Το ημερολόγιο έγραφε Τρίτη 16 Ιουνίου όταν ο Ντόναλντ Τραμπ άφηνε φίλους και εχθρούς με ανοικτό το στόμα, ζωγραφίζοντας ένα απροσδόκητα κολακευτικό πορτρέτο της ιρανικής ηγεσίας. «Eχουμε να κάνουμε με πολύ λογικούς ανθρώπους, με τους οποίους είναι πολύ ευχάριστο να συνδιαλέγεται κανείς. Είναι ισχυρές προσωπικότητες, πολύ έξυπνοι. Δεν είναι εξτρεμιστές και θέλουν το καλό της χώρας τους». Την επομένη υπέγραφε στις Βερσαλλίες το μνημόνιο συνεννόησης με την Τεχεράνη, το οποίο έθετε τις βάσεις της διαπραγμάτευσης για μια οριστική συμφωνία ειρήνευσης με ορίζοντα 60 ημερών.
Τρεις εβδομάδες αργότερα, οι απόψεις του Αμερικανού προέδρου για τους ηγέτες του Ιράν ήταν πολύ διαφορετικές. «Δεν θέλω να έχω πάρε - δώσε μαζί τους. Είναι καθάρματα. Είναι άρρωστοι άνθρωποι. Είναι μοχθηροί, βίαιοι άνθρωποι... Είναι τρελοί... Σε ό,τι με αφορά (το μνημόνιο συνεννόησης) έχει τελειώσει», δήλωσε την περασμένη Τρίτη στο περιθώριο της συνόδου κορυφής του ΝΑΤΟ, στην Αγκυρα. Την ίδια ημέρα, οι Αμερικανοί βομβάρδισαν 80 ιρανικούς στόχους γύρω από τα Στενά του Ορμούζ, για να ακολουθήσουν ιρανικά αντίποινα εναντίον των αμερικανικών βάσεων στο Κουβέιτ και στο Μπαχρέιν. Παράλληλα, η Ουάσιγκτον επανέφερε τις κυρώσεις για τις εξαγωγές ιρανικού πετρελαίου και φυσικού αερίου, τις οποίες είχε αναστείλει στο πλαίσιο της προκαταρκτικής συμφωνίας.
Σφοδροί βομβαρδισμοί
Οι κίνδυνοι για επιστροφή στον ανοιχτό πόλεμο μεγάλης κλίμακας ενισχύθηκαν την Τετάρτη, όταν οι Αμερικανοί εξαπέλυσαν ένα δεύτερο, ακόμη σφοδρότερο και περισσότερο εκτεταμένο γεωγραφικά κύμα βομβαρδισμών. Αυτοί τη φορά έπληξαν όχι μόνο στρατιωτικούς στόχους, αλλά και σειρά υποδομών, συμπεριλαμβανομένων δύο σιδηροδρομικών γεφυρών στο βορειοανατολικό Ιράν, κάτι που συνέβη για πρώτη φορά μετά την εκεχειρία της 8ης Απριλίου. Ιδιαίτερη σημασία είχε ο βομβαρδισμός της γέφυρας Ακ Ταχέκ Χαν, η οποία συνδέει το Ιράν με την Κίνα και τη Ρωσία μέσω Τουρκμενιστάν και Καζακστάν και είχε αποκτήσει αυξημένο ειδικό βάρος ως εναλλακτική οδός εφοδιασμού της χώρας μετά τον ναυτικό αποκλεισμό των λιμανιών της από τους Αμερικανούς. Ηταν μια προειδοποίηση των Αμερικανών ότι θα μπορούσαν να προσφύγουν σε μια μακρόχρονη εκστρατεία αεροπορικών βομβαρδισμών και οικονομικού αποκλεισμού του Ιράν, εάν η ηγεσία του δεν υποταχθεί στις απαιτήσεις τους. Τουλάχιστον 14 Ιρανοί σκοτώθηκαν και 78 τραυματίστηκαν στο πρώτο διήμερο των βομβαρδισμών.
Γιατί τώρα και με ποιους συγκεκριμένους στόχους; Από την επομένη της 17ης Ιουνίου ο Τραμπ δεχόταν ισχυρές πιέσεις από τα «γεράκια» του αμερικανικού κατεστημένου που είδαν το μνημόνιο συνεννόησης ως ταπεινωτική συνθηκολόγηση και πάσχιζαν να το ανατρέψουν. Η πρώτη νάρκη μπήκε με την προκαταρκτική συμφωνία Ισραήλ - Λιβάνου υπό την πίεση της Ουάσιγκτον, με την οποία παρατείνεται η παραμονή ισραηλινών στρατευμάτων στον νότιο Λίβανο και ενισχύεται η πίεση στη Βηρυτό για αφοπλισμό της Χεζμπολάχ, κάτι που εξόργισε την Τεχεράνη καθώς παραβίαζε ευθέως το μνημόνιο. Αλλά το κυριότερο μήλον της Εριδος ήταν και πάλι τα Στενά του Ορμούζ.
