Η κλιματική αλλαγή μεταλλάσσεται πλέον σε κλιματική κρίση. Οι παρατεταμένοι καύσωνες που βιώνουμε ολοένα και συχνότερα αποτελούν χαρακτηριστική απόδειξη. Για παράδειγμα, η θερμική καταπόνηση ( heat stress) ιδίως τους καλοκαιρινούς μήνες επηρεάζει τη καθημερινότητα της εργασίας, ιδίως όσων εργάζονται σε εξωτερικούς χώρους ή σε βάρδιες ή επικίνδυνες εργασίες, αλλά ακόμη και εργαζόμενους σε γραφεία ή εσωτερικούς χώρους.
Στις 23 Ιουλίου 2025 δημοσιεύθηκε μία βαρυσήμαντη Γνωμοδότηση ( Advisory Opinion) του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης για την κλιματική αλλαγή ( www.icj-cij.org). Η όλη υπόθεση ξεκίνησε το 2019 από 27 φοιτητές Νομικής του Βανουάτου ( μικρό νησιωτικό κράτος στον Ειρηνικό) που ανησυχούσαν για την άνοδο της στάθμης της θάλασσας και προσέφυγαν στο Διεθνές Δικαστήριο για την προστασία ευάλωτων κρατών και πολιτών. Το 2023 η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ υπέβαλε τελικά σειρά ερωτημάτων στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης.
Στην ως άνω Γνώμη του Διεθνούς Δικαστηρίου , μεταξύ άλλων, αναγνωρίζεται η ευθύνη κάθε κράτους για την προστασία του κλίματος. Η ευθύνη αυτή ισχύει έναντι πάντων ( erga omnes ). Πρωταρχική βάση τεκμηρίωσης είναι οι 3 κλιματικές συνθήκες , δηλαδή το Πλαίσιο για τη κλιματική αλλαγή, το Πρωτόκολλο του Κυότο και η σύμβαση των Παρισίων για το κλίμα. Πέραν τούτων όμως αναγνωρίζεται ρητά η ανάγκη να λαμβάνονται υπόψη και οι λοιπές σχετικές διατάξεις του διεθνούς δικαίου όπως ο Χάρτης των Ηνωμένων Εθνών, η σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το δίκαιο της θάλασσας, η σύμβαση της Βιέννης για τη ζώνη του όζοντος , η συνθήκη για τη βιοποικιλότητα, οι διατάξεις διεθνών συνθηκών για τα ανθρώπινα δικαιώματα, αλλά και το εθιμικό διεθνές δίκαιο .
Ορθότατα επισημαίνεται ότι ζητούμενο είναι η απάντηση σε δύο καίρια ερωτήματα: πρώτον, αν μία κλιματική αλλαγή είναι ανθρωπογενής και δεύτερον αν μπορεί να αποδοθεί ευθύνη σε ένα ή περισσότερα κράτη γι αυτή την κλιματική αλλαγή.
Σε περίπτωση θετικής απάντησης και στα δύο ανωτέρω ερωτήματα ανακύπτει ζήτημα ευθύνης του κράτους μέλους το οποίο έχει τις εξής υποχρεώσεις:
1ον της μη παραβίασης του σχετικού νομικού πλαισίου
2ον της εγγύησης μη επανάληψης της προσβολής και
3ον της πλήρους αποκατάστασης άρα και αποζημίωσης, εφόσον υφίσταται αιτιώδης σύνδεσμος μεταξύ της συγκεκριμένης παραβίασης και της επελθούσας κλιματικής βλάβης.
Ιδιαίτερη έμφαση δίδεται στην εκπομπή αερίων του θερμοκηπίου όπως για παράδειγμα από ορυκτά καύσιμα. Τονίζεται ότι το κράτος που διαπράττει την παράβαση ευθύνεται όχι μόνο για πράξεις ή παραλείψεις των οργάνων του, αλλά και για πράξεις ή παραλείψεις ιδιωτών, εφόσον δεν ασκήθηκε ο οφειλόμενος απαραίτητος έλεγχος για την πρόληψη ή την αποφυγή της. Είναι λοιπόν προφανές ότι ανοίγει ο δρόμος για περισσότερη κλιματική δικαιοσύνη ακόμη και μεταξύ κρατών με μεγάλη ή περιορισμένη ανάπτυξη σε συνάρτηση και με το συγκεκριμένο περιβαλλοντικό αποτύπωμα τους.
Συμπερασματικά, η ως άνω Γνώμη του Διεθνούς Δικαστηρίου που προήλθε από υποβολή σχετικών ερωτημάτων της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ, παρότι δεν θεωρείται δεσμευτική καθαυτή, είναι ιστορικής σημασίας. Σε ένα μεστό κείμενο 133 σελίδων αποτυπώνεται με πληρότητα ο σύγχρονος ρόλος του διεθνούς δικαίου για την προστασία κρατών και πολιτών από τις εντεινόμενες συνέπειες της κλιματικής αλλαγής. Το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης συμβάλλει λοιπόν δημιουργικά στην ανάδειξη των ιστορικών ευθυνών της διεθνούς κοινότητας στην πράξη για το μέλλον του πλανήτη μας με καταλύτη την κλιματική δικαιοσύνη.
(Ο Γεώργιος Βλασσόπουλος είναι Δικηγόρος- Διδάκτωρ Νομικής, Μέλος Μητρώου ΣΕΠ ΕΑΠ)
