Ημερολογιακά η τελευταία βδομάδα του Ιουλίου και ο Αύγουστος 1974 είναι οι καθαυτό μέρες της μεταπολίτευσης. Τυπικά οριοθετούνται από την κατάρρευση της χούντας και την επιστροφή Καραμανλή (23-24 Ιουλίου), μέχρι την αποστρατεία του δικτάτορα Ιωαννίδη και την προαναγγελία των βουλευτικών εκλογών. Μια βδομάδα κι ένας μήνας, που δρομολόγησαν το μεταπολιτευτικό τοπίο...
Γενικότερα η μεταπολίτευση, με την ευρύτερη ιστορική- κοινωνική-πολιτική έννοια, ήταν το πιο καθοριστικό γεγονός στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα. Άλλαξε σταδιακά το πρόσωπο της ελληνικής κοινωνίας. Μεταπλάστηκε η εθνική ιδεολογία και ταυτότητα. Με τα στραβά και τ΄ ανάποδα, που εξελίσσονταν στην πορεία της, σφράγισε την «κοινωνία των πολιτών» και τη λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος.
Πενήντα δυο χρόνια από την κατάρρευση της δικτατορίας η Γ΄ Ελληνική Δημοκρατία δοκιμάζεται, όμως, σκληρά. Δεν χρειάζονται τα δημοσκοπικά ευρήματα της τελευταίας περιόδου για επιβεβαίωση. Είναι ορατό δια γυμνού οφθαλμού. Από την καθημερινότητα των πολιτών, ως τη λειτουργία των θεσμών.
Το πολιτικό- κομματικό σύστημα δοκιμάζεται ακόμη σκληρότερα, καθώς η παραδοσιακή θεσμική εμπιστοσύνη των πολιτών βρίσκεται στο ναδίρ. Τηρουμένων των αναλογιών , το σημερινό τοπίο παραπέμπει στην πρώτη μνημονιακή περίοδο και τον εκλογικό σεισμό του 2012-2015. Στην τρέχουσα πολιτική και κομματική ρευστότητα αυτό είναι, ίσως, το σημαντικότερο χαρακτηριστικό της φετινής μεταπολιτευτικής επετείου. Μαζί με το μόνιμο σε κάθε επέτειο ερώτημα τι γίνεται και που βρίσκεται η παρακαταθήκη της πολιτικής αλλαγής , που συντελέστηκε τότε.
Σήμερα το ίδιο ερώτημα τίθεται ανανεωμένο πιο επιτακτικά. Η πολιτική πόλωση , μια γενικευμένη αμφισβήτηση και αβεβαιότητα, η γεωπολιτική αστάθεια , οι πόλεμοι , ακόμη και Τεχνητή Νοημοσύνη δείχνουν πως η δημοκρατία δεν είναι δεδομένη. Προβάλλει επιτακτικά η ανάγκη για την υπεράσπιση, τον επαναπροσδιορισμό και την επανασηματοδότησή της σε συλλογικό -κοινωνικό επίπεδο.
********************
Κοινός τόπος κατά το παρελθόν σε κάθε επέτειο, τουλάχιστον μέχρι τα χρόνια του μνημονίου, ήταν να εγκωμιάζεται ως το πιο σταθερό και πετυχημένο κοινοβουλευτικό πολίτευμα, που γνώρισε η χώρα μας. Παρά τον προβληματικό τρόπο με τον οποίο έγινε η πολιτική αλλαγή . Κυρίως με τον αποκλεισμό των ριζοσπαστικών – αντιδικτατορικών δυνάμεων στη φάση της μετάβασης από την χούντα στην προδικτατορική πολιτική ηγεσία υπό τον Κωνσταντίνο Καραμανλή.
Σ΄ αντίθεση με τη Β΄ Ελληνική Δημοκρατία του μεσοπολέμου 1924-1935 (χαρακτηρίζεται αριθμητικά δεύτερη αν συνυπολογιστεί η προβασιλική περίοδος της νεοελληνικής ιστορίας ) και όλα τα προηγούμενα και μεταγενέστερα πολιτεύματα , προτασσόταν συνήθως ότι έχει εξασφαλιστεί για το παρόν και το προβλεπτό μέλλον δημοκρατική ευνομία. Η δημοκρατία, τονιζόταν σε όλους τους τόνους, είναι πια κεκτημένη, δεδομένη, αυτονόητη...
