Στην Έκθεση της για την αξιολόγηση της Εμπορικής Πολιτικής το 2021, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή όρισε την έννοια της «Ανοικτής Στρατηγικής Αυτονομίας» ως τη φιλοδοξία της ΕΕ «να κάνει τις δικές της επιλογές και να επηρεάζει τον κόσμο μέσω ηγεσίας και συνεργασίας, αποτυπώνοντας τα στρατηγικά της συμφέροντα και τις αξίες της»[1]. Από το 2023 η Ανοικτή Στρατηγική Αυτονομία αποτελεί το νέο στρατηγικό παράδειγμα της ΕΕ, σε απάντηση των γεωπολιτικών και γεωοικονομικών προκλήσεων στο διεθνές περιβάλλον.
Η Ανοικτή Στρατηγική Αυτονομία δεν είναι το πρώτο στρατηγικό εργαλείο που υιοθετεί η ΕΕ για να υπερασπίσει τα στρατηγικά της συμφέροντα στην παγκόσμια οικονομία. Πολλά είναι τα παραδείγματα τα τελευταία χρόνια, όπως οι εμπορικές και επενδυτικές συμφωνίες γεωπολιτικού και γεωοικονομικού κινήτρου που έχουν συναφθεί με στρατηγικούς εταίρους της Ένωσης (Ιαπωνία, Ινδία, Mercosur), τα μονομερή εμπορικά και επενδυτικά εργαλεία, η Βιομηχανική Στρατηγική της ΕΕ, η Ενεργειακή Πολιτική της ΕΕ, οι οικονομικές κυρώσεις και η έμμεση στρατιωτική αντιπαράθεση με την Ρωσία.
Η αναδιάταξη του γεωπολιτικού και του γεωοικονομικού περιβάλλοντος, η αναδυόμενη παγκόσμια αβεβαιότητα και οι ολοένα αυξανόμενες μονομερείς ενέργειες έχουν οδηγήσει στη συνειδητοποίηση ότι το διεθνές οικονομικό και εμπορικό σύστημα συνιστά «μία αλλαγή από ένα διεθνές εμπορικό σύστημα βασισμένο στους κανόνες […] σε ένα διεθνές εμπορικό σύστημα βασισμένο στην ισχύ», όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται στο κείμενο αξιολόγησης της Εμπορικής Πολιτικής το 2021.
Η αυξανόμενη «γεωπολιτική στροφή του εμπορίου», που λαμβάνει χώρα παγκοσμίως μετά το πέρας της παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής κρίσης, θέτει μία σοβαρή πρόκληση στην ήπια προσέγγιση της ΕΕ για την παγκόσμια οικονομική διακυβέρνηση: από τον φιλελεύθερο, παγκοσμιοποιημένο, χωρίς σύνορα κόσμο, ο οποίος κυβερνάται από κανόνες και θεσμούς –όραμα που υμνήθηκε από τους ευρωπαϊκούς θεσμούς στις αρχές του 21ου αιώνα–, στη δεύτερη δεκαετία του ίδιου αιώνα, σε ένα κόσμο χωρισμένο σε γεωπολιτικές και γεωοικονομικές σφαίρες επιρροής όπου οι μεγάλες δυνάμεις επιχειρούν να εργαλειοποιήσουν το εμπόριο, τις αγορές και τα νομίσματα, έτσι ώστε να πετύχουν πλεονεκτήματα για τις οικονομίες τους σε ένα διαρκή αγώνα για την απόκτηση ισχύος στην παγκόσμια οικονομία.
Ενώ πρώην εταίροι της ΕΕ απομακρύνονται από τη σύγκλιση με αυτήν, είτε γιατί επιδεικνύουν επιθετική συμπεριφορά στη γεωγραφική γειτονιά της Ένωσης (Ρωσία), είτε επειδή ασκούν επιθετική οικονομική και εμπορική πολιτική εχθρική προς τις απόψεις και τα συμφέροντα της ΕΕ (ΗΠΑ), είτε επειδή θεωρούνται «συστημικοί ανταγωνιστές» (Κίνα), η θεσμική και πολιτική στροφή της Ευρώπης προς μεγαλύτερη αυτονομία έχει καταστεί γεωπολιτική αναγκαιότητα, η οποία ενισχύεται από τις μεταβαλλόμενες προσεγγίσεις και πρακτικές των στρατηγικών της εταίρων και ανταγωνιστών.
Η Ανοικτή Στρατηγική Αυτονομία αποτελεί τη συνέχιση της στρατηγικής στροφής της ΕΕ τα τελευταία χρόνια, σε επίπεδο αντιλήψεων και πολιτικής όσον αφορά την προσέγγιση της στο διεθνές οικονομικό πεδίο και συνίσταται συγκεκριμένα στην ενίσχυση της δυνατότητας της Ευρώπης να κάνει τις δικές της επιλογές και να υπερασπίζεται τα δικά της στρατηγικά συμφέροντα, αποκρούοντας με τον βέλτιστο δυνατό τρόπο τις πολιτικές επιλογές ανταγωνιστών και «εταίρων» που έχουν ως στόχο να πλήξουν τα συμφέροντά της.