Επιθέσεις σε πλοία
Το τελευταίο δεκαήμερο η Τεχεράνη έβλεπε να γλιστράει βαθμιαία μέσα από τα χέρια της η βασική κατάκτησή της από αυτόν τον πόλεμο με τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, ο έλεγχος της στρατηγικής σημασίας, για την παγκόσμια οικονομία, θαλάσσιας διόδου. Το αμερικανικό Ναυτικό ενθάρρυνε ή μάλλον πίεζε τα εμπορικά πλοία να περνούν τα Στενά όχι μέσω των διαδρομών που είχε εξουσιοδοτήσει η Τεχεράνη, αλλά μέσω του νότιου διαδρόμου, από τα χωρικά ύδατα του Ομάν. Σύμφωνα με τους New York Times, το περασμένο Σαββατοκύριακο πέρασαν από το Ορμούζ γύρω στα 100 πλοία (το ένα τρίτο της μέσης κυκλοφορίας προ του πολέμου), τα μισά από τη βόρεια διαδρομή του Ιράν και τα άλλα μισά από τη νότια.
Η ιρανική ηγεσία αποφάσισε να αντιδράσει δυναμικά, έστω κι αν αυτό έθετε σε κίνδυνο το μνημόνιο συνεννόησης, καθώς τα οικονομικά οφέλη από αυτό ήταν περιορισμένα: τα δεσμευμένα περιουσιακά στοιχεία του Ιράν δεν απελευθερώθηκαν, ενώ η αναστολή των κυρώσεων για το ιρανικό πετρέλαιο και το φυσικό αέριο απέφερε περιορισμένα έσοδα, καθώς πολλές χώρες (ακόμη και η Κίνα) περιορίστηκαν σε μικρές παραγγελίες λόγω της συνεχιζόμενης αβεβαιότητας. Οπως λέει μια παλιά περσική παροιμία «Δεν δίνεις ένα διαμάντι για ένα γλειφιτζούρι». Ο έλεγχος των Στενών αποτελεί για την Τεχεράνη στόχο υψίστης στρατηγικής αξίας, που δικαιολογεί τα όποια οικονομικά ρίσκα. Ο επικεφαλής των Ιρανών διαπραγματευτών και πρόεδρος του κοινοβουλίου Μοχάμεντ Μπαγκέρ Καλιμπάφ δεν θα μπορούσε να είναι σαφέστερος: «Τα Στενά του Ορμούζ είναι το ισχυρότερο εργαλείο ισχύος για εμάς. Οφείλουμε να προστατεύσουμε αποτελεσματικά αυτή τη θεϊκή ευλογία».
Αμ’ έπος, άμ’ έργον. Την περασμένη Δευτέρα οι Φρουροί της Επανάστασης εξαπέλυσαν πυρά σε τέσσερα πλοία που προσπαθούσαν να περάσουν τα Στενά από τη νότια διαδρομή, προκαλώντας ζημιές σε ένα δεξαμενόπλοιο υγροποιημένου φυσικού αερίου με σημαία Κατάρ και ένα τάνκερ πετρελαίου με σημαία Σαουδικής Αραβίας. Το αποτέλεσμα ήταν άμεσο. Την επόμενη ημέρα πέρασαν από τα Στενά 41 πλοία, από τα οποία τα 39 ακολούθησαν τον βόρειο διάδρομο και μόνο δύο τον νότιο.
