Υπάρχουν στιγμές στην ευρωπαϊκή πολιτική όπου η πραγματικότητα διαλύει τις εύκολες αφηγήσεις. Η δημόσια συζήτηση γύρω από τη μεταναστευτική πολιτική συχνά εγκλωβίζεται σε συνθήματα και εύκολες κατηγορίες. Όμως εκτός από τις κρίσεις που είναι γνωστές όπως αυτή του Φεβρουαρίου 2020 στον Έβρο, υπάρχουν και άλλες που δεν είναι, επειδή κάποιοι τις διαχειρίστηκαν αποτελεσματικά και χωρίς επικοινωνιακούς όρους.
Τα γεγονότα του Καραβανιού της Ελπίδας στην Ελλάδα τον Απρίλιο του 2019 και η σημερινή κατάσταση στη Θέουτα το 2026 αναδεικνύουν μια σύνθετη πραγματικότητα: τα ευρωπαϊκά σύνορα βρίσκονται υπό πίεση από διαφορετικές πηγές, και η θεσμική και αποφασιστική αντίδραση των κρατών-μελών είναι καθοριστική για την ασφάλειά και τη συνοχή της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Το Καραβάνι της Ελπίδας τον Απρίλιο του 2019 ήταν μια ψηφιακή κινητοποίηση που γεννήθηκε μέσα από παραπληροφόρηση και ψευδείς προσδοκίες που καλλιεργήθηκαν από διακινητές. Χιλιάδες άνθρωποι μετακινήθηκαν από την Τουρκία προς τα ελληνοτουρκικά σύνορα στον Έβρο και, εσωτερικά, από την Αθήνα και άλλες περιοχές της ηπειρωτικής Ελλάδας προς τα βόρεια σύνορα, ελπίζοντας ότι μια τέτοιου είδους πίεση, θα ανάγκαζε την Ευρώπη να ανοίξει τις πύλες της. Η κινητοποίηση δεν είχε πολιτικό κέντρο, ούτε κρατική υποστήριξη. Αντίθετα, αποτέλεσε πεδίο εκμετάλλευσης για κυκλώματα διακινητών που προσπάθησαν να αξιοποιήσουν την απελπισία των ανθρώπων.
Η ελληνική κυβέρνηση τότε, παρά τις κατηγορίες που δέχεται ακόμη και σήμερα, κυρίως από ακραίες δυνάμεις για δήθεν πολιτική “ανοικτών συνόρων”, αντέδρασε άμεσα και αποτελεσματικά. Η Ελληνική Αστυνομία ενίσχυσε την παρουσία της στον Έβρο, απέκλεισε τους δρόμους προς την Ειδομένη, δημιούργησε κλοιό στα Διαβατά και διέλυσε την κινητοποίηση πριν αποκτήσει δυναμική. Παράλληλα, κινητοποίησε την ΕΕ για να εξασφαλισθεί ότι η Τουρκία θα τηρούσε τις δεσμεύσεις της στο πλαίσιο της ευρωτουρκικής Συμφωνίας για αποτροπή ροών προς την Ελλάδα και- με ευρωπαϊκή ομπρέλα- ενίσχυσε τον συντονισμό με τη γειτονική χώρα. Η Ελλάδα έδρασε προληπτικά και δεν επέτρεψε τη δημιουργία πραγματικού καραβανιού. Δεν επέτρεψε μαζική είσοδο. Δεν επέτρεψε να τεθεί υπό αμφισβήτηση η ασφάλεια των συνόρων της.
Η αντίδραση ήταν θεσμική, οργανωμένη και αποτελεσματική — άσχετα που αυτή απαξιώνεται με οργανωμένο τρόπο από την κυβέρνηση Μητσοτάκη.
Η Θέουτα, το 2026, αποτελεί μια εντελώς διαφορετική περίπτωση. Η σημερινή κατάσταση δεν θυμίζει το επεισόδιο του 2021, αλλά μια νέα, πιο σύνθετη πρόκληση: αυξημένες πιέσεις στα σύνορα, μεταβαλλόμενη στάση της μαροκινής πλευράς με ενδείξεις εργαλειοποίησης και μια Ευρώπη που προσπαθεί να ισορροπήσει ανάμεσα στην ασφάλεια και την ανθρωπιστική διαχείριση. Η Ισπανία αντιμετώπισε μια δύσκολη συγκυρία με τον θεσμικό τρόπο που κατοχυρώνεται από την σχετική Απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του 2020, όπως οφείλει κάθε κράτος-μέλος της ΕΕ. Η σημερινή κρίση στη Θέουτα δείχνει ότι τα ευρωπαϊκά σύνορα μπορούν να πιεστούν τόσο από γεωπολιτικές εξελίξεις και διακρατικές ισορροπίες, όσο και από μεταναστευτικές μετακινήσεις πληθυσμών που κινητοποιούνται από μηνύματα διακινητών .
Τα δύο περιστατικά — το ελληνικό του 2019 και το ισπανικό του 2026 — αναδεικνύουν μια κοινή αλήθεια: η ασφάλεια των ευρωπαϊκών συνόρων δεν είναι θέμα ιδεολογίας, αλλά θέμα θεσμικής ευθύνης. Η Ελλάδα, το 2019, απέδειξε ότι μπορεί να προστατεύσει τα σύνορά της με σοβαρότητα, παρά τις κατηγορίες περί «open borders».
Και οι δύο περιπτώσεις δείχνουν ότι η Ευρώπη χρειάζεται συντονισμένες πολιτικές που να ανταποκρίνονται στις πραγματικές προκλήσεις του 21ου αιώνα: ψηφιακές κινητοποιήσεις, δράση κυκλωμάτων με ή χωρίς εργαλειοποίηση από γειτονικά κράτη, γεωπολιτικές πιέσεις και μεταβαλλόμενες διεθνείς σχέσεις.
Το Καραβάνι της Ελπίδας και η σημερινή κρίση στη Θέουτα δεν είναι απλώς δύο μεταναστευτικές ιστορίες. Είναι δύο κρίσεις που μας υπενθυμίζουν ότι η Ευρώπη πρέπει να βλέπει τη μεταναστευτική πίεση όχι μέσα από ιδεολογικά φίλτρα, αλλά μέσα από την πραγματικότητα της ασφάλειας και της διεθνούς πολιτικής.
Η Ελλάδα τον Απρίλιο του 2019 έκανε αυτό που οφείλει κάθε κράτος-μέλος: προστάτευσε τα σύνορά της και τα σύνορα της Ευρώπης με σεβασμό στο διεθνές δίκαιο. Η Ισπανία σήμερα κάνει το ίδιο. Η Ευρώπη οφείλει να στηρίξει και τις δύο, γιατί οι κρίσεις του μέλλοντος δεν θα μοιάζουν με τις κρίσεις του παρελθόντος — και η θεσμική ετοιμότητα είναι το μόνο πραγματικό ανάχωμα.
(Η Ζαχαρούλα Τσιριγώτη είναι τομεάρχης Μετανάστευσης της ΕΛ.Α.Σ. -Το άρθρο αποτελεί αναδημοσίευση από την "Εφημερίδα των Συντακτών")