Η σχέση και η αλληλεπίδραση της ανοικτής στρατηγικής αυτονομίας με τις διάφορες τομεακές πολιτικές της Ευρωπαϊκής Ένωσης απασχολεί ολοένα και περισσότερους αναλυτές και διαμορφωτές δημόσιας πολιτικής. Ένα σημαντικό ζήτημα που αναδεικνύεται είναι πώς το στρατηγικό δόγμα της ΑΣΑ μπορεί να επηρεάσει τον σχεδιασμό και την άσκηση σημαντικών ευρωπαϊκών πολιτικών εντός του πολιτικού συστήματος της ΕΕ, ενώ εξίσου σημαντικό ζήτημα είναι κατά πόσον η διαμόρφωση των τομεακών πολιτικών της ΕΕ μπορεί να διευκολύνει την εξυπηρέτηση των στρατηγικών στόχων και συμφερόντων της Ένωσης και την επίτευξη μιας στρατηγικής αυτονομίας στο διεθνές πεδίο.
Τέτοιες πολιτικές είναι, κατά κύριο λόγο, η Εμπορική Πολιτική της ΕΕ, η Πολιτική Ανταγωνισμού, η λειτουργία της Ενιαίας Αγοράς, η Βιομηχανική Στρατηγική της Ένωσης, η Κοινή Εξωτερική Πολιτική και Πολιτική Άμυνας, η Οικονομική και Νομισματική Ένωση, καθώς και άλλες τομεακές ευρωπαϊκές πολιτικές.
Σε ό,τι αφορά την Εμπορική Πολιτική, για παράδειγμα, η σύναψη εμπορικών και επενδυτικών συμφωνιών με γεωπολιτικό και γεωοικονομικό ενδιαφέρον παραμένει το κύριο εργαλείο για την επίτευξη της ανοικτής στρατηγικής αυτονομίας στο εμπορικό πεδίο. Σχετικά με τη λειτουργία και την προστασία της Ενιαίας Αγοράς, χαρακτηριστικό παράδειγμα πολιτικής επιλογής που αποτυπώνει την ανοικτή στρατηγική αυτονομία είναι η νομοθεσία εποπτείας των Άμεσων Ξένων Επενδύσεων που λαμβάνουν χώρα σε ευρωπαικό έδαφος[2]. Περαιτέρω, σε ό,τι αφορά το πεδίο της Πολιτικής Ανταγωνισμού, η Κομισιόν έχει θεσπίσει νέους κανόνες για να αντιμετωπιστούν οι στρεβλώσεις που δημιουργούνται από επιδοτούμενες ξένες εταιρείες που δραστηριοποιούνται στην Ενιαία Αγορά. Κάθε εξαγορά ή συγχώνευση που πραγματοποιείται από μια εταιρεία από τρίτη χώρα που έχει τζίρο μεγαλύτερο από 500 εκατομμύρια ευρώ και έχει λάβει κρατική επιδότηση από τρίτη χώρα ύψους άνω των 50 εκατομμυρίων ευρώ εντός τριετίας, θα τελεί υπό την εποπτεία και τον έλεγχο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής[3].
Το πιο δραστικό εργαλείο προστασίας των ευρωπαϊκών συμφερόντων που έχει έως τώρα εφαρμοστεί είναι τα Μέτρα κατά του Οικονομικού Εξαναγκασμού που έχει εισαγάγει η Κομισιόν, με τα οποία επιβάλλονται κυρώσεις και λαμβάνονται μέτρα εμπορικής πολιτικής σε βάρος χωρών που έχουν επιβάλει κυρώσεις ή άλλα προστατευτικά μέτρα στα ευρωπαϊκά προϊόντα[4]. Το εργαλείο αυτό έχει χρησιμοποιηθεί ήδη ως αντίμετρο κατά των δασμών που επέβαλε η διακυβέρνηση Τραμπ κατά των ευρωπαϊκών προιόντων στην αρχή της δεύτερης θητείας του.
Από το 2021 και την αναθεώρηση της βιομηχανικής στρατηγικής της Ένωσης, η διασφάλιση μεγαλύτερης ανθεκτικότητας έγινε μία από τις κύριες πολιτικές προτεραιότητες στο πλαίσιο της ανοικτής στρατηγικής αυτονομίας[5]. Για την Κομισιόν, η διασφάλιση μεγαλύτερης ανθεκτικότητας σημαίνει αντιμετώπιση των στρατηγικών εξαρτήσεων, αυξάνοντας την ανεξαρτησία της Ευρώπης όσον αφορά την προμήθεια σημαντικών πρώτων υλών και ενδιάμεσων αγαθών από συγκεκριμένες χώρες της παγκόσμιας οικονομίας.
