέφερε τον Κάρολο Δαρβίνο, και αργότερα του Challenger με τον Σκωτσέζο φυσικό, ιστορικό και θαλάσσιο ζωολόγο Charles Wyville Thomson, που έφερε ‘επανάσταση’ στην ωκεανογραφία, σκέφτηκαν να εκτιμήσουν συνολικά την πλαγκτονική ζωή στους ωκεανούς και σχεδίασαν το έργο Tara Ocean.
Ο στόχος του έργου ήταν η παρατήρηση, η μελέτη και η κατανόηση των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής και της οικολογικής κρίσης στους ωκεανούς, με σκοπό την καλύτερη προστασία τους.
Πλέοντας κόστα-κόστα…
Στις 2 Απριλίου του 2023, το γαλλικό σκαρί Tara απέπλευσε από το λιμάνι της Lorient στη Βορειοδυτική Γαλλία, έχοντας ως πλήρωμα 6 επιστήμονες, 6 ναύτες, έναν ωκεανογράφο και έναν ανταποκριτή πλοίου, για να κάνει δειγματοληψία σε 120 παράκτιες τοποθεσίες σε 21 ευρωπαϊκές χώρες, στο πλαίσιο της νέας του επιστημονικής αποστολής με την ονομασία «Traversing European Coastline» (Διασχίζοντας την Ευρωπαϊκή Ακτή) ή αλλιώς TREC.
Η αποστολή, που είναι μια συνεργασία του Ευρωπαϊκού Εργαστηρίου Μοριακής Βιολογίας (EMBL) με το Tara Ocean Foundation, την κοινοπραξία Tara OceanS και το Ευρωπαϊκό Κέντρο Πόρων Θαλάσσιας Βιολογίας (EMBRC) θα μελετήσει, για δύο χρόνια, τις συνέπειες των ρύπων στα ευρωπαϊκά θαλάσσια οικοσυστήματα, τον αντίκτυπο της υπερθέρμανσης του πλανήτη και της οξίνισης των ωκεανών, την απώλεια βιοποικιλότητας, τα μονοπάτια δέσμευσης άνθρακα, τις συμβιώσεις και τους μοριακούς μηχανισμούς των αλληλεπιδράσεων των οργανισμών, καθώς και την εξάπλωση της μικροβιακής αντοχής.
«Με το TREC, ξεκινάμε ένα ταξίδι στις ευρωπαϊκές ακτές για να εξερευνήσουμε τη βιοποικιλότητα και τη μοριακή προσαρμοστικότητα των μικροβιακών κοινοτήτων καθώς και βασικών επιλεγμένων οργανισμών. Εστιάζουμε στους παράκτιους οικοτόπους καθώς είναι οι πλουσιότεροι σε βιοποικιλότητα και συχνά παρουσιάζουν τα υψηλότερα επίπεδα ρύπανσης», αναφέρεται μέσα στον ιστότοπο του EMBL, το οποίο συντονίζει επιστημονικά την αποστολή.
Το Ευρωπαϊκό Εργαστήριο Μοριακής Βιολογίας (EMBL) θα αναλύσει επίσης, όλα τα δεδομένα που θα παραχθούν χρησιμοποιώντας τεχνολογίες, αλλά και εργαλεία αιχμής που αναπτύσσονται για πρώτη φορά στο πεδίο, όπως τα κινητά εργαστήρια. Ένα τέτοιο εργαστήριο είναι το Advanced Mobile Laboratory (AML) (φαίνεται στο παρακάτω βίντεο), που μπορεί να έχει πρόσβαση σε διαφορετικές τοποθεσίες δειγματοληψίας και που κουβαλάει έναν επιστημονικό εξοπλισμό, σπάνια προσβάσιμο στο πεδίο, για να βοηθήσει τους ερευνητές να επεξεργαστούν τα βιολογικά δείγματα αμέσως μετά τη συλλογή τους.
