Στο τέλος Ιουνίου ολοκληρώθηκε η Κυπριακή Προεδρία του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η Κύπρος κατάφερε να σημειώσει πρόοδο σε αρκετά σημαντικά ζητήματα, όπως οι διαπραγματεύσεις σχετικά με το επόμενο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο (ΠΔΠ) και η παρουσίαση ενός αναθεωρημένου Διαπραγματευτικού Πλαισίου (Negotiating Box) (Council of the European Union, 2026). Η σειρά των εκδηλώσεων της Κυπριακής Προεδρίας ολοκληρώθηκε στις 26 Ιουνίου με μια διάσκεψη υψηλού επιπέδου στην Πάφο, κατά την οποία η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε τις νέες στρατηγικές της για τα νησιά και τις παράκτιες κοινότητες, οι οποίες είχαν υιοθετηθεί στις 10 Ιουνίου (European Commission, 2026a· Cyprus Mail, 2026). Η συγκεκριμένη πρωτοβουλία, η οποία αναμένεται να αναπτυχθεί περισσότερο τους ερχόμενους μήνες, αφορά άμεσα και την Ελλάδα, λόγω του νησιωτικού της χαρακτήρα.
Στρατηγικές της ΕΕ για τα νησιά και τις παράκτιες κοινότητες
Οι στρατηγικές αυτές επιχειρούν να καλύψουν ένα ευρύ φάσμα πολιτικών σε τομείς όπως η οικονομική ανταγωνιστικότητα, η μεταφορική και ψηφιακή συνδεσιμότητα, η ενεργειακή μετάβαση, η κλιματική ανθεκτικότητα, τα δημογραφικά προβλήματα και η ασφάλεια. Τρεις μήνες πριν από την επίσημη υιοθέτηση των στρατηγικών, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έδωσε τη δυνατότητα σε δημόσιους φορείς και οργανισμούς από τις άμεσα ενδιαφερόμενες περιοχές να καταθέσουν τις απόψεις τους μέσω δημόσιας πρόσκλησης υποβολής στοιχείων (Call for Evidence). Η διαδικασία ξεκίνησε τον Μάρτιο και συγκέντρωσε 358 συνεισφορές στην περίπτωση της στρατηγικής για τα νησιά (European Commission, 2026b). Οι συνεισφορές αυτές μπορούν να αποδειχθούν ιδιαίτερα χρήσιμες, καθώς προέρχονται από φορείς που δραστηριοποιούνται στις συγκεκριμένες περιοχές και έχουν άμεση γνώση των αναγκών και των προκλήσεών τους.
Σχετικά με τη χρηματοδότηση των στρατηγικών αυτών, η Επιτροπή στοχεύει στην αξιοποίηση, μέσω καλύτερου συντονισμού, των υφιστάμενων χρηματοδοτικών εργαλείων, όπως η Πολιτική Συνοχής, το InvestEU, το Connecting Europe Facility, το Horizon Europe, καθώς και στη χρηματοδότηση από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων (ΕΤΕπ). Η προσέγγιση αυτή στηρίζεται κυρίως στην καλύτερη χρήση των διαθέσιμων μηχανισμών, χωρίς να προβλέπει ένα νέο, αυτοτελές χρηματοδοτικό πλαίσιο για τα νησιά.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Χρειάζεται, επομένως, να διακριθούν οι δράσεις που αναλαμβάνει η ίδια η Επιτροπή από εκείνες που καλεί τα κράτη-μέλη να υλοποιήσουν. Οι δικές της δεσμεύσεις επικεντρώνονται κυρίως στην αξιολόγηση, την εξέταση πιθανών παρεμβάσεων, την προώθηση συνεργασιών και την παροχή τεχνικής υποστήριξης. Οι παρεμβάσεις που απαιτούν συγκεκριμένη κατανομή πόρων παραπέμπονται σε μεγάλο βαθμό στα κράτη-μέλη, τα οποία καλούνται να εντάξουν στοχευμένα μέτρα στα Εθνικά και Περιφερειακά Σχέδια Εταιρικής Σχέσης του επόμενου ΠΔΠ.
