Μπορεί στα εσωτερικά θέματα τα χέρια του Ντόναλντ Τραμπ να είναι δεμένα ύστερα από τη σαρωτική νίκη των Δημοκρατικών στο Κογκρέσο, αλλά στα ζητήματα εξωτερικής πολιτικής και ασφάλειας ο Λευκός Οίκος διατηρεί τον πρώτο και τον τελευταίο λόγο. Μία εβδομάδα μετά το εκλογικό Βατερλώ των Ρεπουμπλικανών, ο Αμερικανός πρόεδρος ενθάρρυνε διπλωματικές πρωτοβουλίες με στόχο τον γρήγορο τερματισμό των δύο μεγάλων πολέμων: του ουκρανικού, τον οποίο κληρονόμησε από την προεδρία Μπάιντεν, και του απρόκλητου πολέμου κατά του Ιράν, που ο ίδιος και ο Νετανιάχου ξεκίνησαν.
Στο Ιρανικό, η πίεση για τερματισμό της σύγκρουσης γιγαντώθηκε μετά τις εκλογές της 3ης Νοεμβρίου, καθώς, όπως αναγνώρισε ο αντιπρόεδρος Τζέι Ντι Βανς σε μια σπάνια δημόσια διαφοροποίηση από τον πολιτικό του προϊστάμενο, η αντίθεση των Αμερικανών στον πόλεμο αποτέλεσε βασικό παράγοντα της εκλογικής πανωλεθρίας. Η Wall Street Journal ανέφερε ότι ο Τραμπ έδωσε το πράσινο φως στον Βανς να διαπραγματευθεί απευθείας με τον γραμματέα του ιρανικού Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας, Μόχσεν Ρεζαεΐ. Ο πρωθυπουργός του Κατάρ, που έχει αναλάβει τον πρώτο ρόλο στη μεσολάβηση, συναντήθηκε την περασμένη Δευτέρα με τους Τραμπ και Βανς στον Λευκό Οίκο για να βολιδοσκοπήσει τις διαθέσεις τους.
Οικονομικός στραγγαλισμός
Μετά τη συνάντηση, ο Αμερικανός πρόεδρος δήλωσε ότι ο πόλεμος με το Ιράν «έχει ουσιαστικά τελειώσει» και εμφανίστηκε αισιόδοξος για τις προοπτικές μιας γρήγορης συμφωνίας. Λίγοι τον πήραν τοις μετρητοίς, καθώς η παραπλάνηση συνοδεύει πάντα τους πολέμους και ο ίδιος ο Τραμπ μάς έχει συνηθίσει άλλα να λέει το πρωί και άλλα να κάνει το βράδυ. Επιβεβαιώνοντας τη φήμη του «άδειασε» θεαματικά τον Βανς την περασμένη Πέμπτη, δίνοντάς του εντολή να πάψει να ασχολείται με το Ιράν γιατί οι ΗΠΑ «δεν χρειάζονται πλέον καμία συμφωνία» και να στραφεί σε υποτιθέμενα σκάνδαλα Δημοκρατικών.
Στην υπουργική σύνοδο της ομάδας G7 στο Παρίσι, ο Μάρκο Ρούμπιο ανέφερε ότι ο Τραμπ εξέτασε τα ενδεχόμενα επιστροφής στον πόλεμο και αποδοχής των προτάσεων της Τεχεράνης, αλλά κατέληξε σε έναν τρίτο δρόμο, εκείνον του οικονομικού στραγγαλισμού. Στο πλαίσιο αυτό, παράλληλα με τη συνέχιση του ναυτικού αποκλεισμού, οι Αμερικανοί ξεκίνησαν μια νέα επιχείρηση υπό την ονομασία «Σιδερένια Πύλη» για τη διακοπή του ανεφοδιασμού του Ιράν μέσω Κασπίας, Τουρκίας, Ιράκ και Πακιστάν. Ταυτόχρονα, ο αμερικανικός στρατός συνέχισε τα σποραδικά πλήγματα στη στρατηγικής σημασίας νήσο Κεσμ, στα Στενά του Ορμούζ.
Οι Ιρανοί δεν έμειναν με σταυρωμένα τα χέρια. Τουλάχιστον δέκα τάνκερ επλήγησαν στα Στενά το πρώτο δεκαήμερο του Νοεμβρίου, ύστερα από τα 37 πλήγματα του Οκτωβρίου, τα περισσότερα, σε μηνιαία βάση, από την έναρξη του πολέμου. Τη Δευτέρα εκκενώθηκε η αεροπορική βάση του Μίλντενχολ της Αγγλίας, όπου σταθμεύουν αμερικανικές δυνάμεις, λόγω πληροφοριών για επικείμενο ιρανικό σαμποτάζ – κάτι ανάλογο είχε συμβεί τον Οκτώβριο στη βάση του Φέρφορντ. Ο αρχιτέκτονας του οικονομικού στραγγαλισμού του Ιράν, υπουργός Οικονομικών Σκοτ Μπέσεντ, φυγαδεύτηκε από την κατοικία του σε αμερικανική βάση, με τις Αρχές να επικαλούνται ιρανικές απειλές κατά της ζωής του. Εν τω μεταξύ, ο Ρεζαεΐ επέμεινε στις μαξιμαλιστικές απαιτήσεις της Τεχεράνης (τερματισμός των πολέμων σε Ιράν, Λίβανο, Παλαιστίνη και Υεμένη, άρση των αμερικανικών κυρώσεων και αναγνώριση ιρανικής κυριαρχίας στο Ορμούζ), ενώ απέκλεισε τη μεταφορά «έστω και ενός γραμμαρίου» εμπλουτισμένου ουρανίου στο εξωτερικό.
