Είδα τη συνέντευξη Γρηγόρη Δημητριάδη, του ανιψιού του πρωθυπουργού που ήταν το ισχυρότερο πρόσωπο δίπλα του μέχρι την παραίτησή του για το σκάνδαλο των τηλεφωνικών παρακολουθήσεων πριν από τρία χρόνια και ο οποίος έγινε πάλι πρώτη είδηση μετά την ανταλλαγή χειροδικιών με τον Βαγγέλη Μαρινάκη στον τελικό του πρωταθλήματος μπάσκετ. Δεν τον γνωρίζω προσωπικά, ούτε σκοπεύω να κάνω εδώ ένα πολιτικό-κοινωνικό ψυχογράφημα του ανθρώπου, όμως το θέμα έχει και θεσμική σημασία για να κατανοήσουμε πώς ασκείται η πολιτική εξουσία στην Ελλάδα σήμερα.
Βλέποντας τη φιλική, ανοιχτή συζήτηση με τον έμπειρο Θανάση Λάλα, ερχόμαστε σε επαφή με έναν άνθρωπο μορφωμένο, με αγάπη για τα βιβλία, πιθανόν ευχάριστο στην παρέα, μεγαλωμένο σε μία αστική οικογένεια με πλούσιες πολιτικές παραστάσεις από μικρό παιδί δίπλα στον παππού του Κωνσταντίνο Μητσοτάκη, έναν άνθρωπο που δηλώνει ότι «είμαι Νέα Δημοκρατία όπως είμαι Ολυμπιακός, παίζω για τη φανέλα», άρα αφοσιωμένος τυφλά στο κόμμα όπου έχει κυρίαρχο ρόλο η οικογένειά του τα τελευταία 40 χρόνια.
Έχει σημασία ότι επαναλαμβάνει πως ανέλαβε την πολιτική ευθύνη για το σκάνδαλο (το οποίο ο ίδιος αρνείται ότι αποτελεί σκάνδαλο) «για να προστατεύσει την κυβέρνηση, την παράταξη, τις υπηρεσίες ασφαλείας και την πατρίδα» και ότι ο «κώδικας τιμής» του επιβάλλει να μην μιλήσει ποτέ και για κανένα λόγο σχετικά με όσα αφορούν το σκάνδαλο αυτό για να μην «προδώσει».
Εδώ βέβαια γεννιέται η απορία, να μην προδώσει ποιον, για ποιες πράξεις; Οι φράσεις αυτές δεν αρμόζουν σε πρώην ανώτερους δημόσιους λειτουργούς μίας δημοκρατίας και ταυτόχρονα υπονοούν σαφώς, σε συνάρτηση με όσα είπε για τον ρόλο που είχε ως alter ego του πρωθυπουργού, ότι στην πραγματικότητα καλύπτει τον πρωθυπουργό για τις ευθύνες του στο σκάνδαλο, ο οποίος τυγχάνει να είναι επίσης θείος του, επικεφαλής της παράταξης της οποίας ο ίδιος φοράει από παιδάκι τη «φανέλα» και πολιτικός προϊστάμενος της ΕΥΠ αμέσως μετά την ανάληψη της πρωθυπουργίας.
Πρόκειται επίσης για ένα πρόσωπο εμφανώς πληγωμένο επειδή αναγκάστηκε να παραιτηθεί, πολιτικά περιθωριοποιημένο, διαρκώς βαλλόμενο από την αντιπολίτευση και τα ΜΜΕ, με διαψευσμένες υψηλές πολιτικές προσδοκίες, έναν άνθρωπο που από πανίσχυρος επικεφαλής του πρωθυπουργικού επιτελείου, ο οποίος κατά τα λεγόμενά του αλλά και πολλές μαρτυρίες αποφάσιζε συχνά αντ' αυτού και συμμετείχε στη λήψη όλων των μεγάλων κυβερνητικών και πολιτικών αποφάσεων επί τρία χρόνια, τώρα απειλείται με ποινικές διώξεις για κακουργήματα.
