Το πέρασμα από την κλιματική αλλαγή στην κλιματική κρίση είναι πλέον μία αναμφισβήτητη πραγματικότητα. Τα έκτακτα ή απρόβλεπτα καιρικά φαινόμενα, όπως καύσωνες, έντονο ψύχος, πλημμύρες πολλαπλασιάζονται και εντείνονται σε παγκόσμια κλίμακα. Δεν αρκεί η λήψη αυξημένων μέτρων, αλλά ενδείκνυται και η ένταξη τους σε ένα σύγχρονο και αποτελεσματικό Σχέδιο Δράσης (Action Plan) με έμφαση στην ποιότητα και καταλληλότητα των επιμέρους μέτρων, ως κατάληξη ενός υπεύθυνου και τεκμηριωμένου δημοσίου διαλόγου με σημαίνοντα τον ρόλο των κοινωνικών εταίρων, αλλά και των ειδικών και με ολιστική επιστημονική προσέγγιση (με άξονες αναφοράς κλάδους όπως φυσιολογία, μετεωρολογία, ιατρική, νομικά, πληροφορική, κοινωνιολογία, ψυχολογία ).
Σε αυτό το πλαίσιο δεν θα μπορούσε να μείνει ανεπηρέαστο το εργασιακό περιβάλλον. Για παράδειγμα, η θερμική καταπόνηση ( heat stress) ιδίως τους καλοκαιρινούς μήνες επηρεάζει τη καθημερινότητα της εργασίας, ιδίως όσων εργάζονται σε εξωτερικούς χώρους ή σε βάρδιες ή επικίνδυνες εργασίες, αλλά ακόμη και εργαζόμενους σε γραφεία ή εσωτερικούς χώρους.
Η οπτική του φύλου είναι και στο θέμα αυτό σημαντική. Οι γυναίκες ανήκουν αντικειμενικά στις πλέον ευάλωτες ομάδες πληθυσμού, οπότε επηρεάζονται περισσότερο από τους άνδρες όταν εργάζονται σε περιβάλλον με αυξημένες θερμοκρασίες. Η διάσταση αυτή πρέπει να αποτυπωθεί εντονότερα στο ισχύον σχετικό νομοθετικό πλαίσιο συμβάλλοντας έτσι και στην αντιμετώπιση άλλης μιας πτυχής έμφυλης ανισότητας. Υπό αυτό το πρίσμα η περαιτέρω ενδυνάμωση όλων των γυναικών που ασχολούνται ή πρόκειται να ασχοληθούν στο μέλλον επαγγελματικά με θέματα που άπτονται, άμεσα ή έμμεσα, με την υγεία και ασφάλεια στην εργασία είναι άκρως απαραίτητη και για τις ίδιες και για τη ποιότητα του έργου που παρέχουν. Άλλωστε είναι κοινός τόπος ότι η θερμική καταπόνηση επηρεάζει περισσότερο ευάλωτες ομάδες πληθυσμού, όπως άτομα με βεβαρημένο ιατρικό ιστορικό, ΑΜΕΑ, ηλικιωμένους, βρέφη και παιδιά, γυναίκες, ιδίως εγκυμονούσες κ.α.
Στη χώρα μας το ισχύον θεσμικό πλαίσιο στηρίζεται καταρχάς στον βασικό νόμο 3850/2010 για την υγεία και ασφάλεια στην εργασία, όπως ισχύει σήμερα μαζί με την Οδηγία-Πλαίσιο της ΕΕ 89/391/ΕΕ (σε συνάρτηση με την λοιπή σχετική ενωσιακή, διεθνή και εσωτερική νομοθεσία) και αναλύεται σε σχετικές εγκυκλίους των αρμόδιων Υπουργείων ( όπως Εργασίας, Υγείας, Εσωτερικών : βλ. εν προκειμένω την υπ’ αριθμ. 18427 /6-7-2025 εγκύκλιο Υπουργείου Εργασίας που παραπέμπει και στην υπ’ αριθμ. 34666/3-6-2024 εγκύκλιο του ίδιου Υπουργείου με ενδεικτικό κατάλογο μέτρων για τους εργαζόμενους του ιδιωτικού τομέα) με σκοπό, μεταξύ άλλων, την προστασία των εργαζόμενων όταν επικρατούν υψηλές θερμοκρασίες ( βλ. και παλαιότερη ΥΑ αρ. 65581/ 2023 – ΦΕΚ τ. Δεύτερο σ. 4481/ 12-7-2023).Προφανώς η ακριβής μέτρηση βασικών κλιματικών παραμέτρων όπως η θερμοκρασία και η υγρασία είναι κομβικής σημασίας στην όλη διαδικασία στη πράξη.
