Τι κοινό κρύβεται άραγε πίσω από τον ηλικίας 250.000 χιλιάδων ετών άνθρωπο των Πετραλώνων, τη γυναίκα στα Άβδηρα του 8ου αιώνα π.Χ. τον τροφοσυλλέκτη της Αστυπάλαιας, τον Λακεδαιμόνιο και τους πρώτους αγρότες του Αιγαίου;
Η απάντηση είναι απλή: μια Ελληνική ερευνητική ομάδα και συγκεκριμένα οι επιστήμονες του Εργαστηρίου Φυσικής Ανθρωπολογίας του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης, οι οποίοι, υπό την καθοδήγηση της ανθρωπολόγου Χριστίνας Παπαγεωργοπούλου, κάνουν «βουτιά» στο παρελθόν της ανθρωπότητας για να απαντήσουν σε ερωτήματα του μέλλοντος…
Τον περασμένο Οκτώβριο η ερευνητική ομάδα χρησιμοποίησε τεχνικές ανάπλασης προσώπου για να παρουσιάσει την πιθανή μορφή που είχε κάποτε ο άνθρωπος των Πετραλώνων. Οι Έλληνες ανθρωπολόγοι ανασύνθεσαν με την χρήση τρισδιάστατων σαρώσεων και ψηφιακών τεχνικών ανάπλασης το πρόσωπο του άνδρα, που υπολογίζεται ότι πέθανε σε ηλικία 35 ετών ή και μικρότερη.
Το απολιθωμένο ανθρώπινο κρανίο είχε βρεθεί τον Σεπτέμβριο του 1960 στο βουνό Κατσίκα Πετραλώνων, μέσα σε ένα ασβεστολιθικό σπήλαιο από κάποιον κάτοικο της περιοχής.
Η κα. Παπαγεωργοπούλου με την ομάδα της νωρίτερα είχε μελετήσει και την περίπτωση μίας γυναίκας στα Άβδηρα από τον 8ο αιώνα π.Χ., η οποία είχε υποστεί τρυπανισμό (μια από τις αρχαιότερες επεμβατικές χειρουργικές τεχνικές).
Μετά από γενετικές αναλύσεις αποδείχθηκε ότι η γυναίκα έπασχε από ναρκοληψία (ασθένεια κατά την οποία ο ανθρώπινος οργανισμός πέφτει σε κόμμα ξαφνικά), η οποία πλήττει ένα στα δύο χιλιάδες άτομα στον σύγχρονο κόσμο. Με την αρχαία ιατρική οπτική πιθανόν να θεωρήθηκε πως η γυναίκα είχε προσβληθεί από κακά πνεύματα και για αυτό υποβλήθηκε σε μια χειρουργική επέμβαση ή ήταν αποτέλεσμα ενός κρανιακού τραύματος.
Για αυτή την πρωτοποριακή της έρευνα του ανθρώπινου παρελθόντος, η Ελληνίδα επιστήμονας κατάφερε πρόσφατα να κερδίσει την άκρως ανταγωνιστική χρηματοδότηση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Έρευνας (ERC) στην κατηγορία του «Consolidator Grant». Και αυτό είναι είδηση!
Αυτή η υψηλού κύρους χρηματοδότηση, αξίας 2 εκατομμυρίων ευρώ, θα υποστηρίξει έρευνα αιχμής του Εργαστηρίου της για τα επόμενα πέντε χρόνια. Focus στην αστικοποίηση.
Focus στην αστικοποίηση
Το εργαστήριο που διευθύνει η Καθηγήτρια στο Τμήμα Ιστορίας και Εθνολογίας και διευθύντρια του Εργαστηρίου Φυσικής Ανθρωπολογίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης κα. Παπαγεωργοπούλου είναι μια κορυφαία ερευνητική μονάδα που διακρίνεται για την επιστημονική αριστεία και που έχει διαμορφώσει σημαντικά τις γνώσεις μας για τη ζωή του ανθρώπου στο παρελθόν.
Η διεπιστημονική ομάδα των ερευνητών δραστηριοποιείται στους τομείς της παλαιοδιατροφής, της παλαιοδημογραφίας, της παλαιογενετικής, της τρισδιάστατης ψηφιοποίησης και απεικόνισης και των νέων υπολογιστικών εργαλείων.
Η επιχορήγηση από το ERC που έλαβε η κα. Παπαγεωργοπούλου αφορά το ερευνητικό έργο με τίτλο: “CityLife: A bioarchaeological study of 1,800 years of resilience and adaptation to urbanity” (CityLife: Μια βιοαρχαιολογική μελέτη 1.800 ετών ανθεκτικότητας και προσαρμογής στον αστικό τρόπο ζωής), το οποίο εστιάζει στην αστικοποίηση, που είναι μια από τις σημαντικότερες ιστορικές μεταβάσεις αναφορικά με την εγκατάσταση και τη διαβίωση των ανθρώπων.
