«Το διαζύγιο είναι πλέον γεγονός και το μόνο που μένει είναι το μοίρασμα της περιουσίας», διαπίστωνε το περασμένο Σαββατοκύριακο η Le Monde αναφορικά με τις ευρωαμερικανικές σχέσεις. Ο Τραμπ «κηρύσσει πόλεμο κατά της Ευρώπης», αναφωνούσε η Süddeutsche Zeitung, ενώ ο Νόρμπερτ Ρέτγκεν, υψηλά ιστάμενο κοινοβουλευτικό στέλεχος του κυβερνώντος Χριστιανοδημοκρατικού Κόμματος έλεγε στους New York Times: «Για πρώτη φορά από το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, η Αμερική δεν βρίσκεται στο πλευρό μας, σε ένα ζήτημα πολέμου και ειρήνης στην ήπειρο. Πήγε με την πλευρά του επιτιθέμενου, εναντίον της Ουκρανίας και της ευρωπαϊκής ασφάλειας. Θέλει να μεσολαβήσει μεταξύ ΝΑΤΟ και Ρωσίας, κάτι που σημαίνει ότι οι ΗΠΑ δεν θεωρούν πλέον τον εαυτό τους ηγετικό μέλος του ΝΑΤΟ, αλλά βλέπουν την Ευρώπη ως στρατηγικό στόχο».
Τέλος εποχής
Αφορμή για αναρίθμητες αντιδράσεις αυτού του τύπου ανατολικά του Ατλαντικού προκάλεσε η δημοσιοποίηση, στις 5 Δεκεμβρίου, της νέας Στρατηγικής Εθνικής Ασφαλείας των ΗΠΑ, που έφερε την υπογραφή του Ντόναλντ Τραμπ. Το πολύκροτο αυτό ντοκουμέντο σηματοδοτεί όχι απλά κάποιες διορθώσεις πορείας, αλλά ένα πραγματικό τέλος εποχής. Η Ρωσία δεν ενοχοποιείται για τίποτα, αντίθετα ο Λευκός Οίκος εμφανίζεται ανυπόμονος να κλείσει όσο γίνεται πιο γρήγορα τον πόλεμο στην Ουκρανία και να αποκαταστήσει τη «στρατηγική σταθερότητα» με τη Μόσχα. Είναι οι Ευρωπαίοι εκείνοι που κατηγορούνται ότι εμποδίζουν την ειρήνευση γιατί έχουν «μη ρεαλιστικές προσδοκίες από τον πόλεμο» και γιατί ηγούνται «κυβερνήσεων μειοψηφίας» που αγνοούν τη θέληση των λαών τους για ειρήνη, ενώ επιβιώνουν στην εξουσία μόνο και μόνο γιατί «καταστέλλουν την αντιπολίτευση».
Μιλώντας στη Le Figaro, ο καθηγητής γεωπολιτικής στη Σορβόννη, Λουί Γκοτιέ, εκτίμησε ότι το δόγμα Τραμπ προαναγγέλλει τον «θάνατο του ΝΑΤΟ». Το τελεσίδικο συμπέρασμα ακούγεται πρόωρο, αλλά το ενδεχόμενο δεν μπορεί πλέον να θεωρείται εξωπραγματικό. Ηδη η απουσία του Μάρκο Ρούμπιο από την πρόσφατη σύνοδο υπουργών Εξωτερικών της Συμμαχίας προκάλεσε πολλές ανησυχίες. Πέραν της γεωπολιτικής, εκείνο που εντυπωσιάζει είναι ο μαχητικός ιδεολογικός χαρακτήρας ενός ντοκουμέντου που, ειδικά τα σημεία του για την Ευρώπη, θα μπορούσαν να έχουν προκύψει από συνεργασία του Ρώσου υπερεθνικιστή διανοούμενου Αλεξάντερ Ντούγκιν και του Γάλλου ακροδεξιού πολιτικού Ερίκ Ζεμούρ, θιασώτη της θεωρίας περί Μεγάλης Αντικατάστασης των λευκών Ευρωπαίων από μελαμψούς μετανάστες.
