Είναι μάλλον η πρώτη φορά που ο πολυετής προϋπολογισμός της ΕΕ πρέπει να αποφασισθεί σε μια συγκυρία γεμάτη από τόσο πολλά και συγχρόνως τόσο μεγάλα προβλήματα: Τον εμπορικό πόλεμο με τις ΗΠΑ του Ντ. Τραμπ, τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, την όξυνση του ανταγωνισμού με την Κίνα, τις συγκρούσεις στη Μ. Ανατολή, την κλιματική αλλαγή, τα μεταναστευτικά κύματα, την άνοδο της ακροδεξιάς και την αντιευρωπαϊκή πολιτική της.
Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε τον βαθμό στον οποίο η πολυαναμενόμενη χθεσινή πρόταση της Επιτροπής για το Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο (ΠΔΠ) 2028-2024 θα συμβάλει στην αντιμετώπιση αυτών των προβλημάτων.
Bέβαιο, πάντως, είναι ότι το κατ’ αρχάς εντυπωσιακό ύψος των σχεδόν 2 τρισ. ευρώ που προτείνεται για την 7ετία 2028-2034 απέχει αρκετά από όσα θα απαιτούνταν για να καλυφθούν τα επί πλέον 800 δισ. ευρώ ετησίως που ο Μ. Ντράγκι είχε αποτιμήσει ως αναγκαία προϋπόθεση για να βγει η Ευρώπη από το τέλμα της χαμηλής παραγωγικότητας και της ισχνής ανάπτυξης. Όπως επίσης και ότι το 1,26% του ΑΕΠ της ΕΕ που αντιπροσωπεύουν τα 2 τρισ. ευρώ απέχει αρκετά από το 2% που πρότεινε η δεξαμενή σκέψης Bruegel. Από την άλλη όμως πλευρά, η πρόταση της Επιτροπής σχεδόν ταυτίζεται με το 1,30% που εισηγείται πολύ πρόσφατη μελέτη του ΟΟΣΑ.
Έτσι, σε ό,τι αφορά το συνολικό ύψος του ΠΔΠ, και με επίγνωση των δυσκολιών και της ανάγκης εξεύρεσης δυσχερών ισορροπιών, μπορεί να λεχθεί ότι η πρόταση της Επιτροπής αποτελεί ένα αναγκαίο minimum που, όμως, είναι ζητούμενο αν επαρκεί για την αποτελεσματική αντιμετώπιση των προκλήσεων που καλείται να αντιμετωπίσει η ενωμένη Ευρώπη. Μένει βέβαια να δούμε και την τύχη που θα επιφυλάξουν στην πρόταση οι σκληρές βόρειες χώρες – που ήδη αντιδρούν έντονα – και, από την άλλη πλευρά, οι δικαιολογημένα απαιτητικές χώρες του ευρωπαϊκού Νότου, που αναμένεται να αγωνισθούν όχι μόνο για τη διατήρηση του προτεινόμενου ύψους του ΠΔΠ αλλά και για αύξησή του.
Αν και το ύψος του πολυετούς προϋπολογισμού είναι το σημαντικότερο – και δυσκολότερο – σημείο της πρότασης της Επιτροπής, περιέχει και μια σειρά από άλλες καινοτομίες που αξίζει να μελετηθούν εν όψει της σκληρής διαπραγμάτευσης που θα ακολουθήσει.
Η ενοποίηση των πολλών χρηματοδοτικών μέσων και η αντικατάσταση εκατοντάδων προγραμμάτων από 27 εθνικά σχέδια είναι μια από τις πιο ενδιαφέρουσες, αν και η υπαγωγή της αγροτικής πολιτικής και της πολιτικής συνοχής κάτω από μια ομπρέλα, στο όνομα της ενίσχυσης των συνεργειών, φαίνεται να δημιουργεί περισσότερα προβλήματα από όσα υποτίθεται ότι θα λύσει. Από την άλλη πλευρά δεν αποτολμήθηκε η πλήρης ενοποίηση των Διαρθρωτικών Ταμείων – πρώτη φορά την είχε επιδιώξει, ανεπιτυχώς, ο αείμνηστος Ζακ Ντελόρ – και έτσι το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο διατηρεί την αυθυπαρξία του - και τα προβλήματά του.