Είναι φανερό ότι ο Τραμπ επείγεται για τον τερματισμό του πολέμου, αλλά δεν είναι διατεθειμένος να συρθεί σε μια ταπεινωτική συνθηκολόγηση. Επιδιώκει να καλύψει την αποτυχία του στο Ιρανικό με μια συμφωνία για το πυρηνικό πρόγραμμα κατά τι καλύτερη από εκείνη που υπέγραψε ο Μπαράκ Ομπάμα το 2015. Από την πλευρά της η Τεχεράνη αισθάνεται ότι η διαπραγματευτική θέση της ενισχύθηκε ύστερα από τη νίκη των Δημοκρατικών, οι οποίοι πιέζονται από τη βάση και από την αριστερή τους πτέρυγα να μπλοκάρουν στο νέο Κογκρέσο, μετά τις 3 Ιανουαρίου, την περαιτέρω χρηματοδότηση του πολέμου. Υπό αυτό το πρίσμα, το μέλλον της διαπραγμάτευσης παραμένει εντελώς αβέβαιο.
Επαφές με το Κρεμλίνο
Ιδιαίτερα επισφαλείς διαγράφονται οι ελπίδες του Τραμπ για το Ουκρανικό. Στις 5 Νοεμβρίου, ύστερα από μια απρογραμμάτιστη συνάντησή του με τον απεσταλμένο του Κρεμλίνου Κίριλ Ντμίτριεφ στον Λευκό Οίκο, προανήγγειλε μια «μεγάλη, όμορφη συμφωνία», η οποία θα περιλαμβάνει «ολόκληρη την Ευρώπη». Την ίδια αισιοδοξία εξέφρασε στο τηλεοπτικό δίκτυο CBS την περασμένη Κυριακή, όπου προσέθεσε ότι μετά την ειρήνευση η Ουκρανία «θα αλλάξει κάπως σχήμα», εννοώντας υποχωρήσεις στο εδαφικό.
Την περασμένη Τρίτη και την Τετάρτη πραγματοποιήθηκαν στο Αμπου Ντάμπι οι πρώτες τριμερείς διαπραγματεύσεις Ρωσίας - ΗΠΑ - Ουκρανίας από τον Φεβρουάριο. Σε αντίθεση με τους προηγούμενους γύρους, που εστιάζονταν στο εδαφικό, αυτή τη φορά οι Αμερικανοί προέταξαν την αναζήτηση μιας «νέας αρχιτεκτονικής ασφαλείας στην Ευρώπη». Προς διευκόλυνση αυτού του σκοπού πρότειναν την ενεργοποίηση του Συμβουλίου ΝΑΤΟ - Ρωσίας, το οποίο δημιουργήθηκε το 2002, αλλά περιέπεσε σε αδράνεια μετά την προσάρτηση της Κριμαίας το 2014.
Οι πρωτοβουλίες του Λευκού
Οίκου θορύβησαν το Κίεβο και τους Ευρωπαίους. Η «νέα αρχιτεκτονική ασφαλείας» παραπέμπει στη φρασεολογία του Κρεμλίνου, ειδικότερα στην πρόταση-τελεσίγραφο που διαβίβασε στις ΗΠΑ και στο ΝΑΤΟ λίγο πριν από τη ρωσική εισβολή, στις 15 Δεκεμβρίου 2021. Εκεί η Ρωσία αξίωνε ισχυρές δεσμεύσεις για ουδετερότητα της Ουκρανίας, συρρίκνωση του στρατού της, μη επέκταση του ΝΑΤΟ σε άλλες πρώην σοβιετικές δημοκρατίες και απόσυρση των στρατευμάτων του από την Κεντρική και την Ανατολική Ευρώπη. Ο επικεφαλής της ρωσικής αντιπροσωπείας στο Αμπου Ντάμπι Βλαντιμίρ Μεντίνσκι μίλησε για «ένα νέο συνολικό σύστημα ευρωπαϊκής ασφάλειας, το οποίο θα λειτουργεί ως νέα Γιάλτα και νέο Πότσδαμ».
