Με τόσες φυσικές καταστροφές που συνέβησαν και εξακολουθούν να συμβαίνουν παγκοσμίως, η αργή καταστροφή του περιβάλλοντος εξαιτίας της πλαστικής ρύπανσης μπορεί να μην μας απασχολεί τόσο. Απασχολεί όμως τα Ηνωμένα Έθνη για αυτό και κυκλοφόρησαν πρόσφατα ένα “zero draft” (μηδενικό σχέδιο) ή τις υπό εξέταση αρχές, αυτού που θα μπορούσε να γίνει μια από τις πιο σημαντικές συνθήκες που γράφτηκαν ποτέ και να λειτουργήσει ως το «διεθνώς νομικά δεσμευτικό μέσο για την πλαστική ρύπανση, συμπεριλαμβανομένου του θαλάσσιου περιβάλλοντος» (international legally binding instrument on plastic pollution, including in the marine environment).
Και μπορεί η κλιματική αλλαγή να επισκιάζει τα πάντα, αλλά η πλαστική ρύπανση έχει εξελιχθεί σε μια κατάσταση έκτακτης ανάγκης που συνδέεται στενά με την υπερθέρμανση του πλανήτη. Η ανθρωπότητα παράγει τώρα ένα τρισεκατομμύριο λίβρες (1 λίβρα=μισό κιλό περίπου) από αυτά τα πολυμερή ετησίως, που προέρχονται από ορυκτά καύσιμα. Μάλιστα, η παραγωγή τους αναμένεται να τριπλασιαστεί μέχρι το 2060. «Είναι αποδεδειγμένο ότι η παγκόσμια περιβαλλοντική κρίση που προκαλεί η πλαστική ρύπανση συνεισφέρει στην παγκόσμια κλιματική μας κρίση και η αυξανόμενη στροφή προς την επένδυση στην παραγωγή πλαστικών από την πετροχημική βιομηχανία τις επόμενες δεκαετίες δημιουργεί μεγάλη ανησυχία», λέει στο WIRED ο Nick Mallos, αξιωματούχος του οργανισμού υπεράσπισης του περιβάλλοντος Ocean Conservancy, το ενδιαφέρον του οποίου εστιάζει στα πλαστικά των ωκεανών, ενώ ο ίδιος συμμετέχει στις διαπραγματεύσεις.
Το ποσοστό ανακύκλωσης των πλαστικών στις Ηνωμένες Πολιτείες είναι τώρα 5% αντικατοπτρίζοντας μια μεγάλη αποτυχία και μια προσπάθεια που η βιομηχανία πλαστικών γνώριζε πάντα ότι θα ήταν αναποτελεσματική. Αντίθετα, η συντριπτική πλειονότητα του πλαστικού που καταλήγει στις χωματερές αποτεφρώνεται ή διαφεύγει στο περιβάλλον. Μικροπλαστικά που απορρίπτονται από καθημερινά αντικείμενα όπως ρούχα, σπασμένα μπουκάλια και πλαστικές σακούλες, έχουν εισχωρήσει στο σώμα μας αλλά και σε κάθε γωνιά του πλανήτη, από τους βαθύτερους ωκεανούς μέχρι τα ψηλότερα βουνά.
Τι αναφέρει το προσχέδιο
Το προσχέδιο της εν λόγω συνθήκης είναι ένα μενού παρεμβάσεων που βρίσκονται στο τραπέζι κατά τη διάρκεια των διαπραγματεύσεων του ΟΗΕ, οι οποίες αναμένεται να παραταθούν έως το 2024, με τη συμμετοχή εμπειρογνωμόνων και εκπροσώπων από περίπου 150 χώρες. Επομένως, αυτό το έγγραφο απέχει πολύ από το τελικό προϊόν. Ωστόσο, εστιάζει σε δύο πιθανούς στόχους: είτε «να προστατευθεί η ανθρώπινη υγεία και το περιβάλλον από την πλαστική ρύπανση» ή «να τερματιστεί η πλαστική ρύπανση». Το δεύτερο βέβαια, είναι πιο φιλόδοξο, ενώ το πρώτο δείχνει να είναι πιο εφικτό.
