Στη συνέντευξη που έδωσε στο Dnews ο ιστορικός Μενέλαος Χαραλμπίδης επισημαίνει την εξαιρετική σημασία που έχουν οι φωτογραφίες από τις εκτελέσεις των 200 κομμουνιστών της Καισαριανής. Σημειώνει μάλιστα ότι οι φωτογραφίες δεν είναι σημαντικές μόνο από τη σκοπιά της ιστορικής έρευνας, αλλά έχουν πολύ μεγάλη συμβολική αξία και στη σημερινή συγκυρία. Ο Χαραλαμπίδης του οποίου το βιβλίο «Οι Δωσίλογοι» αποτέλεσε εκδοτικό φαινόμενο, εξηγεί την πορεία των 200, αναλύει την ηρωική στάση τους και παρουσιάζει τον τρόπο με τον οποίο η θυσία τους καταγράφηκε στη συλλογική μνήμης. Τέλος, επιχειρηματολογεί για την ανάγκη δημιουργίας Μουσείου Εθνικής Αντίστασης.
Αναλυτικά η συνέντευξη του Μενέλαου Χαραλαμπίδη στο Dnews:
- Τι προσφέρουν στην ιστορική έρευνα και στην ιστορική μνήμη οι φωτογραφίες από την εκτέλεση των 200 κομμουνιστών της Καισαριανής που μόλις βγήκαν στο φως;
- Το πιο σημαντικό είναι ότι τεκμηριώνονται φωτογραφικά όλα εκείνα που είχαμε σαν αφηγήσεις και είχαν περάσει στη λαϊκή μνήμη. Έχουμε για πρώτη φορά τις συνταρακτικές εικόνες μέσα από το Σκοπευτήριο κατά τη διάρκεια μιας εκτέλεσης: Τους ανθρώπους που είναι στημένοι στον τοίχο, τους ανθρώπους που περπατάνε για να πάνε να στηθούν εκεί… Αυτό είναι συγκλονιστικό.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
- Δεν είχαμε άλλες φωτογραφίες από τις εκτελέσεις των Γερμανών;
- Από το Σκοπευτήριο της Καισαριανής όχι. Οι φωτογραφίες πιστοποιούν εκείνο που ξέραμε από μαρτυρίες, ότι αυτοί οι άνθρωποι βάδισαν προς το θάνατο με το κεφάλι ψηλά. Τραγουδούσαν μέχρι το τελευταίο σημείο, θέλοντας να δείξουν σε συμβολικό επίπεδο ότι ο τρόμος των ναζιστών δεν είχε κάμψει το ηθικό τους. Για μένα είναι επίσης πολύ σημαντικό ότι δεν πήγαν στην εκτέλεση ως μεμονωμένα άτομα, αλλά ως μια συλλογικότητα. Ο ένας στηρίζει τον άλλον και στέκονται με αυτό το τεράστιο θάρρος απέναντι στα όπλα των ναζί. Βλέπουμε στις φωτογραφίες το αποκορύφωμα της αλληλεγγύης και συντροφικότητας που είχαν αναπτύξει μεταξύ τους τα χρόνια του εγκλεισμού και του βασανισμού. Κάτι που μας δείχνει πάλι ότι ακόμη και κάτω από την απόλυτη εξουσία του ναζί, ακόμη και την τελευταία στιγμή, λίγο πριν εκτελεστούν, αυτοί οι άνθρωποι θέλουν να βγουν νικητές. Και τελικά βγαίνουν νικητές, γιατί αυτών τα ονόματα ψάχνουμε και αυτών τις ιστορίες θέλουμε να μάθουμε. Είναι οι νικητές που έχουν μείνει τελικά στη συλλογική μνήμη και σαν νικητές εμφανίζονται στις φωτογραφίες. Ογδόντα δύο χρόνια μετά, έρχονται αυτοί οι άνθρωποι με αυτές τις φωτογραφίες να μας πουν ότι όχι μόνο ότι οι ναζί δεν τους νίκησαν, αλλά ακόμη και η πολιτική λήθης του ελληνικού κράτους των εθνικοφρόνων δεν κατάφερε να σβήσει τούτη τη λαμπρή στιγμή.