Παρά το γεγονός ότι η υιοθέτηση των δύο αυτών στρατηγικών αποτελεί ένα πολύ σημαντικό επίτευγμα, εγείρει ζητήματα σχετικά με το εάν οι παραπάνω πόροι θα αξιοποιηθούν σωστά, καθώς σημαντικά ποσά έχουν ήδη διατεθεί σε αυτές τις περιοχές, ενώ τα διαρθρωτικά τους προβλήματα παραμένουν. Πιο συγκεκριμένα, κατά τη δημοσιονομική περίοδο 2021-2027, τα κράτη-μέλη προγραμμάτισαν τουλάχιστον 12,5 δισ. ευρώ για επενδύσεις στοχευμένες στα νησιά της ΕΕ, ενώ 1,6 δισ. ευρώ ανακατευθύνθηκαν, εντός των ίδιων προγραμμάτων, κατά τη διάρκεια της ενδιάμεσης επανεξέτασης (mid-term review) της Πολιτικής Συνοχής (European Commission, 2026b). Παρ’ όλα αυτά, στην ίδια τη στρατηγική, που αξιοποιεί στοιχεία του ΟΟΣΑ, σημειώνεται ότι το κόστος της νησιωτικότητας παραμένει υψηλό: οι δαπάνες της τοπικής αυτοδιοίκησης ανά κάτοικο μπορεί να είναι περίπου 30%-50% υψηλότερες από ό,τι στην ηπειρωτική χώρα, ενώ σε ορισμένους νησιωτικούς δήμους οι τιμές κατοικίας είναι 75%-130% υψηλότερες (OECD, 2026, όπως παρατίθεται στο European Commission, 2026b).
Η έννοια του «Δικαιώματος Παραμονής» (Right to Stay)
Η στρατηγική για τα νησιά εμπεριέχει και αναφορά στην επερχόμενη στρατηγική για το «right to stay», η οποία συνδέεται σε μεγάλο βαθμό με τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι νησιωτικές περιοχές. Σύμφωνα με το κείμενο της Επιτροπής, η στρατηγική αυτή θα αφορά όλες τις απομακρυσμένες περιοχές, συμπεριλαμβανομένων των νησιών, ώστε οι κάτοικοί τους να έχουν πραγματική επιλογή να παραμείνουν στον τόπο τους αντί να αναγκάζονται να τον εγκαταλείψουν, είτε για άλλη περιοχή της χώρας τους είτε για άλλο κράτος-μέλος (European Commission, 2026b). Αυτό το δικαίωμα ονομάστηκε αρχικά «freedom to stay» και έγινε ευρέως γνωστό μέσα από την έκθεση του Enrico Letta, «Much More Than a Market» (Letta, 2024). Στη συνέχεια, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υιοθέτησε τον όρο «right to stay».
Το «right to stay» θα πρέπει να αποτελέσει μία από τις κατευθυντήριες αρχές της Ευρωπαϊκής Ένωσης, καθώς τα τελευταία χρόνια οι μετακινήσεις πληθυσμού στο εσωτερικό της ΕΕ έχουν ακολουθήσει άνισες τάσεις: πολίτες εγκαταλείπουν συγκεκριμένες χώρες για άλλα κράτη-μέλη, αλλά και τις απομακρυσμένες περιοχές για τα μεγάλα αστικά κέντρα της ίδιας τους της χώρας. Η κινητικότητα αυτή θεωρείται συνήθως ένδειξη της καλής λειτουργίας της Ενιαίας Αγοράς, όμως μπορεί παράλληλα να δημιουργήσει προκλήσεις για τις χώρες και τις περιοχές προέλευσης, όπως η απώλεια ανθρώπινου κεφαλαίου και οι δημογραφικές πιέσεις. Η ίδια η στρατηγική για τα νησιά αναγνωρίζει ότι πολλά νησιά αντιμετωπίζουν πληθυσμιακή μείωση, γήρανση και διαρροή εγκεφάλων (European Commission, 2026b).