Οι καλές πρακτικές άλλων χωρών είναι χρήσιμες. Για παράδειγμα, στην Ιαπωνία ισχύει από τον Ιούνιο 2025 πλέγμα νέων νομοθετικών ρυθμίσεων που επιτάσσει, με πρωτοβουλία του εργοδότη, την λήψη μέτρων προστασίας από την θερμική καταπόνηση, με έμφαση στην πρόληψη, αλλά και στους συστηματικούς ελέγχους. Πιο συγκεκριμένα, όταν ο δείκτης WBGT ( Wet Bulb Globe Temperature- μέτρηση θερμότητας εξωτερικού περιβάλλοντος βάσει θερμοκρασίας, υγρασίας, ακτινοβολίας και ανέμου) ξεπεράσει τους 28ο C στον δείκτη ή τους 31ο C ατμοσφαιρικής θερμοκρασίας τουλάχιστον μία ώρα ή για τουλάχιστον 4 ώρες ημερησίως εφαρμόζεται παύση ή προσαρμογή εργασιών με άμεση ενεργοποίηση μέτρων έκτακτης ανάγκης στο πλαίσιο ενός συνεκτικού Heat Action Plan.Τα πρόστιμα επί τυχόν παραβάσεων ανέρχονται έως 500.000 γιεν ( ή 2.960 € περίπου). Επιπλέον για την αντιμετώπιση του θερμικού στρες προβλέπεται η τήρηση από τον εργοδότη πρωτοκόλλων με μέτρα ανίχνευσης, χρήση φορητών συσκευών μέτρησης , σύστημα αλληλοβοήθειας εργαζομένων (buddy system), μεταφορά σε υγειονομικούς χώρους κλπ. Πέραν της Ιαπωνίας και άλλες χώρες όπως η Κύπρος, η Ισπανία, το Βέλγιο, η Βραζιλία, η Σιγκαπούρη καθώς και πολιτείες των ΗΠΑ, όπως η Καλιφόρνια και η Ουάσινγκτον, έχουν βελτιστοποιήσει το σχετικό θεσμικό πλαίσιο τους για την αποτελεσματικότερη αντιμετώπιση της θερμικής καταπόνησης στους χώρους εργασίας. Μάλιστα η Αμερικανική Υπηρεσία Επαγγελματικής Ασφάλειας και Υγείας έχει προτείνει τη θέσπιση ενιαίου προτύπου προστασίας σε ομοσπονδιακή κλίμακα ( βλ. ευρύτερα και πρακτικό οδηγό του Ευρωπαϊκού Οργανισμού για την Υγεία και Ασφάλεια στην Εργασία: Heat at work-Guidance for workplaces, www.osha.europa.eu καθώς και σχετική έρευνα της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας έτους 2019 με τίτλο «Working on a warmer planet» για το τεράστιο οικονομικό κόστος της θερμικής καταπόνησης παγκοσμίως έως το 2030 σε συνδυασμό, μεταξύ άλλων ευρημάτων, με μείωση στο μισό της αποδοτικότητας μέσης έντασης εργασίας εργαζόμενου σε θερμοκρασία 33-34ο C – σε συνδυασμό με την αναλυτική και τεκμηριωμένη έκθεση ILO το 2024 που επιγράφεται « Ensuring safety and health at work in a changing climate», www.ilo.org.)