Το αλύγιστο φρόνημα
- Πώς εξηγείται το αλύγιστο φρόνημα των 200 μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα, δεδομένου ότι δεν ενστερνίζονταν μεταφυσικές αντιλήψεις για τη μετά θάνατο ζωή;
- Πρώτα απ’ όλα, είχαν εξοικειωθεί με την ιδέα του θανάτου, τόσο χρόνια στις φυλακές. Υπήρξαν μέλη του ΚΚΕ που είχαν πεθάνει από τα βασανιστήρια την περίοδο της δικτατορίας Μεταξά. Δεν ήταν κάτι πρωτόγνωρο. Και από τη στιγμή που παραδόθηκαν από τις ελληνικές αρχές στις γερμανικές κατοχικές δυνάμεις, ξέρανε ότι ανά πάση στιγμή μπορεί να εκτελούνταν, όπως είχε ήδη γίνει. Η πρώτη εκτέλεση κομμουνιστών προπολεμικών κρατουμένων δεν είναι αυτή της Πρωτομαγιάς. Έχουμε και το Γενάρη του 1944, έχουμε τον Απρίλιο του 1944, και έχουμε την εκτέλεση από τους Ιταλούς στο Νεζερό τον Ιούνιο του 1943 των 106, στους οποίους συμπεριλαμβάνονταν και πολλοί προπολεμικοί πολιτικοί κρατούμενοι.
- Νομίζω ότι στο Νεζερό εκτελέστηκε και ο Παντελής Πουλιόπουλος, πρώην γενικός γραμματέας του ΚΚΕ και ηγέτης του ελληνικού τροτσκισμού…
- Ναι, και ο Πουλιόπουλος. Τα τρία χρόνια μεταξύ Απριλίου 1941 και Μάη 1944, αυτοί οι άνθρωποι έζησαν καθημερινά με το ενδεχόμενο ότι κάποια στιγμή θα φωνάξουν το όνομά τους, θα χαιρετίσουν τους συντρόφους τους και θα πάνε στο εκτελεστικό απόσπασμα. Είχαν προετοιμαστεί, όπως ξέρουμε από τις μαρτυρίες των πολιτικών κρατούμενων που επέζησαν από τύχη. Αν λάβουμε επίσης υπόψη τη συλλογικότητα που είχαν αναπτύξει μεταξύ τους όλα αυτά τα χρόνια, καταλαβαίνουμε λοιπόν ότι είχαν μπει σε μια άλλη λογική διαχείρισης του ενδεχομένου του θανάτου.
Και εννοείται ότι ήθελαν να δώσουν το παράδειγμα σε όσους συνεχίζουν τον αγώνα. Ήθελαν να στείλουν το μήνυμα ότι «εμείς δεν θα λυγίσουμε ποτέ, όπως δεν λυγίσαμε μέχρι τώρα». Είναι μεγάλο πράγμα για αυτούς να πάνε αξιοπρεπώς στο θάνατο, δείχνοντας και στους συντρόφους τους ότι δεν πρέπει να λυγίσουν όταν θα έρθει η δικιά τους σειρά. Είναι ένας αγώνας, ένας αγώνας που δίνουν μέχρι την τελευταία τους πνοή για να δείξουν ότι δεν ηττήθηκαν.
Οι διαδρομές των 200
- Μέσα από ποιες διαδρομές βρέθηκαν οι 200 στην Καισαριανή την Πρωτομαγιά του 1944;
- Έχω ταυτοποιήσει 157 προπολεμικούς πολιτικούς κρατούμενους, στη μεγάλη πλειονότητά τους μέλη του ΚΚΕ καθώς και μια μικρή ομάδα τροτσκιστών και αρχειομαρξιστών. Υπάρχουν ακόμα τουλάχιστον 22 μέλη του ΕΑΜ που είχαν συλληφθεί κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Προσπαθώ να πιστοποιήσω πότε είχαν συλληφθεί άλλα 21 άτομα. Οπότε μπορούμε σίγουρα να μιλήσουμε για τουλάχιστον 157 προπολεμικούς πολιτικούς κρατούμενους οι οποίοι σχεδόν όλοι κρατούνταn στην Ακροναυπλία. Το Στρατόπεδο Συγκέντρωσης Κομμουνιστών Ακροναυπλίας όπως ήταν η επίσημη ονομασία του, ιδρύθηκε στις αρχές του 1937 από τη δικτατορία Μεταξά, κατά το πρότυπο των γερμανικών ναζιστικών στρατοπέδων. Οι κομμουνιστές πολιτικοί κρατούμενοι παραδόθηκαν από τις ελληνικές αρχές στους Γερμανούς.