Για να αποτελεί όμως η παραμονή πραγματική επιλογή, οι πολιτικές χρειάζεται να δημιουργούν στον ίδιο τον τόπο τις αναγκαίες προϋποθέσεις: προσιτή στέγη, πρόσβαση στην υγεία και την παιδεία, συγκοινωνία όλο τον χρόνο και εργασία πέρα από την τουριστική περίοδο. Στα τουριστικά νησιά, η πίεση που ασκούν οι βραχυχρόνιες μισθώσεις και οι δεύτερες κατοικίες καθιστά τη στεγαστική πολιτική ιδιαίτερα κρίσιμη. Ωστόσο, η γλώσσα του δικαιώματος δεν συνοδεύεται από αντίστοιχες εγγυήσεις χρηματοδότησης και εφαρμογής από την Επιτροπή, ενώ η περαιτέρω εξειδίκευσή του παραπέμπεται σε επόμενη στρατηγική. Αν όμως το δικαίωμα παραμονής ληφθεί στα σοβαρά, οι δημόσιες πολιτικές δεν μπορούν να περιορίζονται στο να διευκολύνουν τη μετακίνηση των ανθρώπων εκεί όπου η αγορά δημιουργεί θέσεις εργασίας. Οφείλουν να δημιουργούν οι ίδιες τις προϋποθέσεις για να μείνει κανείς στον τόπο του.
Το παράδειγμα της ηλεκτρικής διασύνδεσης Κρήτης – Κύπρου
Η ηλεκτρική διασύνδεση Κρήτης – Κύπρου (Great Sea Interconnector, GSI) δείχνει στην πράξη τις ευκαιρίες αλλά και τα όρια της ευρωπαϊκής στήριξης προς τα νησιά. Το έργο στοχεύει να συνδέσει την Κύπρο με το ευρωπαϊκό ηλεκτρικό δίκτυο, μέσω της διασύνδεσής της με την Κρήτη με ένα υποβρύχιο ηλεκτρικό καλώδιο μήκους περίπου 898 χιλιομέτρων, ώστε η χώρα να πάψει να είναι το μοναδικό κράτος-μέλος της ΕΕ χωρίς ηλεκτρική διασύνδεση. Η ΕΕ έχει υποστηρίξει το έργο μέσω του χαρακτηρισμού του ως Έργου Κοινού Ενδιαφέροντος (Project of Common Interest), καθώς και με την παροχή 657 εκατομμυρίων ευρώ από τον μηχανισμό Connecting Europe Facility (European Commission, 2022). Παρά την ευρωπαϊκή στήριξη, η υλοποίηση του έργου έχει αντιμετωπίσει καθυστερήσεις, σημαντική αύξηση του κόστους, αβεβαιότητα ως προς τη χρηματοδότηση και γεωπολιτικά εμπόδια. Τον Αύγουστο του 2026 η γαλλική Meridiam εισήλθε ως πλειοψηφικός μέτοχος, ενώ η Κυπριακή Δημοκρατία αναμένει την αξιολόγηση της ΕΤΕπ πριν αποφασίσει τη συμμετοχή της, με τον προϋπολογισμό να ανέρχεται πλέον σε περίπου 1,9 δισ. ευρώ (Balkan Green Energy News, 2026· Enerdata, 2026). Η περίπτωση του GSI δείχνει, επομένως, ότι ακόμη και ένα έργο με ευρωπαϊκό χαρακτηρισμό και σημαντική ευρωπαϊκή χρηματοδότηση μπορεί να αντιμετωπίσει σημαντικά εμπόδια στην υλοποίησή του, καθώς οι γενικές στρατηγικές κατευθύνσεις και η διάθεση πόρων δεν αρκούν χωρίς αποτελεσματικούς μηχανισμούς εφαρμογής και συντονισμού.