Δεν αποτελεί δε έκπληξη ότι η χρηματοδότηση θα γίνεται στη βάση επίτευξης στόχων (και όχι τιμολογίων πληρωμής δαπανών) και με την προϋπόθεση υλοποίησης των παραλλήλως προγραμματιζόμενων μεταρρυθμίσεων. Όπως ακριβώς συμβαίνει σήμερα με το Ταμείο Ανάκαμψης, το οποίο, έστω και αν κάποιοι δεν μπορούσαν – ή δεν ήθελαν - να δουν, είναι η «πρόβα τζενεράλε» για την προγραμματική περίοδο 2028-2034, όπως ήταν άλλοτε τα ΜΟΠ για τη μεγάλη μεταρρύθμιση των Ταμείων του 1988. Χρήσιμη είναι η Ιστορία.
Άλλη αξιοπρόσεκτη καινοτομία αποτελεί η κατάργηση της «μεθόδου του Βερολίνου», δηλαδή της κατανομής των πόρων συνοχής σε επίπεδο περιφερειών. Η κατανομή τώρα θα γίνεται σε επίπεδο κρατών μελών, με μέθοδο και κριτήρια ανάλογα με αυτά που ακολουθήθηκαν για την κατανομή των πόρων του Ταμείου Ανάκαμψης (χάρις στα οποία, σημειωτέον, η χώρα μας είχε την υψηλότερη κατά κεφαλή επιχορήγηση στην ΕΕ). Στο πλαίσιο αυτό, θετική είναι η διασφάλιση ότι οι λιγότερο αναπτυγμένες περιφέρειες θα διατηρήσουν το ύψος των πόρων που έλαβαν κατά την τρέχουσα προγραμματική περίοδο.
Πολύ σημαντικό είναι το προτεινόμενο νέο Ταμείο Ανταγωνιστικότητας, ύψους 409 δισεκ. ευρώ, που θα επενδύει σε στρατηγικές τεχνολογίες, προς όφελος του συνόλου της ενιαίας αγοράς, όπως προτείνεται στις εκθέσεις Letta και Draghi. Το Ταμείο θα εστιάσει τη στήριξή του σε τέσσερις τομείς: Καθαρή μετάβαση και απαλλαγή από τον άνθρακα, ψηφιακή μετάβαση, υγεία-βιοτεχνολογία- γεωργία –βιοοικονομία, άμυνα και διάστημα. Σύμφωνα δε με την πρόταση της Επιτροπής, σε στενή σύνδεση με το Ταμείο Ανταγωνιστικότητας, το ερευνητικό πλαίσιο της ΕΕ, με κύριο εκφραστή του το πρόγραμμα Horizon Europe ύψους 175 δισεκ. ευρώ, θα συνεχίσει να χρηματοδοτεί καινοτομία παγκόσμιας εμβέλειας και σημασίας.
Από την άποψη της διάθεσης των πόρων στις επί μέρους μεγάλες κατηγορίες δαπανών, η σύγκριση με το σημερινό ΠΔΠ δεν είναι ευχερής επειδή οι κατηγορίες έχουν διαφοροποιηθεί. Μπορεί πάντως να συναχθεί ότι το άθροισμα των πόρων Γεωργίας και Συνοχής στο προτεινόμενο ΠΔΠ καλύπτει περίπου το 50% έναντι 67% στο τρέχον -δηλαδή προτείνεται σημαντική μείωση. Αν όμως ο υπολογισμός συμπεριλάβει το Ταμείο Ανάκαμψης στο τρέχον ΠΔΠ και το (νέο) Ταμείο Ανταγωνιστικότητας στο προτεινόμενο ΠΔΠ, τότε το συνολικό ύψος των αντίστοιχων πόρων είναι συγκρίσιμο.