Η κηδεία του Χαμενεΐ
Οι ηγέτες της Τεχεράνης, ή τουλάχιστον η πλειοψηφούσα τάση μεταξύ τους, αισθάνονταν ότι βρίσκονται σε θέση ισχύος και ότι ένας νέος γύρος αμερικανικών επιθέσεων ήταν καταδικασμένος να αποτύχει, όπως και οι προηγούμενοι. Την αυτοπεποίθησή τους προφανώς ενίσχυσαν τα πραγματικά τεράστια πλήθη που συνόδευαν τη σορό του Αλί Χαμενεΐ, θύματος των αμερικανικών και ισραηλινών βομβαρδισμών την πρώτη ημέρα του πολέμου, στις εκδηλώσεις για την κηδεία του που διεξάγονταν επί έξι ημέρες στην Τεχεράνη, στην Κομ και στη Μασχάντ, παρουσία εκπροσώπων από 50 χώρες του κόσμου. Ενδιάμεσα, η νεκρική πομπή του Χαμενεΐ πέρασε από τις ιερές πόλεις των σιιτών στο γειτονικό Ιράκ, τη Νατζάφ και την Καρμπάλα. Ο (σιίτης) πρωθυπουργός του Ιράκ Αλί Φάλεχ αλ Ζαΐτνι υποδέχθηκε στο αεροδρόμιο τη σορό, ενώ ο πρώην πρωθυπουργός Νούρι αλ Μαλίκι χαρακτήρισε τον Χαμενεΐ «μεγάλο ηγέτη του ισλαμικού έθνους» και εξύμνησε τη «νίκη του ιρανικού έθνους» στη σύγκρουση με τις ΗΠΑ και το Ισραήλ. Οι κόκκινες σημαίες που σηματοδοτούσαν το αίτημα για εκδίκηση και το σύνθημα «Σκοτώστε τον Τραμπ» βρέθηκαν και ακούστηκαν πολύ πιο μακριά από την ταραγμένη περιοχή της Μέσης Ανατολής.
Σε αυτή την ατμόσφαιρα, ο Τραμπ ένιωσε υποχρεωμένος να στείλει ένα μήνυμα αποφασιστικότητας. Η επιστροφή στον ανοιχτό πόλεμο θα μπορούσε να αποβεί ολέθρια για τη χώρα του και τον ίδιο. Τους προηγούμενους μήνες προσπάθησε να κάμψει το Ιράν από τον αέρα (με 39 ημέρες καταιγιστικών βομβαρδισμών) και από τη θάλασσα (με τον ναυτικό αποκλεισμό), αλλά απέτυχε οικτρά και σύρθηκε στο μνημόνιο συνεννόησης, φοβούμενος, όπως είπε, ότι θα πολιτογραφηθεί ως δεύτερος Χέρμπερτ Χούβερ – ο Αμερικανός πρόεδρος στο κραχ του 1929. Τίποτα δεν του εγγυάται ότι αυτή τη φορά θα έχει καλύτερη τύχη, πολύ περισσότερο που οι ενδιάμεσες εκλογές του Νοεμβρίου για το Κογκρέσο πλησιάζουν και η μεγάλη πλειονότητα των Αμερικανών τάσσεται εναντίον του πολέμου.
Στο μεταξύ, η αναθέρμανση των εχθροπραξιών ενισχύει στο εσωτερικό του Ιράν την πιο εξτρεμιστική πτέρυγα, ενώ η συνεχιζόμενη απουσία του νέου ανώτατου ηγέτη Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, ο οποίος τραυματίστηκε σοβαρά στον βομβαρδισμό που σκότωσε τον πατέρα του, εντείνει τα ερωτήματα για τη συνοχή της ιρανικής ηγεσίας. Η κρατική τηλεόραση, που ελέγχεται από τους σκληροπυρηνικούς, διέκοψε στον αέρα συνέντευξη του Καλιμπάφ, ενώ ο υπουργός Εξωτερικών Αμπάς Αραγκτσί αποδοκιμάστηκε ηχηρά ως «προδότης» στη νεκρική πομπή πίσω από τη σορό του Αλί Χαμενεΐ στην Τεχεράνη, για να φυγαδευτεί από άνδρες της προσωπικής ασφάλειάς του.
Το σχέδιο του Ομάν
Θεωρητικά, καμία από τις δύο πλευρές δεν έχει συμφέρον να τραβήξει τα πράγματα έως τα άκρα, αντιθέτως έχουν κάθε λόγο να επιδιώξουν έναν αμοιβαία αποδεκτό συμβιβασμό. Στοιχείο αυτού του συμβιβασμού θα μπορούσε να είναι η πρόταση που διαβίβασε στον Εμανουέλ Μακρόν ο σουλτάνος του Ομάν, Χαϊτάμ μπεν Ταρέκ ελ Σαϊντ, όταν τον συνάντησε στο Παρίσι στις 29 Ιουνίου: από κοινού διαχείριση των Στενών με το Ιράν και καταβολή από τα διερχόμενα πλοία όχι υποχρεωτικών διοδίων, αλλά τελών ναυτιλιακών υπηρεσιών σε «εθελοντική» βάση. Οι εξελίξεις της τελευταίας εβδομάδες όμως έδειξαν πόσο δύσκολη είναι η επίτευξη συμβιβασμού σε μια ατμόσφαιρα αμοιβαίας δυσπιστίας, με ενισχυμένο το ειδικό βάρος των «γερακιών» και στα δύο στρατόπεδα.
(Ο Πέτρος Παπακωνσταντίνου είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας- Το άρθρο αποτελεί αναδημοσίευση από την εφημερίδα "Η Καθημερινή" της Κυριακής)