Μέσα από μια διεπιστημονική προσέγγιση, η κ. Παπαγεωργοπούλου και η ερευνητική της ομάδα, σε συνεργασία με κορυφαίους επιστήμονες από την Ελλάδα, την Ευρώπη και τις ΗΠΑ, θα διερευνήσουν πώς οι άνθρωποι προσαρμόστηκαν και διαμόρφωσαν το αστικό περιβάλλον διαχρονικά. Πυρήνας του ερευνητικού προγράμματος είναι η μελέτη της ζωής κατά την αρχαιότητα κυρίως στη Θεσσαλονίκη, που είναι μια από τις σημαντικότερες πόλεις στην περιοχή της Μεσογείου, με μια αδιάλειπτη αστική φυσιογνωμία από την ίδρυσή της μέχρι σήμερα.
Εστιάζοντας σε αυτήν, το έργο CityLife στοχεύει να ξεπεράσει τα παραδοσιακά όρια της έρευνας. «Σήμερα σχεδόν το 60% του παγκόσμιου πληθυσμού ζει σε αστικά περιβάλλοντα, αλλά δεν γνωρίζουμε σε βάθος τους μηχανισμούς και τις συμπεριφορές που ανέπτυξαν οι άνθρωποι για να προσαρμοστούν με επιτυχία στον αστικό τρόπο ζωής.
Τα ιστορικά αστικά κέντρα, είναι απτές αντανακλάσεις του μετασχηματισμού προς την αστικότητα. Συμπεριλαμβάνουν τα κοινωνικά και τεχνολογικά βήματα που έχει κάνει η ανθρωπότητα προς αυτή την κατεύθυνση αλλά και τις επίμονες προκλήσεις που αντιμετώπισε, καθώς τα αστικά περιβάλλοντα ήταν χώροι όπου η φτώχεια, η κοινωνική ανισότητα και οι ασθένειες έβρισκαν πρόσφορο έδαφος», σχολιάζει η Ελληνίδα επιστήμονας.
Η ερευνητική ομάδα του προγράμματος CityLife θα μελετήσει το φαινόμενο της αστικοποίησης ανθρωποκεντρικά, αναλύοντας βιοαρχαιολογικά, γενετικά, παλαιοδιατροφικά, δημογραφικά, ιστορικά και αρχαιολογικά δεδομένα. Ο βασικός στόχος του έργου είναι η διερεύνηση της αλληλεπίδρασης των κοινωνικών, βιολογικών, περιβαλλοντικών και ιστορικών διαδικασιών που οδήγησαν στην καθολική επικράτηση της αστικής διαβίωσης.
«Μέσα από την εμπεδωμένη διεπιστημονική προσέγγιση, το πρόγραμμα CityLife εμβαθύνει στις βιολογικές και κοινωνικές επιπτώσεις των πανδημιών, την οικονομία, τις θρησκευτικές επιρροές και την κοινωνική οργάνωση των αστικών κοινωνιών. Τα δεδομένα που θα παραχθούν όχι μόνο θα εμπλουτίσουν την κατανόηση του παρελθόντος αλλά θα προσφέρουν και πολύτιμες γνώσεις για την αντιμετώπιση των προκλήσεων της αστικής ζωής στο παρόν και στο μέλλον», συμπληρώνει η κα. Παπαγεωργοπούλου.
«Ατομικές βιογραφίες»
Η κα. Χριστίνα Παπαγεωργοπούλου που εκπόνησε τη διδακτορική της διατριβή στη Βιολογική Ανθρωπολογία στο Πανεπιστήμιο της Βασιλείας στην Ελβετία (και το μεταπτυχιακό της στο Πανεπιστήμιο της Φλωρεντίας), διαθέτει ακαδημαϊκή και ερευνητική εμπειρία στα Πανεπιστήμια του Mainz, της Βασιλείας και της Ζυρίχης και δεν είναι η πρώτη φορά που κερδίζει ανταγωνιστική χρηματοδότηση.
Στο Εργαστήριο της στο ΔΠΘ έχει υλοποιήσει μια σειρά ερευνητικών ανταγωνιστικών έργων όπως για παράδειγμα το έργο BIOMUSE , όπου η ερευνητική ομάδα του εργαστηρίου παρήγε και ανέλυσε 50 γονιδιώματα ανθρώπων, που έζησαν στην Ελλάδα από τη μεσολιθική έως τη βυζαντινή περίοδο.
Οι επιστήμονες χρησιμοποιώντας οστεολογικά κατάλοιπα από ανασκαφές σε όλη την Ελλάδα, δημιούργησαν «ατομικές βιογραφίες» που βασίστηκαν στον γενετικό φαινότυπο και τη μακροσκοπική μελέτη των ατόμων, με στόχο να μεταφέρουν αυτές τις «βιογραφίες» σε υφιστάμενες ή νέες εκθέσεις μουσείων και χώρων πολιτισμού.
Σκοπός των ερευνητών ήταν να επιτύχουν την ανασύσταση της καθημερινής ζωής, της διατροφής και της γενετικής ιστορίας τους και σε κάποιες περιπτώσεις να εντοπίσουν και τους τρόπους θεραπείας ασθενειών με επεμβατικές μεθόδους, εξαιρετικά προηγμένες, όπως η εγχείρηση του κρανίου, ο γνωστός τρυπανισμός.
