Η 200ή επέτειος της αμερικανικής ανεξαρτησίας εορτάστηκε το 1976 σε γκρίζο φόντο. Δύο χρόνια νωρίτερα, ο Ρίτσαρντ Νίξον είχε παραιτηθεί υπό το βάρος του σκανδάλου Γουότεργκεϊτ, αφήνοντας στον Λευκό Οίκο τον παροιμιωδώς ανεπαρκή «πρόεδρο κατά λάθος», Τζέραλντ Φορντ. Τον επόμενο χρόνο, οι τελευταίοι Αμερικανοί έφευγαν πανικόβλητοι με ελικόπτερα από την ταράτσα της αμερικανικής πρεσβείας στη Σαϊγκόν.
Ο Ντόναλντ Τραμπ είχε την τύχη να προεδρεύει στην επόμενη στρογγυλή επέτειο της Διακήρυξης της Ανεξαρτησίας, που υιοθετήθηκε σαν χθες πριν από 250 χρόνια, στη Φιλαδέλφεια. Hδη από το 2016, επί προεδρίας Ομπάμα, το Κογκρέσο είχε συγκροτήσει διακομματική επιτροπή, την America250, για τον πανεθνικό εορτασμό. Αμέσως μετά την επανεκλογή του στο προεδρικό αξίωμα, ωστόσο, ο Τραμπ έσπευσε να περιθωριοποιήσει την εν λόγω επιτροπή και να διορίσει μια άλλη, αποκλειστικά δικής του επιλογής, τη Freedom250, που μετέτρεψε την εθνική εορτή σε παράσταση για ένα ρόλο.
Λουδοβίκειες τάσεις
Η χθεσινή (σσ προχθεσινή) φιέστα με τα πυροτεχνήματα και την ομιλία Τραμπ ήταν το τελευταίο επεισόδιο στις αλλεπάλληλες κρίσεις μεγαλείου του 45ου και 47ου προέδρου. Προηγουμένως, καθιέρωσε τη δωρεάν πρόσβαση στα δημόσια πάρκα την ημέρα των γενεθλίων του, έδωσε εντολή για την έκδοση χαρτονομίσματος των 250 δολαρίων με το πρόσωπό του, εξέφρασε τον θαυμασμό του για το «πραγματικό χρυσάφι» του Λουδοβίκου ΙΔ΄ στις Βερσαλλίες και παρήγγειλε μια Αψίδα του Θριάμβου στην Ουάσιγκτον που φιλοδοξεί να βάλει τα γυαλιά σε εκείνη του Παρισιού. Πολιτικοί αναλυτές μίλησαν για «αυτοκρατορική προεδρία» και τα εκατομμύρια των διαδηλωτών του περασμένου Οκτωβρίου κατέβηκαν στους δρόμους με το σύνθημα «No Kings». Για τη φιλελεύθερη Αμερική, ο Τραμπ προδίδει ό,τι αντιπροσώπευαν ο Τζέφερσον, ο Ουάσιγκτον και ο Ρούζβελτ. Η αυτοκρατορία είναι η άρνηση της Δημοκρατίας – ή μήπως όχι;
Oπως επισημαίνει ο Βρετανός ιστορικός Πέρι Aντερσον, την Αμερική διατρέχει ευθύς εξαρχής μια εγγενής αντίφαση ανάμεσα στην καθολικότητα και στην αίσθηση μοναδικότητας, το πνεύμα της Δημοκρατίας και εκείνο του επεκτατικού εθνικισμού. «Oλοι οι άνθρωποι δημιουργήθηκαν ίσοι», λέει η Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας, που ενέπνευσε επαναστατικά κινήματα σε όλο τον κόσμο, από το Παρίσι του 1789 μέχρι το Βιετνάμ του Χο Τσι Μινχ το 1945. Οι εκπρόσωποι των 13 εξεγερμένων πολιτειών έκαναν πράξη τις αρχές του Διαφωτισμού όταν την Ευρώπη κυβερνούσαν ακόμη βασιλιάδες, αυτοκράτορες και τσάροι. Στην πολιτεία που οραματίζονταν, η ισχύς των κυβερνώντων πρέπει να πηγάζει από τη «συναίνεση των πολιτών», θέση που νομιμοποιεί εκ των προτέρων την επανάσταση απέναντι στην όποια τυραννία.