«Οι διαπραγματεύσεις είναι αρκετά πολωμένες αυτή τη στιγμή», σχολιάζει στο WIRED ο David Azoulay, διευθυντής περιβαλλοντικής υγείας στο Κέντρο Διεθνούς Περιβαλλοντικού Δικαίου που συμμετέχει στις συνομιλίες. «Υπάρχει μια μεγαλύτερη ομάδα χωρών που πραγματικά ευθυγραμμίζονται με τέτοιες φιλοδοξίες, αλλά υπάρχει και ένας μικρότερος αριθμός χωρών που επιδιώκουν να εμποδίσουν αυτή τη συνθήκη να εκπληρώσει τις υποσχέσεις βάσει της εντολής που δόθηκε για τον τερματισμό της πλαστικής ρύπανσης σε όλο τον κύκλο ζωής της». Αυτές οι υποσχέσεις σημαίνουν την αντιμετώπιση του ταξιδιού του υλικού από την κατασκευή έως την απόρριψη, όχι μόνο της διαρροής του στο περιβάλλον αφού πεταχτεί στα σκουπίδια.
Στις διαπραγματεύσεις επικρατεί η ανησυχία για το αν αυτή η συνθήκη θα μπορούσε να ακολουθήσει τη Συμφωνία του Παρισιού, όπου οι χώρες έθεσαν ως στόχο να μην ανέβει η θερμοκρασία του πλανήτη περισσότερο από 1,5 βαθμούς Κελσίου πάνω από τα προβιομηχανικά επίπεδα, έχοντας ωστόσο τη δυνατότητα να ορίσουν τους δικούς τους στόχους για τη μείωση των εκπομπών. Τα έθνη που δεν έχουν επιτύχει αυτούς τους στόχους μπορεί να κατονομαστούν δημόσια, αλλά όχι να συρθούν μπροστά σε ένα διεθνές δικαστήριο. Και αν τα έθνη εφαρμόσουν τα αυστηρά όρια, απλά οι ρυπογόνες βιομηχανίες μπορούν να μετακινηθούν αλλού.
Ομοίως, η συνθήκη για τα πλαστικά θα μπορούσε να επιτρέψει στις χώρες να θέσουν τους δικούς τους στόχους για τη μείωση της παραγωγής τους. «Το χειρότερο σενάριο, εάν δεν μπορεί να επιτευχθεί συναίνεση, είναι να καταλήξουμε σε μια πλήρως αδύναμη εθελοντική συμφωνία που θα αφήνει στα κράτη μέλη να εφαρμόσουν τους όρους τους ή να παρατείνουμε τις διαπραγματεύσεις για χρόνια», λέει ο Mallos. Πιστεύει ότι η συνθήκη πρέπει να θέσει συγκεκριμένους στόχους που να μειώνουν την παραγωγή κατ' όγκο ή ποσοστό. Για παράδειγμα, ο Ocean Conservancy ζητά να μειωθεί κατά το ήμισυ η παραγωγή πλαστικών μιας χρήσης έως το έτος 2050, τουλάχιστον.