Σε κάθε περίπτωση , ο ρόλος επίσημων φορέων όπως η Εθνική Μετεωρολογική Υπηρεσία ( ΕΜΥ, www.emy.gr με έμφαση στον βιοκλιματικό δείκτη θερμικής καταπόνησης WBGT- ΘΥΜΒΑΣ ) ή το ΕΛΙΝΥΑΕ, αλλά και η ερευνητική κοινότητα στη χώρα μας και στο εξωτερικό ( βλ. ενδεικτικά σε διεθνές επίπεδο το έργο της Ομάδας για την επαγγελματική υγεία και ασφάλεια στην εργασία της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας με επικεφαλής την διακεκριμένη επιστήμονα κ. Manal Azzi, www.ilo.org ‘ για τη χώρα μας βλ. για παράδειγμα το ερευνητικό εργαστήριο FAME LAB, www.famelab.gr με ιδρυτή τον Καθηγητή του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας κ. Ανδρέα Φλουρή) μπορούν να συνδράμουν θετικά παράλληλα με την αξιοποίηση σχετικών διεθνών καλών πρακτικών από το εξωτερικό με την αναγκαία βεβαίως προσαρμογή τους στην εγχώρια πραγματικότητα. Η επιστημονική κοινότητα κρούει τον κώδωνα του κινδύνου για επιδείνωση του δείκτη θερμικής καταπόνησης διεθνώς, αλλά και στην Ελλάδα ( βλ. ενδεικτικά πρόσφατη έρευνα σε www.sciencedirect.com για την εκτιμώμενη αύξηση μέσης θερμοκρασίας στη χώρα μας την περίοδο 2031-2060 με βάση και την αντίστοιχη εξέλιξη τη περίοδο 1991-2020 σύμφωνα με τη μονάδα ανάλυσης meteo.gr του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών ). Ασφαλώς η καλλιέργεια κλιματοκεντρικής κουλτούρας, πέραν της αυστηροποίησης του σχετικού νομοθετικού πλαισίου με σαφήνεια, πληρότητα και αποτελεσματικότητα προστασίας στη πράξη, είναι καταλυτικής σημασίας. Και τούτο ισχύει, διότι η επιδιωκόμενη ανθεκτική και βιώσιμη αντιμετώπιση της εκ των πραγμάτων εντεινόμενης θερμικής καταπόνησης μέσα σε ένα κατά κανόνα εντατικοποιημένο εργασιακό περιβάλλον συνιστά πρωταρχικά κοινωνική επένδυση με πολλαπλά οφέλη: περιορισμό ανθρώπινων απωλειών, βελτίωση της σωματικής και ψυχικής υγείας των εργαζομένων, αύξηση της παραγωγικότητας προς όφελος των επιχειρήσεων και των δημόσιων φορέων, εξοικονόμηση δαπανών λόγω μείωσης εργατικών ατυχημάτων και επαγγελματικών ασθενειών, αλλά και λόγω περιορισμού δαπανών νοσηλείας από τους φορείς κοινωνικής ασφάλισης.
Συμπερασματικά, η υπό εξέλιξη βελτίωση του ευρύτερου θεσμικού πλαισίου για την υγεία και ασφάλεια στην εργασία, με το οποίο συνδέεται και η προστασία των εργαζομένων από την θερμική καταπόνηση, είναι σημαντική. Η συνεργασία επίσημων φορέων, επιστημονικής κοινότητας, κοινωνικών εταίρων και κοινωνίας των πολιτών αποτελεί τον καταλύτη για τον περιορισμό των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής και την βιώσιμη προσαρμογή σε αυτήν. Αυτό ακριβώς αναδείχθηκε ανάγλυφα και στη πρόσφατη επιτυχημένη εκδήλωση στο Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών με κεντρικό ομιλητή τον Sir Jim Skea, Επικεφαλής της Διακυβερνητικής Επιτροπής για την Κλιματική Αλλαγή (IPCC).Ασφαλώς το όλο εγχείρημα δεν είναι εύκολο. Προϋποθέτει διεθνή συνεργασία, συλλογική προσπάθεια, πιο γρήγορα αντανακλαστικά όλων μας και αυξημένη ατομική και συλλογική υπευθυνότητα. Όμως η ελπίδα για ένα μέλλον ανθρώπινο μπορεί να γίνει το κίνητρο της αφύπνισης. Στην πορεία αυτή εντάσσεται και η κατοχύρωση ενός υγιούς και ασφαλούς εργασιακού περιβάλλοντος σε ιδιωτικό και δημόσιο τομέα, ακόμη και εν μέσω κλιματικής αλλαγής, με επίκεντρο πάντα τον Άνθρωπο…
(Ο Γεώργιος Βλασσόπουλος είναι Δικηγόρος- Διδάκτωρ Νομικής, Μέλος Μητρώου ΣΕΠ ΕΑΠ)
