Την 15η Μαΐου γιορτάζεται η Διεθνής Ημέρα Οικογένειας που καθιερώθηκε το 1993 με απόφαση της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ. Φέτος η συμβολική αυτή επέτειος είναι αφιερωμένη στη κλιματική αλλαγή. Πράγματι η κλιματική αλλαγή μεταλλάσσεται πλέον σε κλιματική κρίση και δεν αφήνει ανεπηρέαστο και τον κομβικό θεσμό της οικογένειας. Πολύ χαμηλές ή πολύ υψηλές θερμοκρασίες αλλά και ακραία καιρικά φαινόμενα (όπως πλημμύρες ή καύσωνες) αλλάζουν τη καθημερινότητα όλων μας , άρα και των μελών μίας οικογένειας. Η σχέση είναι αμφίδρομη : η κλιματική κρίση επηρεάζει τον τρόπο ζωής της οικογένειας, αλλά και αντίστροφα η καθημερινότητα των οικογενειών επιδρά στη πορεία της κλιματικής κρίσης.
Προφανώς το δικαίωμα δημιουργίας ή μη οικογένειας συνδέεται αναπόσπαστα με τον αυτοκαθορισμό και την ελευθερία βούλησης κάθε προσώπου. Από κει και πέρα, η ύπαρξη οικογένειας και ιδίως ο αριθμός των μελών της επηρεάζει αναπόφευκτα το δημογραφικό ζήτημα. Ορθά υποστηρίζεται στον κοινωνικό διάλογο ότι η έλλειψη εργατικού δυναμικού (ιδίως εξειδικευμένου) στη χώρα ,μας, αλλά και διεθνώς συναρτάται και με το δημογραφικό. Μετά από τρεις διαδοχικές διεθνείς κρίσεις (οικονομική, υγειονομική και πλέον κλιματική) τίθεται επιτακτικά η προτεραιότητα της υγιούς και δίκαιης ανάπτυξης. Στυλοβάτης αυτής της ανάπτυξης μπορεί να είναι η οικογένεια.
Πέρα από το δημογραφικό μεγάλη πρόκληση συνιστά και η τεχνητή νοημοσύνη. Με αφορμή και τη πανδημία εξαπλώθηκε σε παγκόσμια κλίμακα η τηλεργασία μεταβάλλοντας άρδην το παραδοσιακό εργασιακό περιβάλλον, ιδίως ως προς τον τόπο και τον χρόνο εργασίας. Πρόσφατες έρευνες αναδεικνύουν τον θετικό ρόλο της τηλεργασίας στην αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης υπό το πρίσμα ιδίως του περιβαλλοντικού αποτυπώματος. Η εθελοντική βάση της , αλλά και η τήρηση του σχετικού ρυθμιστικού πλαισίου (όπως Ευρωπαική Συμφωνία- Πλαίσιο για τη Τηλεργασία έτους 2002, αρθρ.67 ν. 4808/2021 για ιδιωτικό τομέα, ν. 4807/2021 για δημόσιο τομέα) σε συνδυασμό με την επέκταση συλλογικών συμφωνιών για τηλεργασία σε συλλογικές συμβάσεις εργασίας (ΣΣΕ) μπορούν να συμβάλλουν, υπό προυποθέσεις βέβαια, στη συμφιλίωση επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής. Μητέρες με ανήλικα τέκνα, φοιτητές, ΑΜΕΑ αναφέρονται ως ενδεικτικά παραδείγματα δυνητικών τηλεργαζόμενων.
Σε κάθε περίπτωση βασική προτεραιότητα σε εθνικό, ενωσιακό και διεθνές επίπεδο πρέπει να είναι η επιπλέον στήριξη της οικογένειας ενόψει της εντεινόμενης κλιματικής κρίσης. Η προτεραιότητα αυτή είναι προφανώς οριζόντια, προυποθέτει έμφαση σε ευάλωτες ομάδες πληθυσμού που πλήττονται περισσότερο και εντονότερα ( όπως πολύτεκνοι, νέοι , γυναίκες, πολίτες με περιορισμένες οικονομικές δυνατότητες, άποροι ) και αφορά πολλά επιμέρους ζητήματα όπως τη στέγαση, την εργασία, τη κοινωνική ασφάλιση και πρόνοια, τη πρόσβαση στην υγεία, την ενίσχυση της υγιούς επιχειρηματικότητας, τη καινοτομία, τη κατάρτιση. Η εκπαίδευση αποτελεί και εν προκειμένω ακρογωνιαίο λίθο για την ουσιαστική στήριξη του θεσμού της οικογένειας με αξίες όπως η ενσυναίσθηση , η αλληλεγγύη, η ομαδικότητα, η συναισθηματική νοημοσύνη, η συμπερίληψη.