Η δειγματοληψία, σύμφωνα με τους ερευνητές επιχειρείται όσο το δυνατόν πιο κοντά στις ακτές, στην διεπαφή ξηράς-θάλασσας, από τη Βαλτική Θάλασσα έως την Ιβηρική χερσόνησο, προκειμένου να επιτευχθεί μια βαθύτερη κατανόηση του τρόπου με τον οποίο αυτά τα οικοσυστήματα ανταποκρίνονται σε φυσικές και ανθρωπογενείς προκλήσεις.
Ένα εμβληματικό έργο
Το TREC είναι ένα εμβληματικό έργο της Πλανητικής Βιολογίας του νέου προγράμματος του EMBL με τίτλο: « Molecules to Ecosystems » 2022-2026. «Πρόκειται για ένα πρόγραμμα «Open to natural world» αλλά με αναφορά τη μοριακή βιολογία. Μας ενδιαφέρει η κατανόηση της μοριακής βάσης κάθε μορφής ζωής στον πλανήτη, όχι μόνο σε επίπεδο μεμονωμένου κυττάρου ή οργανισμού, αλλά και σε επίπεδο πληθυσμών και οικοσυστημάτων. Η ιδέα είναι να παρακολουθήσουμε όλη τη διαδρομή από το μόριο στον οργανισμό μέσα στο περιβάλλον του, μέσα από μια ολοκληρωμένη προσέγγιση και με ερευνητικά εργαλεία που διαθέτουμε. Η μοριακή εξέλιξη, η επίδραση του μικροβιώματος, η κατανόηση της απόκρισης των οργανισμών σε περιβαλλοντικές αλλαγές, είναι τομείς ενδιαφέροντος», είχε δηλώσει η γενική διευθύντρια του EMBL, Edith Heard πριν λίγους μήνες στο Dnews.
«Η αποκωδικοποίηση του γενετικού υλικού χιλιάδων οργανισμών μαζί με την μελέτη φυσικών, χημικών, ωκεανογραφικών και κλιματικών δεδομένων χάρη στην πληροφορική και στη χρήση υπερυπολογιστών μας επιτρέπει να κατανοήσουμε ποιος οργανισμός ζει που, και τι λειτουργίες επιτελεί, καθώς και να εκτιμήσουμε τυχόν προβλέψεις του πως θα ανταποκριθεί στην κλιματική αλλαγή ή σε άλλες ανθρωπογενείς πιέσεις. Η ανακάλυψη νέων μορίων, όχι μόνο συνιστά μια γλώσσα επικοινωνίας με τα φαινόμενα της θαλάσσιας Βιοποικιλότητας και της κατάστασης των θαλασσών, αλλά και έναν πόρο μέσα από τον οποίο θα αντλήσει χρήσιμα νέα στοιχεία η φαρμακευτική βιομηχανία», εκτιμά ο Δρ. Γεώργιος Κωτούλας, ερευνητής στο Ελληνικό Κέντρο Θαλάσσιων Ερευνών (ΕΛΚΕΘΕ), που συμμετέχει στο έργο TREC.
Το… «CERN» των ωκεανών
Η μοναδικότητα αυτού, του πρώτου στο είδος του πανευρωπαϊκού έργου, είναι ότι εμπλέκει ερευνητές από ξηρά και θάλασσα που διενεργούν ταυτόχρονη δειγματοληψία στις εκάστοτε περιοχές. Η γολέτα, σε διαρκή συντονισμό με το κινητό εργαστήριο του EMBL, του παραδίδει δείγματα ακόμη και όταν πλέει σε 46 διαφορετικές ευρωπαϊκές περιοχές από τη Μεσόγειο έως τη Σκανδιναβία. Εν τω μεταξύ, την ίδια στιγμή που το Tara βρίσκεται στη θάλασσα, άλλες ομάδες ερευνητών παίρνουν δείγματα από την παραλία, τη λάσπη και τη θαλάσσια βλάστηση σε όλες τις χώρες που συμμετέχουν στο έργο TREC για να δημιουργήσουν συνδέσμους μεταξύ ξηράς και θάλασσας.