- Η δωσιλογική κυβέρνηση Τσολάκογλου τους παρέδωσε;
- Όχι, δεν έχει ακόμα συγκροτηθεί η δωσιλογική κυβέρνηση. Η κυβέρνηση Τσουδερού τους παρέδωσε. Κεντρικό ρόλο φαίνεται ότι είχαν ο βασιλιά και ο Κωνσταντίνος Μανιαδάκης, υπουργός Δημόσιας Τάξης της μεταξικής δικτατορίας, οποίος αναβαθμίστηκε στην κυβέρνηση Τσουδερού κι έγινε υπουργός Εσωτερικών. Οι κομμουνιστές κρατούμενοι φυλάσσονταν από τη χωροφυλακή μέχρι τα τέλη Νοέμβρη του 1942 που ξεκινά η διάλυση του στρατοπέδου Ακροναυπλίας. Δηλαδή για περίπου 1,5 χρόνο μένουν υπό ελληνική φύλαξη. Στη συνέχεια, μεταφέρονται στα στρατόπεδα συγκέντρωσης Τρικάλων και Λάρισας, που ήταν ιταλικά στρατόπεδα συγκέντρωσης. Το Σεπτέμβριο του 1943 οι Γερμανοί, τα SS συγκεκριμένα, ανοίγουν το στρατόπεδο συγκέντρωσης Χαϊδαρίου και αυτοί είναι οι πρώτοι που μεταφέρονται εκεί. Θα μείνουν στο Χαϊδάρι μέχρι να τους πάρουν για εκτέλεση στο σκοπευτήριο της Καισαριανής.
Εμφυλιοπολεμική πράξη
- Η παράδοση των κρατούμενων της Ακροναυπλίας θα μπορούσε να θεωρηθεί προοίμιο του Εμφυλίου, υπό την έννοια ότι βάθυνε το διχασμό μεταξύ του ΚΚΕ και των αστικών δυνάμεων από την αρχή κιόλας της Κατοχής;
- Σε πολλές χώρες σχηματίστηκαν πολυσυλλεκτικές κυβερνήσεις για να μπορέσουν να αντιμετωπίσουν τις προκλήσεις του πολέμου. Χαρακτηριστική περίπτωση ήταν η Μεγάλη Βρετανία όπου συγκροτήθηκε κυβέρνηση εθνικής ενότητας. Στην Ελλάδα όταν ξεσπά ο πόλεμος, ο Μεταξάς παρά το γεγονός ότι είχε προτάσεις να συμπεριλάβει και τους βενιζελικούς, δεν προχώρησε στη συγκρότηση οικουμενικής κυβέρνησης για να αντιμετωπίσει ο λαός ενωμένος τη μεγάλη πρόκληση του πολέμου. Κράτησε τη στενή μεταξική κυβέρνηση. Σε αυτό το πλαίσιο δεν δέχτηκε και την πρόταση των κομμουνιστών να αφεθούν ελεύθεροι για να πάνε να πολεμήσουν. Τους ζήτησε πρώτα να υπογράψουν δήλωση μετάνοιας και μετά να πάνε να πολεμήσουν. Οπότε αυτό είναι κάτι που πρέπει να έχουμε στο μυαλό μας. Τον Απρίλιο του 1941 μπορεί να έχει πεθάνει ο Μεταξάς, αλλά εξακολουθεί να επιβιώνει ο μηχανισμός του, ιδίως στα σώματα ασφαλείας μέσω του Μανιαδάκη. Οπότε, έχουμε την παράδοση στους Γερμανούς όλης της ηγετικής ομάδας του ΚΚΕ, δηλαδή του γενικού γραμματέα του Νίκου Ζαχαριάδη, των μελών της Κεντρικής Επιτροπής και του Πολιτικού Γραφείου, καθώς και δύο χιλιάδων στελεχών του. Δεδομένου ότι τότε το ΚΚΕ δεν είχε πολύ μεγάλο αριθμό στελεχών, ουσιαστικά όλο το Κομμουνιστικό Κόμμα παραδόθηκε στους Γερμανούς -πλην των λίγων που στη συνέχεια συγκρότησαν το ΕΑΜ. Δηλαδή το επίσημο ελληνικό κράτος παρέδωσε τον εσωτερικό πολιτικό του αντίπαλο στον στρατιωτικό κατακτητή. Θεωρώ ότι αυτή η κίνηση έχει καθαρά εμφυλοπολεμικό χαρακτήρα και αποτελεί έναν από τους παράγοντες που οδήγησαν στις εμφύλιες συγκρούσεις στην Κατοχή, αλλά και αργότερα στον Εμφύλιο Πόλεμο. Δεν λέω ότι είναι αυτός ο βασικός λόγος, αλλά είναι μία από τις πράξεις που πρέπει να λάβουμε υπόψη μας για να καταλάβουμε το βαθύ διχασμό του ΕΑΜ και του ΚΚΕ με το υπόλοιπο πολιτικό προσωπικό.