Προβλέπονται επίσης 131 δισ. ευρώ για την «Ευρωπαϊκή Αμυντική Ένωση» (πενταπλασιασμός σε σχέση με σήμερα) και 100 δισ. ευρώ για την Ουκρανία.
Εκτός όμως από το σκέλος των δαπανών, υπάρχει και το σκέλος των εσόδων, των λεγομένων «ιδίων πόρων» της ΕΕ. Εκεί η Επιτροπή μας επιφύλαξε μια ευχάριστη έκπληξη με την πρόταση εισαγωγής πέντε νέων ιδίων πόρων (εκπομπών αερίων ρύπων, διασυνοριακός μηχανισμός άνθρακα, ηλεκτρονικά απόβλητα, καπνός, εταιρείες τζίρου άνω των 100 εκατομμυρίων ευρώ) που αθροίζουν έσοδα για την ΕΕ περί τα 60 δισ. ευρώ ετησίως, δηλαδή περί τα 400 δις. ευρώ στη επταετία. Αυτό σημαίνει ότι το 20% του ΠΔΠ 2028-2034 θα καλυφθεί από αυτούς τους νέους πόρους, πράγμα πολύ σημαντικό, όχι μόνο δημοσιονομικά αλλά και πολιτικά, υπό την έννοια ότι οι νέοι ίδιοι πόροι σε επίπεδο ΕΕ είναι πάντα ένα βήμα προς τη δημοσιονομική και πολιτική ένωση. (Η εν εξελίξει διαπραγμάτευση με τον Ντ. Τραμπ δεν επέτρεψε να συμπεριληφθεί στους ιδίους πόρους ένας ευρωπαϊκός φόρος στους τεχνολογικούς γίγαντες).
Απουσιάζει όμως η πρόβλεψη για προσφυγή σε κοινό δανεισμό, όπως είχε συμβεί με το Ταμείο Ανάκαμψης. Μένει εν τούτοις να διευκρινισθεί αν τα 400 δισ. ευρώ δανείων που, όπως αναφέρεται, θα μπορούν να δοθούν σε κράτη-μέλη σε περίπτωση κρίσεων. θα προέρχονται από κοινό δανεισμό -πράγμα που είναι το πιθανότερο, αφού δεν προβλέπεται άλλη πηγή άντλησής τους.
Η πρόταση της Επιτροπής είναι αποτέλεσμα μιας δύσκολης άσκησης ισορροπίας, όχι μόνο δημοσιονομικής αλλά και πολιτικής, με κύριο άξονα την ισορροπία ανάμεσα στον διακυβερνητισμό – με την παραχώρηση στις εθνικές πρωτεύουσες της αποκλειστικότητας ως προς τον αναπτυξιακό προγραμματισμό και την κατάργηση της «μεθόδου του Βερολίνου» – και στην υπεράσπιση της «ευρωπαϊκότητας» -με την εισαγωγή σημαντικών νέων ιδίων πόρων που δεν θα στηρίζονται σε εθνικές συνεισφορές. Εάν οι νέοι ίδιοι πόροι συνοδευτούν και από νέο κοινό δανεισμό, αυτό θα αποτελέσει ένα μεγάλο βήμα προς τη δημοσιονομική ένωση που μακροπρόθεσμα θα αποβεί σημαντικότερο κι από αυτό καθαυτό το ύψος του πολυετούς προϋπολογισμού.
(Ο Αλέκος Κρητικός είναι πρώην στέλεχος ΕΕ, πρώην ΓΓ στα υπουργεία Ανάπτυξης και Εσωτερικών, Ειδικός Σύμβουλος του ΕΛΙΑΜΕΠ- Το άρθρο αποτελεί αναδημοσίευση από το K-Report)