Ιδιαίτερα ερεθιστικό για τους Ευρωπαίους ήταν το γεγονός ότι άνοιξε μια συζήτηση για την ευρωπαϊκή ασφάλεια χωρίς τη δική τους συμμετοχή – η γαλλική Le Figaro θυμήθηκε τη γνωστή ρήση «αν δεν είσαι στο τραπέζι, είσαι στο μενού». Μιλώντας στην ίδια εφημερίδα, κορυφαίος Ευρωπαίος διπλωμάτης μίλησε για «νέο Μόναχο». Εκπρόσωποι της Γερμανίας, της Γαλλίας, της Βρετανίας και της Ιταλίας πήγαν στο Αμπου Ντάμπι, όπου είχαν ξεχωριστές διαβουλεύσεις με τους Ουκρανούς και τους Αμερικανούς, αλλά οι Ρώσοι δεν τους επέτρεψαν να καθίσουν στο τραπέζι. Μετά το τέλος των συνομιλιών, οι απεσταλμένοι του Τραμπ είπαν ότι οι Ευρωπαίοι θα συμμετάσχουν στον επόμενο γύρο της διαπραγμάτευσης, αλλά το Κρεμλίνο διευκρίνισε ότι αυτό θα συμβεί μόνο αν αλλάξουν πολιτική. Στη συνάντησή του με τους Τζάρεντ Κούσνερ και Στιβ Γουίτκοφ, ο Βλαντιμίρ Πούτιν ξεκαθάρισε ότι οποιαδήποτε εγκατάσταση ευρωπαϊκών στρατευμάτων στην Ουκρανία στο πλαίσιο των εγγυήσεων ασφαλείας θα θεωρηθεί πράξη πολέμου.
Σκοτεινός χειμώνας
Οπως ήταν αναμενόμενο, οι συνομιλίες του Αμπου Ντάμπι δεν απέφεραν κάτι χειροπιαστό, πέρα από τη νιοστή συμφωνία ανταλλαγής αιχμαλώτων. Η Ρωσία, που έχει αποδυθεί σε άγρια εκστρατεία καταστροφής του ενεργειακού δικτύου και άλλων υποδομών της Ουκρανίας, δημιουργώντας εφιαλτικές συνθήκες για τον επικείμενο χειμώνα, δεν έχει λόγους να βιάζεται. Στις πρόσφατες μεγάλες διαδηλώσεις της Γαλλίας οι μαθητές ζητούσαν «λεφτά για την παιδεία και όχι για τον πόλεμο», ενώ στη Γερμανία διαμαρτύρονταν για τις κινήσεις προς την υποχρεωτική στρατιωτική θητεία.
Οι δύο επικρατέστεροι υποψήφιοι στις γαλλικές προεδρικές εκλογές της άνοιξης Μαρίν Λεπέν και Ζαν-Λικ Μελανσόν είναι αντίθετοι στη συνέχιση της στρατιωτικής βοήθειας στην Ουκρανία, ενώ ο Φρίντριχ Μερτς απειλεί να τινάξει τον κοινοτικό προϋπολογισμό στον αέρα, γιατί αρκετά κράτη-μέλη δεν συμφωνούν με την πρόσθετη οικονομική στήριξη, ύψους 70 δισ. ευρώ, που απαιτεί η διάσωση της χρεοκοπημένης χώρας. Νωρίτερα, η Γιούλια Μέντελ, πρώην υπεύθυνη Τύπου της ουκρανικής προεδρίας, κατηγόρησε, με άρθρο της στο περιοδικό Spectator, τον Βολοντίμιρ Ζελένσκι ότι οδηγεί τη χώρα του σε «εθνική αυτοκτονία», αναφέροντας ότι ο πληθυσμός στα ελεγχόμενα από το Κίεβο εδάφη έπεσε από τα 37,5 εκατομμύρια του 2022 σε 20-25 εκατομμύρια τον περασμένο Σεπτέμβριο και ότι περίπου οι μισοί από όσους απέμειναν είναι σε ηλικία συνταξιοδότησης.
Με αυτά τα δεδομένα, το πιθανότερο είναι ότι το μέλλον της Ουκρανίας θα κριθεί όχι στα τραπέζια των διαπραγματεύσεων, αλλά στο πεδίο της μάχης. Οταν σιγήσουν τα όπλα, η επόμενη ημέρα δεν θα είναι μια βιώσιμη ειρήνη, αλλά η μετατροπή της θερμής σύγκρουσης σε ψυχρή, κατά το πρότυπο της Κορέας, με την τοξική ατμόσφαιρα στις σχέσεις Ρωσίας - Ευρώπης να έχει εγκατασταθεί για τα καλά στην ήπειρο.
(Ο Πέτρος Παπακωνσταντίνου είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας- Το άρθρο αποτελεί αναδημοσίευση από την εφημερίδα "Η Καθημερινή" της Κυριακής)
