Η νεαρή Δημοκρατία, βέβαια, είχε χώρο μόνο για λευκούς άνδρες. Από τους 56 ιδρυτές-πατέρες, οι 41 υπήρξαν δουλοκτήτες και οι 29 είχαν ακόμη δούλους όταν υπέγραφαν τη Διακήρυξη. Ο βασικός συντάκτης της, Τόμας Τζέφερσον, κατείχε στη διάρκεια της ζωής του 610 δούλους. Το προπατορικό αμάρτημα της Αμερικής βάρυνε και το νέο κοινωνικό σύστημα που δημιούργησε αυτή η απαλλαγμένη από φεουδαρχικά κατάλοιπα «γη των ελευθέρων». Ο νεαρός καπιταλισμός στηριζόταν στο αμαρτωλό τρίγωνο: υποδούλωση της Αφρικής από τις ευρωπαϊκές αυτοκρατορίες –μεταφορά δούλων στις νότιες αμερικανικές πολιτείες–, φθηνό βαμβάκι για την ευρωπαϊκή κλωστοϋφαντουργία, την ατμομηχανή της πρώτης Βιομηχανικής Επανάστασης. Πίσω από το Μάντσεστερ και τη Λυών βρισκόταν ο Μισισιπής.
Το δόγμα Τζάκσον
Παράλληλα, η γεωγραφική επέκταση εις βάρος των αυτοχθόνων και των γειτόνων στον αμερικανικό Βορρά ήταν εγγεγραμμένη στο DNA αυτού του έθνους Πουριτανών εποίκων. Ο έβδομος πρόεδρος, Aντριου Τζάκσον (18291837), υπήρξε ο μεγαλύτερος σφαγέας των αυτοχθόνων Αμερικανών. Eνας από τους οπαδούς του, ο Τζον Ο’ Σάλιβαν, καθιέρωσε το 1845 το περίφημο σλόγκαν: «Το δικαίωμα του Πρόδηλου Πεπρωμένου μας να εξαπλωθούμε και να κατέχουμε ολόκληρη την ήπειρο την οποία η Θεία Πρόνοια μας έδωσε για το μεγάλο πείραμα της ελευθερίας και της ομόσπονδης αυτοδιοίκησης». Μία από τις πρώτες ενέργειες του Τραμπ, όταν εγκαταστάθηκε για πρώτη φορά στον Λευκό Οίκο, ήταν να τοποθετήσει σε περίοπτη θέση στο Οβάλ Γραφείο πορτρέτο του Τζάκσον.
Eνα άλλο ίνδαλμα του Τραμπ είναι ο 25ος πρόεδρος της Αμερικής, Γουίλιαμ Μακίνλεϊ (18971901), το όνομα του οποίου χάρισε (ακριβέστερα επανέφερε) σε βουνό της Αλάσκας, την πρώτη ημέρα της δεύτερης θητείας του. Επί ημερών Μακίνλεϊ, η Αμερική στερέωσε την ηγεμονία της στο δυτικό ημισφαίριο κερδίζοντας τον πόλεμο με την Ισπανία και κατέκτησε τη Χαβάη, τις Φιλιππίνες, το Πουέρτο Ρίκο, το Γκουάμ και τη Σαμόα, προσφέροντας έμπνευση για τις κατακτητικές βλέψεις του Τραμπ προς Γροιλανδία, Καναδά και Παναμά.
Ο Ισπανοαμερικανικός Πόλεμος ανέδειξε τις Ηνωμένες Πολιτείες ως μία από τις μεγάλες δυνάμεις του πλανήτη. Λίγο αργότερα, το 1910, η βιομηχανική παραγωγή τους είχε ξεπεράσει το άθροισμα της Βρετανίας και της Γερμανίας και ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος κατέδειξε τη μετατόπιση του κέντρου βάρους της παγκόσμιας ισχύος στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού. Η μετατροπή της Δημοκρατίας σε (ακήρυκτη) αυτοκρατορία ανέδειξε το Πρόδηλο Πεπρωμένο σε πραγματική Βίβλο της εξωτερικής πολιτικής Ρεπουμπλικανών και Δημοκρατικών. Τα δύο κόμματα μπορεί να διαφέρουν ουσιωδώς για τα εσωτερικά θέματα, που κατά κανόνα μονοπωλούν το ενδιαφέρον μιας κατά βάσιν επαρχιώτικης κοινής γνώμης, όχι όμως για τα εξωτερικά.
