Επιστρέφοντας από τη διάσκεψη της Γιάλτας με τον Στάλιν και τον Τσόρτσιλ, ο Φραγκλίνος Ρούζβελτ συναντήθηκε στις 14 Φεβρουαρίου του 1945 με τον Ιμπν Σαούντ, γενάρχη της Σαουδικής Αραβίας, στο κατάστρωμα του καταδρομικού USS Quincy, στο Σουέζ. Ο Αμερικανός ηγέτης είχε μπροστά του μόνο λίγες ακόμη εβδομάδες ζωής και δεν θα χαιρόταν το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, πρόλαβε όμως να προσθέσει στην κληρονομιά του άλλη μία ιστορική συμφωνία: οι Αμερικανοί θα εγκαθιστούσαν στρατεύματα, θωρακίζοντας την ασφάλεια της Σαουδικής Αραβίας, με αντάλλαγμα τη σταθερή τροφοδοσία της πελώριας οικονομίας τους- τότε αντιστοιχούσε στο 50% της παγκόσμιας- με πετρέλαια της περιοχής.
Η εξάρτηση από το πετρέλαιο εξηγεί σε μεγάλο βαθμό γιατί ο Περσικός Κόλπος ήταν μία από τις τρεις περιοχές του πλανήτη όπου οι Αμερικανοί δέσμευαν μεγάλο όγκο στρατευμάτων σε όλη τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου (οι άλλες δύο ήταν η Δυτική Ευρώπη και η Ανατολική Ασία, για την ανάσχεση της ΕΣΣΔ). Ωστόσο η Σοβιετική Ένωση ήταν παρελθόν εδώ και δύο δεκαετίες και η Αμερική είχε μόλις πρόσφατα γίνει καθαρός εξαγωγέας βενζίνης και ντίζελ όταν ο Μπαράκ Ομπάμα ανέβηκε, στις 17 Νοεμβρίου του 2011, στο βήμα του αυστραλιανού κοινοβουλίου για να διακηρύξει τη μεγάλη «Στροφή προς την Ασία» (Pivot to Asia). Έχοντας καεί από τον ατυχή πόλεμο του Μπους και των θερμοκέφαλων νεοσυντηρητικών εναντίον του Ιράκ, η Αμερική αποφάσιζε να μειώσει το στρατιωτικό της αποτύπωμα σε Ευρώπη και Μέση Ανατολή, για να μεταφέρει το κέντρο βάρους στην ανατολική Ασία, με προφανή στόχο την ανερχόμενη Κίνα.
Πράγματι, ενώ στην αρχή της προεδρίας Ομπάμα το 60% των αμερικανικών δυνάμεων βρίσκονταν στον Ατλαντικό, στο τέλος της ήταν συγκεντρωμένες κατά το ίδιο ποσοστό στη ζώνη Ινδικού- Ειρηνικού. Από τους πρώτους Αμερικανούς πολιτικούς που εναντιώθηκαν στον πόλεμο κατά του Ιράκ, ο Μπαράκ Ομπάμα είχε συνειδητοποιήσει ότι η χώρα του κινδύνευε να έχει τη μοίρα της αυτοκρατορικής Βρετανίας, που σπατάλησε την ισχύ της σε πολέμους φθοράς με υποδεέστερους αντιπάλους, στη Μέση Ανατολή και άλλες μακρινές περιοχές, στην περιφέρεια του παγκοσμίου συστήματος, ενώ νέα κέντρα οικονομικής και στρατιωτικής ισχύος αναδύονταν στον πυρήνα του.
Ωστόσο η απεξάρτηση είναι επώδυνη διαδικασία και συχνά αποτυγχάνει. Η πολύπαθη Μέση Ανατολή επιμένει να συμπεριφέρεται σαν τους «παράξενους ελκυστές» στη Θεωρία του Χάους, που τραβούν ξανά και ξανά προς το μέρος τους τις τροχιές χαοτικών συστημάτων, με εντελώς απρόβλεπτα αποτελέσματα. Ο Μπαράκ Ομπάμα σύρθηκε στον πόλεμο εναντίον του Καντάφι, για να δει ένα χρόνο αργότερα τον πρεσβευτή του, Κρίστοφερ Στίβενς, να δολοφονείται από μαινόμενους τζιχαντιστές στη Βεγγάζη, ενώ κλιμάκωσε τον «καλό πόλεμο» στο Αφγανιστάν, αφήνοντας στον Τζο Μπάιντεν το πικρό ποτήρι της ταπεινωτικής αποχώρησης, μια δεκαετία αργότερα. Ο τελευταίος είχε το δικό του μερίδιο ευθύνης για τον επανεγκλωβισμό της Αμερικής στα έλη της Μέσης Ανατολής με την ενεργή σύμπραξή του στη γενοκτονική εκστρατεία του Νετανιάχου στη Γάζα τη στιγμή που μαινόταν ο πόλεμος στην Ουκρανία.