Τα δημοκρατικά ελλείμματα και οι βασικές παθογένειές της συγκρίνονταν ,κυρίως, με την ευρωπαϊκή πορεία της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Όχι με την ελληνική καθυστέρηση και στρέβλωση. Δεν κρινόταν με βάση το προδικτατορικό παρελθόν, αλλά με τις «άλλες δημοκρατίες». Με τον τρόπο αυτό γινόταν αντικείμενο κριτικής , όπως άλλωστε και με την ανταπόκριση στις προσδοκίες των πολιτών. Το μέγεθος της διάστασης αυτής έδινε και το μέτρο ποιότητας της δημοκρατίας. Διότι κανένα κράτος και καμιά δημοκρατίας δεν υπάρχουν απλώς για να λειτουργούν. Υπάρχουν για να εξασφαλίζουν το ζην και το ευ ζην των πολιτών τους. Με την εξουσία να πηγάζει από το λαό και ν΄ ασκείται υπέρ αυτού...
Ο λαός, πλέον, γνωρίζει ότι δημοκρατία δεν είναι μόνο διαδικασίες, αλλά καθημερινός αγώνας για κοινωνική ισότητα, εργασιακά δικαιώματα, αξιοπρεπή διαβίωση και συλλογική προκοπή.
******************
Τα τελευταία χρόνια οι προσεγγίσεις της «μεταπολίτευσης» μεταβλήθηκαν δραστικά , με διάφορους τρόπους. Τόσο στις τρέχουσες πολιτικές συζητήσεις, όσο και στις αναφορές από πολιτικούς, ιστορικούς και άλλους επιστήμονες.
Στη ρίζα αυτής της μεταβολής , ανεξαρτήτως των επιμέρους αφηγήσεων βρίσκεται η συσχέτισή της με την κρίση, όπως αυτή εκδηλώθηκε από το 2010. Από τότε , σχηματικά, το «τέλος της μεταπολίτευσης» βρίσκεται στην ημερήσια διάταξη.
Βεβαίως, και στο παρελθόν είχε εξαγγελθεί επανειλημμένα, με διάφορες αφορμές ,το τέλος της.
Με την κρίση, όμως, και ιδιαίτερα μετά τη συνειδητοποίηση ότι αυτή δεν συνιστά κάποιο μικρό διάλλειμα, τα πράγματα άλλαξαν. Στην επέτειο των 40 χρόνων κοινή ήταν η διαπίστωση για την «υποχώρηση» της δημοκρατίας και τα «πολλαπλά χτυπήματα» που δέχτηκε με τα μνημόνια. Εκτός των άλλων η δημοκρατική Ευρώπη , με την οποία συγκρινόταν ως τότε, αποδείχτηκε αυταρχικά , αν όχι δικτατορικά απέναντι στη χώρα και το λαό της.
Το μόνιμο αποτέλεσμα από τότε είναι μια κυμαινόμενη κρίση του αντιπροσωπευτικού συστήματος. Κατέρρευσε το δικομματικό σύστημα , όπως είχε συγκροτηθεί μεταπολιτευτικά και λειτουργούσε ως τότε με πρωταγωνιστές τη ΝΔ και το ΠΑΣΟΚ. Τη θέση του πήρε ένας συρρικνωμένος δικομματισμός (ΣΥΡΙΖΑ – ΝΔ). Μετά την κυβέρνηση Τσίπρα και τις διπλές εκλογές του 2023 φάνηκε ότι το σύστημα οδεύει σ΄ ένα «υπερκυρίαρχο» κόμμα (ΝΔ) , με τη συρρίκνωση του κεντροαριστερού πόλου.
Αλλά ήρθε το αποτέλεσμα των ευρωεκλογών (2024) ν΄ αποκαλύψει την υποβόσκουσα κρίση του κομματικού συστήματος στη μεταμνημονιακή περίοδο. Αποδοκιμάστηκαν τα κόμματα διακυβέρνησης, ενώ η αποχή απογειώθηκε. Έτσι , μισό ακριβώς αιώνα από τη μεταπολίτευση το κομματικό σύστημα κλυδωνίζεται με έντονα διαλυτικά φαινόμενα σε όλο το φάσμα του.