Δεν ξέρω αν αυτή η συνέντευξη είναι μία κραυγή απόγνωσης για τον πολιτικό αποκλεισμό του ενός ανθρώπου προορισμένου από την «οικογενειακή του μοίρα» να έχει ενεργό ρόλο στην πολιτική ζωή, ή αν πρόκειται για ένα μήνυμα ότι συνεχίζει να υπηρετεί (εθελοντικά όπως διευκρίνησε) και να ανήκει σε μία πολιτική παράταξη που τον έχει πρακτικά αποβάλλει, ή ίσως μία υπόρρητη προειδοποίηση ότι ναι μεν «δεν θα μιλήσω ποτέ» αλλά δεν ευθύνομαι και άδικα αίρω τις αμαρτίες για τις αποφάσεις άλλων, εν προκειμένω του πρωθυπουργού, φράση η οποία θα μπορούσε όμως να μεθερμηνευτεί και με τον ακριβώς αντίθετο τρόπο, ότι δηλαδή «θα μπορούσα όμως και να μιλήσω»...Δεν εμπίπτει άλλωστε στα πεδία των επιστημονικών μου ενδιαφερόντων ούτε η ψυχική κατάσταση ενός ανθρώπου που έζησε στα «σκοτεινά δωμάτια» της εξουσίας και ξαφνικά αποκλείστηκε από αυτά, ούτε ποιους επικοινωνιακούς σκοπούς εξυπηρετεί αυτή η συνέντευξη, ούτε αν τα περί «κωδίκων τιμής» και σιωπής αρμόζουν μάλλον στην ομερτά της Μαφίας παρά σε ένα δημοκρατικό κράτος δικαίου, ούτε καν η πρωτόγονη αντίληψη για το κόμμα ως στοιχείο άκριτα ταυτισμένο με τον ψυχισμό όπως η αφοσίωση σε μία ποδοσφαιρική ομάδα.
Αυτό που κρατάω είναι η εικόνα ενός συμπαθητικού ανθρώπου με πνευματικά ενδιαφέροντα και κοινωνική δράση, βαθιά βιβλιόφιλου, με αγάπη για τον αθλητισμό, αφοσιωμένου οικογενειάρχη και επιτυχημένου δικηγόρου, ο τελευταίος ίσως που θα διέπραττε μία κακή πράξη. Όμως πίσω από αυτή την εικόνα κρύβεται κάτι που η σπουδαία πολιτική φιλόσοφος Χάνα Άρεντ αποκάλεσε «Κοινοτοπία του Κακού»: Πώς το Κακό στην πολιτική ζωή μπορεί να διαπραχθεί από συνηθισμένους, καθημερινούς ανθρώπους που απλώς ακολουθούν εντολές ή εξυπηρετούν ένα σύστημα, έναν πολιτικό και διοικητικό μηχανισμό, χωρίς προσωπικό κίνητρο, εμπάθεια ή μίσος. Όπως γράφει η Άρεντ, το Κακό δεν είναι προϊόν σατανικών ή διεστραμμένων προθέσεων, αλλά γίνεται τρομακτικά επικίνδυνο ακριβώς επειδή είναι άψυχο, μηχανικό και βασίζεται στην απουσία κριτικής σκέψης, στην τυφλή υπακοή στην εξουσία και τελικά στην έλλειψη προσωπικής ευθύνης.
Ο πολιτικός-διοικητικός μηχανισμός τον οποίο εξυπηρέτησε ο Δημητριάδης με τον ρόλο του στο σκάνδαλο των τηλεφωνικών παρακολουθήσεων ήταν το επιτελικό κράτος και ο ιθύνων νους είναι, όπως έμμεσα προκύπτει και από τη συνέντευξη, ο ίδιος ο πρωθυπουργός. Αυτό δεν τον απαλλάσσει ασφαλώς από τις ευθύνες για το σκάνδαλο, τις οποίες ανέλαβε πολιτικά και αρμόδια να κρίνει είναι τελικά η δικαστική εξουσία.
Η συνέντευξη φωτίζει επίσης τον τρόπο που λειτούργησε και συνεχίζει ακόμη σήμερα να λειτουργεί το κέντρο διακυβέρνησης της χώρας, τον οποίο γνωρίζαμε θεσμικά αλλά αποκαλύπτει περαιτέρω ο Δημητριάδης. Με την πολύωρη συνέντευξή του αποκαλύπτεται η Κοινοτοπία του Κακού σε όλο της το μεγαλείο, αλλά και ο τρόπος που σκέφτονται οι άνθρωποι που υπηρέτησαν και υπηρετούν αυτό τον «μηχανισμό του Κακού».
(Ο Ξενοφών Κοντιάδης είναι συνταγματολόγος, Καθηγητής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο)