Αλλά εκείνος που οδήγησε στα άκρα τις αντιφάσεις της αμερικανικής στρατηγικής ήταν ο Ντόναλντ Τραμπ. Ανέβηκε στην εξουσία με το σύνθημα America First και μύδρους εναντίον των «ατέρμονων πολέμων» των προκατόχων του. Στη στρατηγική εθνικής ασφαλείας του 2025 δεσμευόταν για μείωση της αμερικανικής παρουσίας σε Ευρώπη και Μέση Ανατολή, ώστε να συγκεντρωθούν οι δυνάμεις της σε δύο βασικά μέτωπα: στο δυτικό ημισφαίριο, για τη θωράκιση της αμερικανικής ηγεμονίας και στην ανατολική Ασία, για την ανάσχεση της Κίνας, που είχε φτάσει να αντιπροσωπεύει το 30% της προστιθέμενης αξίας στην παγκόσμια βιομηχανία, έναντι 10% της Αμερικής. Να όμως που ο πόλεμος στο Ιράν ήρθε να τα τινάξει όλα αυτά στον αέρα.
Ύστερα από έξι εβδομάδες επιχειρήσεων, το Ιράν εμφανίζεται πολύ ισχυρότερο από ό,τι ήταν προτού δεχθεί απρόκλητη επίθεση από ΗΠΑ και Ισραήλ. Ελέγχει απόλυτα τα Στενά του Ορμούζ και εννοεί να μετατρέψει σε μόνιμο καθεστώς την επιβολή τέλους δύο εκατομμυρίων δολαρίων σε κάθε διερχόμενο πλοίο- μια δυνητική πηγή τεράστιων εσόδων, δεδομένου ότι υπό φυσιολογικές συνθήκες περνούν από τα Στενά περί τα 140 πλοία κάθε μέρα. Η Τεχεράνη χορεύει στο ταψί την παγκόσμια οικονομία, καθώς η κρίση έχει βάλει φωτιά στις αγορές πετρελαίου, φυσικού αερίου, λιπασμάτων, αλουμινίου, ακόμη και ηλίου- υλικού απαραίτητου στην κατασκευή των μικροτσίπ. Εν ολίγοις, αν και ο πόλεμος δεν έχει κριθεί ακόμη, το Ιράν αυτή τη στιγμή διατηρεί την αδιαμφισβήτητη στρατηγική πρωτοβουλία.
Αντιμέτωπος με την εκκωφαντική διάψευση των ελπίδων του για γρήγορη και ανέξοδη νίκη, ο Τραμπ αναζητά έξοδο κινδύνου με σπασμωδικούς αυτοσχεδιασμούς μαθητευόμενου μάγου. Ενώ στην αρχή καλούσε τους Ιρανούς να ανατρέψουν το καθεστώς, τώρα λέει ότι η αλλαγή καθεστώτος «έχει ήδη επιτευχθεί» με τις δολοφονίες ηγετικών στελεχών και πλέκει το εγκώμιο του «προέδρου του νέου καθεστώτος», Μασούντ Πεζεσκιάν, λησμονώντας ότι εκλέχτηκε στο αξίωμά του το 2024. Τη μια μέρα προτείνει συγκυριαρχία στα Στενά του Ορμούζ «από τον Αγιατολάχ και από μένα», κάτι που θα αποτελούσε πολύ πικρό, για την Αμερική, συμβιβασμό, ανάλογο με εκείνον που αναγκάστηκε να κάνει ο Μπους, αποδεχόμενος ντε φάκτο ιρανική συγκυριαρχία στο Ιράκ μετά το 2003. Και την άλλη μέρα απειλεί να γυρίσει το Ιράν «πίσω στη Λίθινη Εποχή», με κίνδυνο να γίνουν παρανάλωμα του πυρός και οι σύμμαχοι των ΗΠΑ στον Κόλπο από τα βέβαια ιρανικά αντίποινα.