Οι ερευνητές στο Tara διευκρινίζουν πως περιορίζονται στη συλλογή δειγμάτων από ιούς έως μεγάλο ζωοπλαγκτόν και ιχθυοπλαγκτόν και χημικών μορίων όπως ο άνθρακας ή ο υδράργυρος, αλλά και στον εντοπισμό επίσης μιας ολόκληρης σειράς ρύπων, συμπεριλαμβανομένων φαρμακευτικών μορίων, φυτοφαρμάκων και πλαστικών, και δεν διενεργούν καμία ανάλυση επί του σκάφους. Ο στόχος τους είναι να μην διατηρούν τα δείγματα στο σκάφος για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα, για αυτό και τα αποστέλλουν σε διάφορα εργαστήρια που συμμετέχουν στο έργο, όποτε είναι δυνατόν.
«Μπορούν να ληφθούν δείγματα στην είσοδο και/ή στην έξοδο των λιμανιών για την παρακολούθηση χωροκατακτητικών ειδών που εισάγονται, ιδίως από το νερό έρματος από φορτηγά πλοία. Μπορούν επίσης να ληφθούν σε εξόδους ποταμών, κοντά σε πόλεις ή σε πυκνοκατοικημένες γεωργικές περιοχές. Σκοπός είναι να αποκτήσουν οι ερευνητές μια ολοκληρωμένη εικόνα ολόκληρης της ευρωπαϊκής ακτογραμμής», προσθέτει ο Δρ Κωτούλας.
Ο ίδιος λέει πως στο Ινστιτούτο στην Κρήτη, για παράδειγμα, συνάδελφοί του έχουν δείξει πως η οξίνιση καταστρέφει τα κελύφη θαλάσσιων σαλιγκαριών και «πως σε συνδυασμό με την αύξηση της θερμοκρασίας αλλάζει την έκφραση σε μεγάλο αριθμό γονιδίων σε αυτά τα σαλιγκάρια. Και αυτά είναι πρώτα αποτελέσματα προς αυτή την ερευνητική κατεύθυνση», αναφέρει, περιγράφοντας την οξίνιση ως μείωση της τιμής του pH του θαλασσινού νερού που προκαλείται από την απορρόφηση του διοξειδίου του άνθρακα από την γήινη ατμόσφαιρα.
Τελικός σταθμός η Ελλάδα…
Στο έργο TREC συμμετέχουν περισσότερες από 150 ερευνητικές ομάδες από περισσότερα από 70 ιδρύματα σε 29 ευρωπαϊκές χώρες ανάμεσά τους και η Ελλάδα. «Το Ελληνικό Κέντρο Θαλάσσιων Ερευνών (ΕΛΚΕΘΕ) υποστηρίζει το TREC ως ο εθνικός φορέας για τη θαλάσσια έρευνα και τα εσωτερικά ύδατα, καθώς και ως εθνικός κόμβος της Ευρωπαϊκής Ερευνητικής Υποδομής EMBRC, στο πλαίσιο της συνεργασίας EMBRC ERIC – TREC», λέει ο Δρ Κωτούλας.
Από πέρσι τον Απρίλιο, συνολικά το σκάφος έχει περάσει 6 μήνες στην περιοχή της Μεσογείου και τώρα κάνει την τελευταία του στάση στην Ελλάδα. Επιστήμονες που ταξιδεύουν με το κινητό εργαστήριο του EMBL και με τη γολέτα Tara, θα συλλέξουν για 2 βδομάδες δείγματα νερού, εδάφους, ιζημάτων και αερολυμάτων στην παραλία Μυλοκόπι στο Λουτράκι, στη Μαρίνα Θορικού, στη Ραφήνα, στην Αττική και στην περιοχή γύρω από το ΕΛΚΕΘΕ. Σε κάθε στάση, οι ερευνητές θα συνεργάζονται με τοπικούς εταίρους τόσο για τη δειγματοληψία όσο και για υλικοτεχνική υποστήριξη.