Το 1912, ο Δημοκρατικός προεδρικός υποψήφιος Γούντροου Γουίλσον είχε τονίσει στη διάρκεια προεκλογικής ομιλίας του: «Αν δεν πίστευα στη Θεία Πρόνοια, θα αισθανόμουν σαν ένας άνθρωπος που προχωράει με δεμένα μάτια σε έναν ασυνάρτητο κόσμο. Πιστεύω ότι ο Θεός επέβλεψε τη γέννηση αυτού του έθνους». Ως πρόεδρος της χώρας, έστειλε αμερικανικά στρατεύματα σε περισσότερες χώρες της Λατινικής Αμερικής από όλους τους προκατόχους του (Μεξικό, Κούβα, Αϊτή, Δομίνικο, Νικαράγουα) και το 1917 οδήγησε την Αμερική στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, λέγοντας ότι οι ΗΠΑ είχαν «το απεριόριστο προνόμιο να εκπληρώσουν το πεπρωμένο τους και να σώσουν τον κόσμο». Eνας άλλος, εκ των υστέρων αγιοποιημένος Δημοκρατικός πρόεδρος, ο Φραγκλίνος Ρούζβελτ, προτού συγκρουστεί με τον Αξονα είχε υπάρξει θαυμαστής του Μουσολίνι, βοήθησε τον Φράνκο να ανέβει στην εξουσία και διατηρούσε καλές σχέσεις με τον Πετέν.
Ο Ντόναλντ Τραμπ ήρθε στην εξουσία σε μια περίοδο όπου η αδιαμφισβήτητη, μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, αμερικανική ηγεμονία βρισκόταν σε τροχιά διάβρωσης και η Αμερική έβρισκε για πρώτη φορά έναν δυνητικά ισότιμο, στο οικονομικό και στο τεχνολογικό πεδίο, ανταγωνιστή στο πρόσωπο της Κίνας. Προσπαθώντας να ανασχέσει τη σχετική φθορά, ποντάρει στα δύο βασικά πεδία όπου η αμερικανική υπεροχή παραμένει ισχυρή, στο δολάριο και στον στρατό, με τους εμπορικούς και πραγματικούς πολέμους της δεύτερης προεδρίας του. Ο σύμβουλός του, Στίβεν Μίλερ, εκθείαζε τη λογική της ωμής ισχύος την επαύριο της γκανγκστερικής απαγωγής Μαδούρο, δηλώνοντας στο CNN: «Μπορεί να μιλάει όσο θέλει κανείς με διπλωματικές αβρότητες, αλλά αυτός που κυβερνάει τον πραγματικό κόσμο είναι η δύναμη, η ισχύς, το σθένος. Αυτός είναι ο σιδερένιος νόμος του κόσμου. Είμαστε υπερδύναμη και υπό τον πρόεδρο Τραμπ συμπεριφερόμαστε ως υπερδύναμη».
Προς Μηλίους
Ο Μίλερ και οι συνοδοιπόροι του εμπνέονται από τον κλασικό διάλογο των Αθηναίων με τους Μηλίους, που αφηγείται ο Θουκυδίδης, όπου οι εκπρόσωποι της θαλασσοκράτειρας λένε το πασίγνωστο: «Το Δίκαιο υφίσταται μόνο μεταξύ ίσων, ενώ οι ισχυροί πράττουν αυτό που μπορούν και οι αδύναμοι υποφέρουν αυτό που τους πρέπει». Υποπτεύεται κάποιος, όμως, ότι δεν έχουν διαβάσει τη συνέχεια, όπου οι Μήλιοι απαντούν: «Πώς θα αποφύγετε (αν μας συντρίψετε) να μετατρέψετε σε εχθρούς σας όλους τους ουδέτερους, οι οποίοι θα υποπτεύονται ότι μπορεί να τους επιτεθείτε αύριο; Και τι άλλο σημαίνει αυτό από το να κάνετε ισχυρότερους τους εχθρούς που ήδη αντιμετωπίζετε;».
Οι Αθηναίοι έκαψαν τη Μήλο, αλλά βρήκαν τη Νέμεση μόλις τρία χρόνια αργότερα σε μια άλλη θάλασσα, στις Συρακούσες. Ο Τραμπ υπέταξε τη Βενεζουέλα, αλλά πλήρωσε βαρύ τίμημα σε μια άλλη θάλασσα, στον Περσικό Κόλπο, όπου ήρθε αντιμέτωπος με τα όρια της αμερικανικής ισχύος. Στα 250 χρόνια της αμερικανικής ανεξαρτησίας, όσοι από τις αμερικανικές ελίτ επιμένουν να διαβάζουν Θουκυδίδη θα πρέπει να πάρουν στα σοβαρά την προειδοποίηση του Οράτιου: De te fabula narratur – για σένα μιλάει ο μύθος.
(Ο Πέτρος Παπακωνσταντίνου είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας- Το άρθρο αποτελεί αναδημοσίευση από την εφημερίδα «Η Καθημερινή» της Κυριακής)