Αναζητώντας αποδιοπομπαίους τράγους για τις αποτυχίες του, ο Τραμπ επανέφερε τις απειλές του για απόσυρση των ΗΠΑ από το ΝΑΤΟ, κατηγορώντας τους Ευρωπαίους για δειλία και αχαριστία γιατί δεν δέχτηκαν να μπουν σ’ έναν πόλεμο που ο ίδιος σχεδίασε εν κρυπτώ με τον Νετανιάχου, χωρίς καν να τους ρωτήσει. Η Wall Street Journal έγραψε ότι αυτή τη φορά το εννοεί πραγματικά και ότι το έχει συζητήσει με στενούς συνεργάτες του, όπως ο υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο. Αρκαιφνής ατλαντιστής ρηγκανικής κοπής, ο Ρούμπιο ήταν συνεισηγητής νομοσχεδίου των Δημοκρατικών, το 2023, που εμποδίζει τον εκάστοτε πρόεδρο να αποχωρήσει από το ΝΑΤΟ χωρίς απόφαση του Κογκρέσου. Τώρα, όμως, ευθυγραμίστηκε με τον Τραμπ και δήλωσε στο Fox News ότι η συμμετοχή της Αμερικής στη Συμμαχία πρέπει να επανεξεταστεί, στο φως των αρνητικών εμπειριών από αυτόν τον πόλεμο.
Το πιθανότερο, βέβαια, είναι να μην φτάσουμε στην επίσημη αποχώρηση. Σε κάθε περίπτωση, όμως, ο διατλαντικός δεσμός θα βγει βαρύτατα τραυματισμένος από αυτόν τον πόλεμο και είναι πολύ πιθανό ο Τραμπ να μειώσει δραστικά τις αμερικανικές δυνάμεις στην Ευρώπη και να θέσει φραγμό στην τροφοδοσία της Ουκρανίας με αμερικανικά όπλα. Έτσι κι αλλιώς, η Ρωσία επωφελείται πολλαπλά από την ιρανική κρίση: έχει ντε φάκτο απαλλαγεί από τις κυρώσεις, τα πετρελαϊκά της έσοδα χτυπάνε ταβάνι, ενώ η μεταφορά όπλων στην Ουκρανία μειώνεται. Ουρανόπεμπτα δώρα την ώρα που η Μόσχα προετοιμάζει την εαρινή- θερινή της επίθεση.
Με αυτά τα δεδομένα, η Αμερική κινδυνεύει να υποστεί δύο ιστορικής σημασίας ήττες μέχρι τα τέλη του καλοκαιριού, τη μία στο Ιράν και την άλλη στην Ουκρανία. Αντιμέτωποι με αυτόν τον τεράστιο κίνδυνο, ο Τραμπ και οι επιτελείς του εξετάζουν το ενδεχόμενο μιας υπερεπιθετικής φυγής προς τα εμπρός. Αυτό μαρτυρά το γεγονός ότι ζητούν από το Κογκρέσο να αυξήσει τον ήδη αστρονομικό στρατιωτικό προϋπολογισμό των 900 δισ κατά 200 δισ επιπλέον για φέτος συν 600 δισ για το 2027. Στο μεταξύ, το αμερικανικό χρέος, από 60% του ΑΕΠ που ήταν το 2007 έχει φτάσει το 125% φέτος, οι οίκοι Moody’s και S&P έχουν στερήσει το άριστο ΑΑΑ από τα αμερικανικά ομόλογα και η Αμερική έφτασε να έχει τριάμισι χρόνια μικρότερο προσδόκιμο επιβίωσης από την Ελλάδα. Αυτό είναι το αθροιστικό αποτέλεσμα 23 χρονών διαδοχικών πολέμων της Αμερικής στη Μέση Ανατολή, όπου οι τακτικές επιτυχίες αποδεικνύονταν βήματα προς το στρατηγικό αδιέξοδο.
(Ο Πέτρος Παπακωνσταντίνου είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας- Το άρθρο αποτελεί αναδημοσίευση από την εφημερίδα "Η Καθημερινή" της Κυριακής)