Ο «τροφοσυλλέκτης στης Αστυπάλαιας», ο «Λακεδαιμόνιος», ο «πολεμιστής», η «φύλακας της μνήμης» και άλλες βιογραφίες, συνολικά δέκα παρουσιάστηκαν πέρσι στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης, στην έκθεση «BioMuse – Από τα θραύσματα των οστών στις ιστορίες των ανθρώπων» σε συνεργασία με το Εργαστήριο Φυσικής Ανθρωπολογίας του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης και την Tetragon A.E.
Μέρος των ευρημάτων του έργου BIOMUSE δημοσιεύτηκαν πριν δύο χρόνια στο περιοδικό CELL . «Η μελέτη εστίασε στη δημογραφική ιστορία των εμβληματικών πολιτισμών της Εποχής του Χαλκού στο Αιγαίο δηλ. του Κυκλαδικού, του Μινωικού και του Ελλαδικού χρησιμοποιώντας μεθόδους πληθυσμιακής γενετικής.
Η ανάλυση των αρχαίων γονιδιωμάτων έδειξε ότι οι πληθυσμοί του Αιγαίου ήταν γενετικά όμοιοι παρά τον πολιτιστικό τους διαχωρισμό (Κυκλαδίτικο, Μινωικό, Ελλαδικό) ιδιαίτερα κατά την πρώιμη Εποχή του Χαλκού (5.300-4.000 χρόνια πριν) και είχαν γενετική συνέχεια με τους προγενέστερους Νεολιθικούς πληθυσμούς.
Επηρεάστηκαν όμως και από μια σχετικά μικρής κλίμακας μετανάστευση από τα ανατολικά του Αιγαίου η οποία συμπίπτει με πολιτιστικές καινοτομίες που εμφανίστηκαν κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου στο Αιγαίο και επιβεβαιώνει προηγούμενες αρχαιολογικές θεωρίες», εξηγεί η κα. Παπαγεωργοπούλου.
Σύμφωνα με την ίδια, η μελέτη κατέδειξε επίσης, ότι οι πληθυσμοί της Μέσης Εποχής του Χαλκού (4.600-4,000 χρόνια πριν) διαφέρουν από τους προγόνους τους, επιδεικνύοντας ~ 50% γενετική ομοιότητα με πληθυσμούς από περιοχές στα βόρεια και στα ανατολικά της Μαύρης και της Κασπίας Θάλασσας. «Η μετανάστευση από την περιοχή των Στεπών της Ευρασίας που παρατηρείται στην κεντρική Ευρώπη επεκτείνεται γεωγραφικά και έχει επηρεάσει τους πληθυσμούς του Αιγαίου.
Οι μετακινήσεις που συντελέστηκαν κατά τη Μέση Εποχή του Χαλκού συνέβαλαν στη διαμόρφωση του γονιδιώματος των σύγχρονων Ελλήνων. Οι σημερινοί Έλληνες μοιράζονται το 90% της καταγωγής τους με τους πληθυσμούς που ζούσαν στην Βόρεια Ελλάδα πριν από 4000 χρόνια», συμπληρώνει.
Απόηχος της ιστορίας της Θεσσαλονίκης
Αξιοποιώντας τα ανασκαφικά ευρήματα από την κατασκευή του ΜΕΤΡΟ της Θεσσαλονίκης το ερευνητικό πρόγραμμα Echoes : «Ανάπτυξη μεθοδολογίας για την ψηφιακή αναπαράσταση ανθρώπινων βιογραφιών μέσω μελέτης αρχαιο - ανθρωπολογικού υλικού», «τρέχει» από το 2022 προτείνοντας μια καινοτόμο μεθοδολογία για την ψηφιακή αναπαράσταση της βιοϊστορίας των κατοίκων της αρχαίας Θεσσαλονίκης.
Το έργο υλοποιείται στο πλαίσιο της Δράσης ΕΡΕΥΝΩ – ΔΗΜΙΟΥΡΓΩ - ΚΑΙΝΟΤΟΜΩ και συγχρηματοδοτείται από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΕΤΠΑ) της Ευρωπαϊκής Ένωσης και από εθνικούς πόρους μέσω του
Ε.Π. Ανταγωνιστικότητα, Επιχειρηματικότητα & Καινοτομία (ΕΠΑνΕΚ). «Με την ανάλυση δεδομένων αρχαίου DNA, σταθερών ισοτόπων και τρισδιάστατης σάρωσης, ανασυνθέτουμε την υγεία, την διατροφή και την δημογραφία των κατοίκων και παρουσιάζουμε την ιστορία της πόλης μέσα από τη ζωή επιφανών κατοίκων και απλών ανθρώπων. Παράλληλα αναπτύσσουμε προηγμένες οπτικοποιήσεις επαυξημένης (AR) και εικονικής (VR) πραγματικότητας, εναλλακτικές μεθόδους αφήγησης και βιωματικές εμπειρίες», λέει η κα. Παπαγεωργοπούλου.
{https://www.youtube.com/watch?v=31cb-uAqZXk&t=5s}