Η συλλογική μνήμη
- Πώς καταγράφεται στη συλλογική μνήμη η εκτέλεση των 200 της Καισαριανής;
- Η εκτέλεση έγινε αμέσως γνωστή από τον παράνομο αντιστασιακό Τύπο. Ήταν η πιο μαζική εκτέλεση που έγινε στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής και από τις πρώτες ημέρες αποκτά κεντρικό ρόλο στη συγκρότηση της συλλογικής μνήμης. Με την Απελευθέρωση γίνεται ένα από τα γεγονότα γύρω από τα οποία συμπυκνώνεται η συλλογική μνήμη, μαζί με το Μπλόκο της Κοκκινιάς, το Κάστρο του Υμηττού και τη μάχη της Ηλεκτρικής. Αυτά τα γεγονότα αναδεικνύονται για να δείξουν τον αγώνα του αντιστασιακού κινήματος. Στη συνέχεια, η εκτέλεση των 200 έγινε χαρακτικό, τραγούδι, ποίημα. Πάντα η τέχνη είναι πρώτη που μιλάει για αυτά τα γεγονότα, πολύ πριν μιλήσουν οι ιστορικοί. Μέσα από πολλούς δρόμους λοιπόν η εκτέλεση της Καισαριανής έγινε θρυλική, αποκτώντας πολύ ξεχωριστή θέση στη συλλογική μνήμη μας.
Αλλά το τεράστιο ενδιαφέρον που εκδηλώθηκε για τις φωτογραφίες έχει να κάνει σε μεγάλο βαθμό και με αυτά που ζούμε σήμερα. Δηλαδή με την έξαρση των πολέμων, και του αυταρχισμού, την επιβολή του δίκιου του ισχυρού και την υποτίμηση της ιδεολογίας. Ξαφνικά βλέπουμε κάποιους ανθρώπους που κινούνται από μια ιδεολογία να κάνουν την απόλυτη θυσία. Και αυτό προκαλεί πολύ μεγάλη εντύπωση. Η εικόνα δηλαδή ότι πάνε τραγουδώντας στο εκτελεστικό απόσπασμα, συγκλονίζει σήμερα ανθρώπους που μπορεί να μη γνωρίζουν τι ακριβώς είχε γίνει στην Κατοχή.
Η στάση του κράτους
- Το επίσημο κράτος πώς στάθηκε απέναντι στη μνήμη των εκτελέσεων της Καισαριανής;
- Η επιλογή της θεσμικής λήθης αφορά και τους 200. Οι εκδηλώσεις μνήμης και τιμής δεν γίνονταν από την Πολιτεία, αλλά με πρωτοβουλία του ΚΚΕ, της τοπικής αυτοδιοίκησης και διάφορων συλλόγων. Οι 200 δεν εντάχθηκαν στην επίσημη κρατική πολιτική μνήμης για τον 2ο Παγκόσμιο .
- Τι θα πρέπει να κάνει τώρα η Πολιτεία με τις φωτογραφίες;
- Οι φωτογραφίες πρέπει να είναι διαθέσιμες στην έρευνα για να μπορέσουμε να τις μελετήσουμε και να εξαγάγουμε ουσιαστικά συμπεράσματα από τη μελέτη τους. Τίθεται όμως κι ένα ζήτημα ανάδειξής τους. Αυτές οι φωτογραφίες δεν πρέπει να αντιμετωπιστούν ως εκθέματα αποκομμένα από όλη την υπόλοιπη Ιστορία του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου. Πρέπει να συγκροτηθεί ένα συνολικό σώμα τεκμηρίων για το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Γι' αυτό μίλησα πριν για την ανάγκη δημιουργίας Μουσείου Εθνικής Αντίστασης, το οποίο θα μπορέσει να συγκεντρώσει και να αναδείξει όλο το υλικό που αφορά τον αντιστασιακό αγώνα της χώρας μας κατά τη διάρκεια του Β' Παγκόσμιου Πολέμου.
Την Τρίτη 24 Φεβρουαρίου στις 6:00 μ.μ. ο Μενέλαος Χαραλαμπίδης θα μιλήσει μαζί με τις ιστορικούς Ελένη Κούκη και Ελένη Κυραμαργιού στην εκδήλωση «Η θυσία των 200 κομμουνιστών και η διατήρηση της ιστορικής μνήμης». Η εκδήλωση οργανώνεται από την ομάδα «Ιστορίες Αντίστασης» του Αντιρατσιστικού Φεστιβάλ και θα πραγματοποιηθεί στο Studio New Art Cinema (Σπάρτης και Σταυροπούλου 33, πλατεία Αμερικής).