Το πλαστικό είναι τοξικό υλικό
Είναι επίσης σημαντικό να ληφθεί υπόψη ότι το πλαστικό είναι ένα τοξικό υλικό κατασκευασμένο από χημικές ουσίες η χρήση των οποίων χρειάζεται ρύθμιση. Το πολυμερές PVC είναι ιδιαίτερα δυσάρεστο, όπως και τα χημικά συστατικά του. «Περισσότερες από 13.000 χημικές ουσίες σχετίζονται με πλαστικά, περίπου το ¼ των οποίων έχουν κατηγοριοποιηθεί ως επικίνδυνα», λέει στο WIRED η Melanie Bergmann, ερευνήτρια πλαστικών στο Ινστιτούτο Alfred Wegener, η οποία παρακολουθεί τις διαπραγματεύσεις. «Αυτή η ποικιλομορφία στη χημική σύνθεση των πλαστικών προϊόντων είναι ένας από τους πολλούς λόγους που εμποδίζουν την ασφαλή ανακύκλωση και θα πρέπει να αντιμετωπιστεί επειγόντως».
Η Μπέργκμαν και άλλοι επιστήμονες έχουν ζητήσει η συνθήκη να αντιμετωπίσει αυτές τις χημικές ουσίες—για παράδειγμα, με τη σταδιακή κατάργηση των ιδιαίτερα τοξικών. Το μηδενικό σχέδιο παρουσιάζει διαφορετικές τεχνικές για την εξάλειψη μεμονωμένων χημικών ουσιών ή ολόκληρων ομάδων αυτών. «Είμαστε χαρούμενοι που το προσχέδιο αναγνωρίζει τη σημασία των διαφορετικών χημικών ουσιών και τις επιπτώσεις τους στη διαχείριση των πλαστικών», λέει ο Vito Buonsante, τεχνικός και πολιτικός σύμβουλος στο International Pollutants Elimination Network, ο οποίος παρευρίσκεται στις διαπραγματεύσεις.
Τα μικροπλαστικά, επίσης, κάνουν αρκετές εμφανίσεις στο προσχέδιο, τα οποία οι επιστήμονες τα περιγράφουν ως κομμάτια μικρότερα από 5 χιλιοστά. Το έγγραφο αναγνωρίζει τα προβλήματα που προκαλούν και δίνει επιλογές για την εξάλειψη των «σκόπιμα προστιθέμενων μικροπλαστικών», όπως τα μικροσφαιρίδια. Αλλά τα «δευτερεύοντα μικροπλαστικά», το είδος που διασπάται από μεγαλύτερα μπουκάλια και σακούλες, παραμένουν ένα εξαιρετικά περίπλοκο πρόβλημα προς επίλυση, γιατί καταλήγουν στο περιβάλλον με όλους τους τρόπους.
Το προσχέδιο καθορίζει επίσης επιλογές για την καλύτερη διαχείριση των συστημάτων επαναχρησιμοποίησης, ενώ παράλληλα προωθεί υψηλότερα ποσοστά ανακύκλωσης, η οποία θα είναι άλλο ένα κομβικό σημείο καθώς εξελίσσονται οι διαπραγματεύσεις. Τις τελευταίες δεκαετίες, η βιομηχανία πλαστικών προωθεί την ανακύκλωση ως δικαιολογία για να παράγει εκθετικά περισσότερο πλαστικό ή για να διαφημίζει εναλλακτικές λύσεις, όπως πλαστικά με βιολογική βάση από φυτά.
Αλλά αν η ανακύκλωση λειτουργούσε πραγματικά όπως προβλέπεται, δεν θα χρειαζόταν να παράγεται πιο παρθένο υλικό, θα μπορούσε να διατηρηθεί το υπάρχουν σε κυκλοφορία. Γι' αυτό, για τους ειδικούς σε θέματα ρύπανσης, ο απώτερος στόχος αυτών των διαπραγματεύσεων θα είναι να τεθεί ένα ανώτατο όριο στην παραγωγή πλαστικών. «Αυτή είναι μια ευκαιρία που μας δίνεται μια φορά στη ζωή μας, να διορθώσουμε την πορεία του πλοίου και να χαράξουμε μια νέα προς ένα μέλλον όπου δεν θα πνιγόμαστε στα πλαστικά», λέει ο Mallos. «Η υγεία του ωκεανού μας και οι ζωές μας θα εξαρτηθούν από αυτό».