Οι ερευνητές του ΕΛΚΕΘΕ θα συντονίσουν μαζί με τους επιστήμονες του TREC από κοινού την εργασία πεδίου, παρέχοντας την τεχνογνωσία τους στη θαλάσσια βιολογία, καθώς και τις γνώσεις τους για την τοπική βιοποικιλότητα και τις σχετικές τοποθεσίες δειγματοληψίας κατά μήκος της ακτής.
«Η επιλογή των σταθμών δειγματοληψίας που να περιλαμβάνουν καθαρά και επιβαρυμένα οικοσυστήματα, κλειστούς κόλπους και ανοιχτές ακτές, κοιλάδες απορροής κλπ. απαιτεί πολύ καλή γνώση του πεδίου και γίνεται με την καθοδήγηση του ΕΛΚΕΘΕ», προσθέτει ο Δρ Κωτούλας.
{https://www.youtube.com/watch?v=jepbtufJrIg&t=115s}
Δράσεις και εκδηλώσεις για το κοινό
-Το κοινό θα μπορεί να επισκεφτεί τη γολέτα Tara, η οποία θα βρίσκεται αγκυροβολημένη στη Μαρίνα Καλλιθέας, στις 13 και 14 Ιουλίου, από τις 6:00 έως τις 21:00. Για την επίσκεψη απαιτείται δωρεάν εγγραφή στον σύνδεσμο
- Στις 13 και 14 Ιουλίου, από τις 17:00 έως τις 19:00 με ελεύθερη είσοδο στο Ίδρυμα Ευγενίδου, μικροί και μεγάλοι θα ζήσουν μια μοναδική εμπειρία εικονικής πραγματικότητας που θα τους επιτρέψει να «αγγίξουν» το αόρατο με τη δράση: “PlanktoQuest – To πλαγκτόν όπως δεν το έχετε ξαναδεί!”
-Θα μπορούν επίσης να ρίξουν μια ματιά στη μικροσκοπική ζωή των ακτών της Αττικής και να μάθουν τη σημασία αυτών των οργανισμών που δεν έχουν ξαναδεί μέσω της δράσης: Invisible life of the Ocean - Is there more than water in the sea?
-Τέλος θα μπορούν ακόμη και να παίξουν με τους ερευνητές για να κατανοήσουν τις προκλήσεις της πλαστικής ρύπανσης με τη δράση: Plastic at sea, solutions are on land
- Στις 17 Ιουλίου, στις 18:00 – με ελεύθερη είσοδο στο Ίδρυμα Ευγενίδου θα πραγματοποιηθεί συνέδριο με τίτλο: “Anthropogenic impact on the marine ecosystems” (Ανθρωπογενείς επιπτώσεις στα θαλάσσια οικοσυστήματα). Οι συμμετέχοντες με τη βοήθεια του Romain Troublé, εκτελεστικού διευθυντή του Ιδρύματος Tara Ocean, και του Διονύση Ραΐτσου, Αναπληρωτή Καθηγητή Θαλάσσιας Βιολογίας στο ΕΚΠΑ θα ‘βουτήξουν’ στον κόσμο της θαλάσσιας έρευνας και θα μάθουν για τη ζωή και την επιστήμη στη γολέτα Tara από το ίδιο της το πλήρωμα. Όλες οι δράσεις συνδιοργανώνονται από τη Γαλλική Πρεσβεία, το Γαλλικό Ινστιτούτο και το Ίδρυμα Ευγενίδου.
Οι εταίροι του TREC εκμεταλλευόμενοι την ευκαιρία να παράσχουν στους διαμορφωτές πολιτικής και στις ρυθμιστικές αρχές και σε όσους ενδιαφέρονται, την δυνατότητα να προβλέπουν καλύτερα τις επιπτώσεις της ρύπανσης και της κλιματικής αλλαγής στην ευρωπαϊκή διεπαφή ξηράς-θάλασσας, διοργανώνουν επίσης, κατά την διάρκεια της στάσης του Tara, στην Αθήνα, μια μεγάλη εκδήλωση στις 16 Ιουλίου στον Φάρο του Κέντρου Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος.
Φωτογραφικό υλικό: © European Molecular Biology Laboratory (EMBL)