Δυο χρόνια μετά τις τελευταίες ευρωεκλογές η γενικευμένη κρίση εκπροσώπησης της κοινωνίας είναι παρούσα και εντεινόμενη. Με φθίνουσα την πορεία ενός κομματικού συστήματος, που δεν εμφανίζεται ικανό να την ανακόψει. Τουλάχιστον, σ΄ επίπεδο διακυβέρνησης αδυνατεί ν΄ απορροφήσει την κοινωνική δυσαρέσκεια. Το αντίθετο συμβαίνει και η κομματική κυριαρχία της ΝΔ στις τελευταίες βουλευτικές εκλογές αποτελεί άπιαστο όνειρο. Δεν επανέρχεται , όπως πιστεύει η σημερινή κυβέρνηση, με κινήσεις κορυφής . Ούτε μ΄ εκλογικούς νόμους, ούτε με επιδοτήσεις προς …αναξιοπαθούντες πολίτες και μηχανισμούς χειραγώγησης,
***********************
Σήμερα πενήντα δυο χρόνια μετά ,αντί για εμβάθυνση της δημοκρατίας, το κράτος δικαίου κλονίζεται, η διάκριση των εξουσιών υπονομεύεται , , το κοινωνικό κράτος γυρίζει δεκαετίες πίσω. Στην πράξη έτσι «τιμούν τις δημοκρατικές και κοινωνικές παρακαταθήκες της μεταπολίτευσης οι κυβερνήσεις Μητσοτάκη. Μαζί με ανέξοδες ρητορείες για το έργο της συντηρητικής παράταξης.
Όπως στους πιο πρόσφατους «αναστοχασμούς» της σημερινής κυβέρνησης στις επετειακές εκδηλώσεις για τη μεταπολίτευση (2023-2025) , μαζί με τις γνωστές υμνολογίες, ο πρωθυπουργός Κ. Μητσοτάκης…έβαλε το στοίχημα-στόχο:
-«την πραγματική σύγκλιση με τις προηγμένες χώρες της Ευρώπης». Προς το παρόν πέτυχε μεγαλύτερη απόκλιση και σύγκλιση με τις πιο καθυστερημένες…
-«τις αυξήσεις μισθών και την ενίσχυση του διαθέσιμου εισοδήματος» . Μέχρι τώρα κατάφερε την απίσχνασή τους και τους μισθοσυντήρητους-συνταξιούχους ν΄ αναστενάζουν από την απώλεια εισοδήματος και την ακρίβεια…
-«τον εκσυγχρονισμό του κράτους για την υγεία, την παιδεία και τη δικαιοσύνη». Το μόνο που εκσυγχρονίζεται είναι η υποβάθμιση…
*******************
Στις σημερινές συνθήκες επανέρχεται, λοιπόν, με νέους όρους το ερώτημα ποιες ήταν οι προσδοκίες της μεταπολιτευτικής εποχής , τα οράματα και οι προβληματισμοί για το μέλλον της χώρας . Όλα εκείνα που κινητοποιούσαν τα μεγάλα λαϊκά κινήματα. Τι έμεινε , τι άλλαξε , τι μετεξελίχτηκε στην πολιτική και κυρίως στην κοινωνία.
Αν και δεν έχει υπάρξει άλλη περίοδος ομαλού κοινοβουλευτικού βίου, επί μισό αιώνα, καθόλου αυτό δεν σημαίνει ότι η πρόοδος ήταν και είναι δεδομένη. Τα τελευταία χρόνια η φθορά είναι έκδηλη παντού. Στους θεσμούς, το πολιτικό σύστημα, τα πολιτικά κόμματα , στις κοινωνικές αξίες…
Δεν πρόκειται για αποκλειστικά ελληνικό φαινόμενο , αλλά στα καθ΄ ημάς η υποβάθμιση και οι «εκπτώσεις» της τελευταίας εφταετίας μεγιστοποιούνται σε σχέση με τα ευρωπαϊκά «στάνταρ» της πάσχουσας δημοκρατίας και στην ΕΕ . Η μεταπολιτευτική δημοκρατία , όπως και κάθε κοινοβουλευτισμός δεν εξαντλείται στην αρχή της πλειοψηφίας και την ύπαρξη θεσμικών τυπικών κανόνων που κατοχυρώνουν την ελευθερία και απρόσκοπτη δράση των πολιτών.
Όταν κι αυτά ακόμη ναρκοθετούνται στη λειτουργία τους, όπως σήμερα, οι παρακαταθήκες της μεταπολίτευσης, με την ευρεία έννοια, είναι εκρηκτικά παρούσες…
(Ο Τάκης Κατσιμάρδος είναι δημοσιογράφος)
