Κάποιες φορές για να μάθουμε κάτι χρειάζεται πολύ διάβασμα σε μάκρος χρόνου. Άλλες φορές αρκεί μια στιγμή, μια εικόνα, ένας λόγος πειστικός, με επιχειρήματα αδιάψευστα.
Τέτοιες εικόνες μας ήρθαν αναπάντεχα, με την τυχαία αποκάλυψη φωτογραφιών από την εκτέλεση των 200 κομμουνιστών την Πρωτομαγιά του 1944 από τους Γερμανούς κατακτητές, στον συνήθη χώρο εκτελέσεων, στο σκοπευτήριο της Καισαριανής.
Κάποιοι από αυτούς τους ανθρώπους κρατούνταν από την εποχή της δικτατορίας Μεταξά στην Ακροναυπλία και αλλού και παραδόθηκαν στους Γερμανούς μετά την κατάληψη της χώρας. Άλλοι συνελήφθησαν στη διάρκεια της κατοχής για αντιστασιακή δράση και μεταφέρθηκαν στο Χαϊδάρι.
Είχαν περάσει από ανακρίσεις, εξορίες, σωματικά και ψυχολογικά βασανιστήρια. Είχαν ζητήσει να πολεμήσουν τους εισβολείς και τους αρνήθηκαν. Είχαν αντέξει τα πάντα.
Το πώς άντεξαν και πως αντιμετώπισαν με τόσο θάρρος το εκτελεστικό απόσπασμα είναι ένα ερωτηματικό που προβληματίζει κάθε άνθρωπο καλής θέλησης, άσχετα με την πολιτική του τοποθέτηση.
Η ιστορία του μεταφραστή Ναπολέοντα Σουκατζίδη, που αρνήθηκε να πάρει άλλος τη θέση του στο θάνατο, θα συγκινεί πάντοτε.
Στις φωτογραφίες προκαλεί εντύπωση το καθαρό τους βλέμμα. Η αγέρωχη στάση όταν κινούνταν στο χώρο της εκτέλεσης και ακόμη η στάση όταν βρίσκονταν παραταγμένοι σε αναμονή του εκτελεστικού «πυρ».
Όταν προχωρούσαν τα στόματα ήταν ανοιχτά, δείγμα ότι τραγουδούσαν. Όταν περίμεναν το ‘’πυρ’’ άλλοι είχαν υψωμένη τη γροθιά και όλοι στέκονταν ορθοί και αγέρωχοι.
Δεν νομίζω να υπάρχει Έλληνας πατριώτης σήμερα που δεν συγκινήθηκε από τη στάση τους, όπως απεικονίζεται στις φωτογραφίες.
Που βρήκαν τόση περηφάνεια; Είχαν παιδεία; Είχαν πατριωτικό ενθουσιασμό; Είχαν ιδεολογία;
Είχαν όλα αυτά. Είχαν όμως και κάτι άλλο. Δεν κουβαλούσαν μόνο τη συνείδηση τη δική τους. Ήξεραν ότι είναι εκπρόσωποι ενός λαού που αντιδρούσε στη δικτατορία Μεταξά και στη συνέχεια στους κατακτητές της χώρας (Γερμανούς, Ιταλούς, Βούλγαρους).
Η συνείδησή τους ήταν φωτογραφία της σκληρής πραγματικότητας. Και οι φωτογραφίες που αποκαλύφθηκαν είναι εικόνες της συνείδησής τους, της ιδεολογίας της προσφοράς στην κοινωνία και στην Ελευθερία και της πάλης μέρους του ελληνικού λαού.
Και κάτι τελευταίο. Όταν είδαμε την ταινία του Π. Βούλγαρη, «το τελευταίο σημείωμα», νομίσαμε ότι υπήρχαν κάποιες υπερβολές για το θάρρος των εκτελεσθέντων.
Τώρα καταλάβαμε ότι καμία υπερβολή δεν υπήρχε.
Η Ιστορία που είναι γέφυρα με το μέλλον, θα κρατήσει αυτές τις φωτογραφίες για μελλοντικό παραδειγματισμό…
(Ο Νίκος Τόσκας είναι υποστρατηγός ε.α., πρώην υπουργός)