Κατά το επιτελείο Τραμπ, η Ευρώπη βρίσκεται όχι μόνο σε «οικονομική παρακμή», αλλά και αντιμέτωπη με «το πραγματικό ενδεχόμενο της πολιτιστικής εξάλειψης» λόγω των πολιτικών που (υποτίθεται ότι) ενθαρρύνουν τη μετανάστευση και διαβρώνουν την εθνική συνείδηση. «Αν αυτές οι τάσεις συνεχιστούν, η ήπειρος θα γίνει αγνώριστη σε 20 χρόνια ή και πιο σύντομα» και «ορισμένες ευρωπαϊκές χώρες» πιθανόν να μην μπορούν να θεωρούνται αξιόπιστοι σύμμαχοι στο ΝΑΤΟ. Ομως το στρατόπεδο Τραμπ δεν χάνει το κουράγιο του. Οι συντάκτες του ντοκουμέντου αναφέρουν ότι «η αυξανόμενη επιρροή των πατριωτικών ευρωπαϊκών κομμάτων είναι λόγος για μεγάλη αισιοδοξία» και υπόσχονται ότι θα συνεχίσουν «να ενθαρρύνουν την αντίσταση» της ευρωπαϊκής
Ακροδεξιάς, παρεμβαίνοντας στα ευρωπαϊκά πολιτικά πράγματα.
Η νέα «Διεθνής»
Κάποιοι αναλυτές εκτίμησαν ότι ο Τραμπ εννοεί όντως να ηγηθεί μιας «Διεθνούς των Εθνικιστών», όπως οραματιζόταν από την πρώτη προεδρία του ο τότε σύμβουλός του Στιβ Μπάνον. Οι φόβοι τους εστιάζονται στο ενδεχόμενο νίκης της Μαρίν Λεπέν στις γαλλικές εκλογές του 2027, κάτι που θα μπορούσε να οδηγήσει στη διαμόρφωση ενός γεωπολιτικού άξονα Ουάσιγκτον - Παρισιού - Βουδαπέστης - Μόσχας, ο οποίος θα έθαβε οριστικά το ευρωπαϊκό σχέδιο. Είναι πολύ πιθανό να πέφτουν έξω. Η νίκη της Λεπέν δεν είναι καθόλου προδιαγεγραμμένη, αλλά ακόμη κι αν νικούσε, είναι πολύ αμφίβολο ότι θα ευθυγραμμιζόταν με τον Τραμπ. Το κυριότερο, ο Αμερικανός πρόεδρος δεν έχει καμία ιδεολογία, ακροδεξιάς ή άλλης απόχρωσης, και οι όποιες ιδεολογικές αποχρώσεις του εξυπηρετούν μια εντελώς ωφελιμιστική, πραγματιστική λογική.
Αλλο πράγμα επιδιώκουν ο Τραμπ και οι σύμμαχοί του, όπως ο ισχυρής επιρροής αντιπρόεδρός του Τζέι Ντι Βανς, ο οποίος ουσιαστικά προοικονόμησε τη νέα Στρατηγική Εθνικής Ασφαλείας με τον φιλιππικό του εναντίον των Ευρωπαίων από το βήμα της διάσκεψης του Μονάχου, τον περασμένο Φεβρουάριο: εννοούν να χρησιμοποιήσουν τις «πατριωτικές» δυνάμεις της Ευρώπης ως τους χρήσιμους ηλίθιους για τη διάλυσή της. Μια Ευρώπη χωρίς συνοχή, χαλαρό άθυρμα μικρότερων μονάδων θα είναι πολύ λιγότερο ανταγωνιστική απέναντι στον αμερικανικό Λεβιάθαν και τις πολυεθνικές εταιρείες του. Ο Ελον Μασκ έγραψε ότι «η Ευρώπη πρέπει να διαλυθεί και η κυριαρχία να επιστρέψει στις επί μέρους χώρες» όταν έμαθε ότι οι Βρυξέλλες επέβαλαν πρόστιμο 140 εκατ. δολαρίων στην πλατφόρμα του, το Χ, για παραβίαση των όρων ανταγωνισμού. Η απάντηση του Πολωνού υπουργού Εξωτερικών Ράντοσλαβ Σικόρσκι ήταν: «Πήγαινε στον Αρη. Εκεί δεν απαγορεύουν τους ναζιστικούς χαιρετισμούς». Γενικά, αυτή την εποχή στο ΝΑΤΟ είναι μια ωραία ατμόσφαιρα.