H συνεκτικότητα των στόχων των διαφόρων πτυχών της Ανοικτής Στρατηγικής Αυτονομίας στο σχεδιασμό και στην υλοποίηση των πολιτικών της ΕΕ αποτελεί ένα από τα κύρια πολιτικά ζητήματα που έχουν αναδειχθεί τα τελευταία χρόνια. Υπάρχουν πτυχές της ανοικτής στρατηγικής αυτονομίας που συμπληρώνουν η μία την άλλη. Για παράδειγμα, η βελτίωση της ανταγωνιστικότητας της ευρωπαϊκής οικονομίας λειτουργεί συμπληρωματικά προς την ανάπτυξη της βιομηχανικής στρατηγικής της Ένωσης. Σε άλλες περιπτώσεις, η επίτευξη των στόχων ορισμένης πτυχής προυποθέτει την επίτευξη των στόχων μιας άλλης. Για παράδειγμα, η ενίσχυση των αμυντικών δυνατοτήτων της ΕΕ και των κρατών-μελών εξαρτάται άμεσα από την εύρεση χρηματοδοτικών μέσων και την επίτευξη των στόχων της Ένωσης στον τομέα της οικονομίας.
Υπάρχουν όμως και περιπτώσεις στις οποίες η επίτευξη των στόχων ορισμένης πτυχής έρχεται σε σύγκρουση με την επίτευξη των στόχων μιας άλλης. Για παράδειγμα, ο στόχος της πράσινης μετάβασης προϋποθέτει απρόσκοπτη πρόσβαση σε συγκεκριμένο εξοπλισμό και πρώτες ύλες, η οποία με τη σειρά της προϋποθέτει τη συνέχιση της εξάρτησης από τη Κίνα όσον αφορά την προμήθεια των συγκεκριμένων προϊόντων. Αυτή η ασυμβατότητα μεταξύ πτυχών και στόχων της ΑΣΑ συνιστά ένα από τα κυριότερα προβλήματα για την υλοποίηση των πολιτικών και στρατηγικών που αποτυπώνουν το στρατηγικό υπόδειγμα της Ανοικτής Στρατηγικής Αυτονομίας στο πολιτικό και θεσμικό σύστημα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Επιπρόσθετα, η απουσία επαρκούς χρηματοδοτικής βάσης αποτελεί ένα επιπρόσθετο πρόβλημα για την υλοποίηση των ευρωπαϊκών πολιτικών και στρατηγικών, καθώς σε πολλές περιπτώσεις η υφιστάμενη χρηματοδότηση κρίνεται ότι δεν επαρκεί για να παράξει τα πολιτικά, θεσμικά και οικονομικά αποτελέσματα που τίθενται ως στόχοι. Αυτό το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο έντονο, δεδομένης της ολοένα αυξανόμενης χρηματοδότησης που παρέχουν οι ΗΠΑ και η Κίνα για τον σχεδιασμό και την εφαρμογή των δικών τους βασικών στρατηγικών επιλογών, μέσω των οποίων επιδιώκουν την ισχυροποίηση της σχετικής θέσης τους στην παγκόσμια οικονομία.
Η Ανοικτή Στρατηγική Αυτονομία δεν αποτελεί μόνο ένα νέο στρατηγικό υπόδειγμα για τις εξωτερικές σχέσεις της ΕΕ και έναν νέο τρόπο πρόσληψης της πολιτικής στο εσωτερικό της Ευρώπης, αλλά και ένα δείγμα τού πώς γίνεται αντιληπτή η θέση της Ευρώπης στο σύγχρονο διεθνές σύστημα. Ο βαθμός αποτελεσματικότητας των πολιτικών που αποτυπώνουν το περιεχόμενο της Ανοικτής Στρατηγικής Αυτονομίας στο ευρωπαϊκό πολιτικό σύστημα και η επίτευξη των στόχων που τίθενται στις ευρωπαϊκές στρατηγικές θα εξαρτηθεί αφενός από την ύπαρξη πολιτικής βούλησης και αφετέρου από τη δυνατότητα κινητοποίησης πόρων και ανθρώπινου δυναμικού προς την κατεύθυνση της υλοποίησης των ευρωπαϊκών στρατηγικών προτεραιοτήτων.
[1] Trade Policy Review-An Open, Sustainable and Assertive Trade Policy.2021. European Commission. eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/HTML/?uri=CELEX:52021DC0066
[2] EU.2019.“Regulation of the European Parliament and of the Council Establishing a Framework for the Screening of Foreign Direct Investments into the Union.”2017/0224(COD).
[3] European Commission. 2021c. “Proposal for a Regulation of the European Parliament and of the Council on Foreign Subsidies Distorting the Internal Market.” COM(2021)223, Brussels, May 5.
[4] Proposal for a REGULATION OF THE EUROPEAN PARLIAMENT AND OF THE COUNCIL on the protection of the Union and its Member States from economic coercion by third countries. COM/2021/775, Brussels, 8 December
[5] European Commission.2020b.“A New Industrial Strategy for Europe.” COM(2020)102, March 10.
(Ο Δρ. Κωνσταντίνος Παπανικολάου είναι Μεταδιδακτορικός ερευνητής Διεθνούς Πολιτικής Οικονομίας, Πανεπιστήμιο Πειραιώς – Άρθρο στο Ινστιτούτο ΕΝΑ)