Σε επίπεδο Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας (ILO , www.ilo.org) αναφέρονται ενδεικτικά οι σχετικές διεθνείς συμβάσεις εργασίας αρ. 156 (για εργαζόμενους με οικογενειακές υποχρεώσεις), αρ. 103 ( για προστασία της μητρότητας), αρ. 100 (για ίση αμοιβή ), αρ. 111 (για απαγόρευση διακρίσεων στην εργασία ή στο επάγγελμα). Στην από 22/11/2023 σχετική έκθεση του ΟΗΕ προτείνονται, μεταξύ άλλων, μέτρα όπως η επένδυση σε πολιτικές ισορροπίας εργασίας-οικογένειας, δηλαδή π.χ. ευέλικτα ωράρια, γονικές άδειες και ποιοτικές διευθετήσεις φροντίδας παιδιών (βλ. ευρύτερα για International Day of Families 2024…, social.desa.un.org). Σε επίπεδο ΕΕ μνημονεύεται ενδεικτικά το κομβικό κείμενο της συνάντησης της επιτροπής εμπειρογνωμόνων με τίτλο Families,Ageing and Health, 29-30/5/2023 στο πλαίσιο της ευρύτερης ενότητας Population ageing and family well- being in Europe (βλ.τελική έκθεση της ως άνω επιτροπής εμπειρογνωμόνων , UN-Department of Economic and Social Affairs, social.desa.un.org).
Στη χώρα μας το νεοσύστατο Υπουργείο Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας έχει αναλάβει τον επιτελικό ρόλο στήριξης της οικογένειας (minscfa.gov.gr). Σε άλλες χώρες έχει θεσμοθετηθεί Υπουργείο Οικογένειας προ πολλού ( π.χ. στη Γερμανία από το 1953: ειδικά για τις σχετικές παροχές με έμφαση στην ενίσχυση της οικογένειας, αλλά και της ισότητας των φύλων βλ. www.familienportal.de ). Ως προς τη χώρα μας, αναφέρονται ενδεικτικά η δέσμη μέτρων και πολιτικών για τη στήριξη της μητρότητας. Εκ των πραγμάτων η συμβολή Υπουργείων (όπως το Υπουργείο Εργασίας) και φορέων της κεντρικής και αποκεντρωμένης διοίκησης, καθώς και της Τοπικής Αυτοδιοίκησης ( ΟΤΑ) μπορεί να αποβεί καθοριστική ιδίως ως προς τη συστηματική και αποτελεσματική υλοποίηση των σχεδιαζόμενων δράσεων και πολιτικών , αξιοποιώντας κατάλληλα στο πεδίο και καλές πρακτικές (good practices) άλλων χωρών, όπως η Γαλλία, η Γερμανία και οι σκανδιναβικές χώρες. Το ισχύον σχετικό θεσμικό πλαίσιο ( εθνική-ενωσιακή-διεθνής νομοθεσία) με τη δημιουργική συμβολή και της νομολογίας αποτελεί κομβικό σημείο αναφοράς. Αναφέρεται ως πρόσφατο παράδειγμα η ενσωμάτωση της Οδηγίας 2019/1158/ΕΕ για την ισορροπία επαγγελματικής και ιδιωτικής ζωής με τον νόμο 4808/2021.Προφανώς, ο τεκμηριωμένος δημόσιος διάλογος με συμμετοχή της τοπικής αυτοδιοίκησης, των κοινωνικών εταίρων (εκπροσώπων εργοδοτών και εργαζομένων σε ιδιωτικό και δημόσιο τομέα) , της ακαδημαϊκής και ερευνητικής κοινότητας, αλλά και της κοινωνίας των πολιτών μπορεί να συνδράμει στη συμπλήρωση και εν γένει βελτίωση της ισχύουσας σχετικής νομοθεσίας και -κυρίως- στην αποτελεσματική εφαρμογή της στη πράξη προς όφελος και με σκοπό τη πληρέστερη κάλυψη των αναγκών αξιοπρεπούς διαβίωσης κάθε οικογένειας και ιδίως των κοινωνικά και οικονομικά ασθενέστερων (όπως μονογονεϊκές ή άπορες οικογένειες. ).
Συμπερασματικά, η ενίσχυση της οικογένειας αλληλεπιδρά και με τις τρεις μεγάλες σύγχρονες προκλήσεις: το δημογραφικό, τη 4ης Βιομηχανική Επανάσταση και τη κλιματική αλλαγή. Η αντιμετώπιση του πολυπαραγοντικού αυτού θέματος δεν μπορεί παρά να είναι πολυεπίπεδη: σε τοπικό , περιφερειακό, εθνικό, ενωσιακό και διεθνές επίπεδο. Η ανθρωποκεντρική θεώρηση έχει πρωταρχική σημασία και εν προκειμένω. Ασφαλώς η καλλιέργεια μίας φιλικής προς την οικογένεια κουλτούρας στη καθημερινότητα, χωρίς στερεότυπα και προκαταλήψεις (όπως μέσω ανάδειξης κοινωνικά ωφέλιμων προτύπων από πόλεις με καλές σχετικές επιδόσεις) μπορεί να διευκολυνθεί από μία δημιουργική εκπαιδευτική διαδικασία σε όλες τις βαθμίδες της. Γενικότερα, ο ορθός σχεδιασμός βιώσιμων πολιτικών (ESG) με επίκεντρο την οικογένεια εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο ενός μοντέλου οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης χωρίς αποκλεισμούς ή διακρίσεις, με έμφαση στο κοινωνικό αποτύπωμα και σε έναν σύγχρονο κώδικα αξιών για τον άνθρωπο όχι μόνο ως άτομο, αλλά και ως μέλος μίας ζωντανής συλλογικής οντότητας όπως η οικογένεια - ΄΄κύτταρο΄΄ μίας σύγχρονης, κοινωνικά δίκαιης και συμπεριληπτικής κοινωνίας.
(Ο Γιώργος Βλασσόπουλος είναι Δικηγόρος-Διδάκτωρ Νομικής)