Στη συνέντευξη που παραχώρησε τη Δευτέρα στο Politico, ο Τραμπ επανήλθε στα προσφιλή του θέματα περί ευρωπαϊκής «παρακμής» και «αδύναμων» ηγετών, που «δεν ξέρουν τι θέλουν». Δυστυχώς, όσο κι αν οι λύσεις που εισηγείται είναι όλες λάθος, κάποιες από τις διαπιστώσεις του περιέχουν ενοχλητικές αλήθειες. Το 2008, το αθροιστικό ΑΕΠ της Ε.Ε. ήταν το 110% του αμερικανικού, ενώ το 2023 έφτανε μόλις το 67%. Την ίδια περίοδο, η οικονομία μεγεθύνθηκε κατά 13,5% στην Ε.Ε. των «27», στη Βρετανία κατά 15,4% και στις ΗΠΑ κατά 87%. Από τις 25 μεγαλύτερες, σε κύκλο εργασιών, επιχειρήσεις υψηλής τεχνολογίας στον κόσμο, 13 είναι αμερικανικές, τέσσερις κινεζικές, τρεις ιαπωνικές, δύο ταϊβανέζικες, δύο νοτιοκορεάτικες και μόνο μία ευρωπαϊκή (γερμανική).
Ζαλισμένες ηγεσίες
Οσο για ηγέτες, τι να λέμε... Στοιχίστηκαν με αξιοπρόσεκτο αλτρουισμό (ή μαζοχισμό, αν θέλετε) πίσω από τον Μπάιντεν στον πόλεμο της Ουκρανίας, έκοψαν το φτηνό ρωσικό αέριο για χάρη του ακριβού αμερικανικού και τώρα αισθάνονται σαν απατημένοι σύζυγοι, βλέποντας την Exxonmobil να συζητά κοινά πρότζεκτ με τη ρωσική Rosneft και τον Τραμπ να σκέφτεται να αγοράσει τον Nordstream. Οταν ο Αμερικανός πρόεδρος έλεγε ότι σκέφτεται να βουτήξει τη Γροιλανδία από τη Δανία, με το καλό ή με το στανιό, ο πρώην Ολλανδός πρωθυπουργός και νυν γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ τον αποκαλούσε «μπαμπάκα». Και στις 27 Ιουλίου, η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν δέχθηκε να υπογράψει πανευτυχής εμπορική συμφωνία με τις ΗΠΑ στην ιδιόκτητη λέσχη γκολφ του Τραμπ, στη Σκωτία. Με την εν λόγω συμφωνία, οι αμερικανικοί δασμοί στις ευρωπαϊκές εξαγωγές καθορίστηκαν σε 15% και οι ευρωπαϊκοί σε 0%.
Σε κάθε περίπτωση, το ηλεκτροσόκ Τραμπ αναγκάζει τους Ευρωπαίους να ξανασκεφτούν από μηδενική βάση την ίδια τους την υπόσταση και τη θέση τους σε έναν χαοτικό κόσμο που αλλάζει με κινηματογραφικές ταχύτητες. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Φρίντριχ Μερτς, καγκελάριος μιας χώρας που ήταν παραδοσιακά επιφυλακτική απέναντι στις περί «στρατηγικής αυτονομίας» κορώνες της άλλης πλευράς του Ρήνου, τώρα τις αναπαράγει. Δικαιούται, βέβαια, να αναρωτηθεί κανείς αν οι Ευρωπαίοι θέλουν και μπορούν στ’ αλήθεια να αποκτήσουν «στρατηγική αυτονομία», όπως και το τι θα την κάνουν, αν κάποτε, κάπως, την αποκτήσουν. Αλλά αυτό είναι μια άλλη, μεγάλη ιστορία.
(Ο Πέτρος Παπακωνσταντίνου είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας- Το άρθρο αποτελεί αναδημοσίευση από την εφημερίδα «Η Καθημερινή» της Κυριακής)