Η περίπτωση του GSI αναδεικνύει ένα ευρύτερο ζήτημα σχετικά με την εφαρμογή της στρατηγικής για τα νησιά. Η αναγνώριση των ιδιαίτερων προβλημάτων των νησιών δεν αρκεί αν δεν συνοδεύεται, πέρα από τους απαραίτητους πόρους, από συγκεκριμένες προβλέψεις για την υλοποίηση των σχετικών μέτρων. Για την Ελλάδα το ζήτημα αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό. Το GSI ξεκινά από την Κρήτη, ενώ η ίδια η στρατηγική προβάλλει δύο ελληνικές πολιτικές, το μεταφορικό ισοδύναμο και την πρωτοβουλία GR-eco Islands ως παραδείγματα αντιμετώπισης των ιδιαίτερων αναγκών των νησιών (European Commission, 2026b). Αυτό σημαίνει ότι η επιτυχία της στρατηγικής θα κριθεί σε μεγάλο βαθμό από τις εθνικές επιλογές. Το κρίσιμο πεδίο είναι πλέον η διαπραγμάτευση του ΠΔΠ 2028-2034 και το περιεχόμενο του ελληνικού Εθνικού και Περιφερειακού Σχεδίου Εταιρικής Σχέσης. Εκεί, η χώρα χρειάζεται να διεκδικήσει συγκεκριμένους πόρους για το πρόσθετο κόστος της νησιωτικότητας, μετρήσιμους στόχους για προσιτή στέγη και πρόσβαση σε υπηρεσίες και συγκοινωνίες όλο τον χρόνο, καθώς και δημόσιο έλεγχο της εφαρμογής με συμμετοχή των νησιωτικών δήμων και των κατοίκων. Μόνο έτσι το δικαίωμα παραμονής μπορεί να μετατραπεί από πολιτική υπόσχεση σε πραγματική δυνατότητα επιλογής.
Πηγές
Balkan Green Energy News. (2026, August 6). French Meridiam becomes majority shareholder in Great Sea Interconnector. https://balkangreenenergynews.com/french-meridiam-becomes-majority-shareholder-in-great-sea-interconnector/
Cyprus Mail. (2026, June 26). Cyprus presidency leaves ‘concrete results’ for Europe’s islands and coasts. https://cyprus-mail.com/2026/06/26/cyprus-presidency-leaves-concrete-results-for-europes-islands-and-coasts
Council of the European Union. (2026, June 11). Multiannual Financial Framework (MFF) 2028-2034 – Negotiating Box. https://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST-10058-2026-INIT/en/pdf
Enerdata. (2026, August). Meridiam buys majority stake in Greece-Cyprus power interconnection project. https://www.enerdata.net/
European Commission. (2022, October 14). Commission participates in launch of EuroAsia Electricity Interconnector. https://commission.europa.eu/
European Commission. (2026a, June 10). EU strategy on resilient, prosperous and liveable coastal communities (COM(2026) 530 final). EUR-Lex. https://eur-lex.europa.eu/
European Commission. (2026b, June 10). EU strategy for islands (COM(2026) 520 final). EUR-Lex. https://eur-lex.europa.eu/
Letta, E. (2024). Much more than a market: Speed, security, solidarity – Empowering the single market to deliver a sustainable future and prosperity for all EU citizens. https://www.consilium.europa.
OECD. (2026). Policy Pathways Beyond the Shoreline: Enhancing Resilience and Innovation in Island Economies, OECD Rural Studies, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/
(Ο Δημήτρης Κανδηλάπτης, Πολιτικός επιστήμονας, MSc Ευρωπαϊκή Διακυβέρνηση, Πανεπιστήμιο της Ουτρέχτης, MA Πολιτική & Δημόσια Διοίκηση, Πανεπιστήμιο της Κωνσταντίας - Άρθρο στο Ινστιτούτο ΕΝΑ)
