Σοβαρές αδυναμίες στον εντοπισμό, την αναφορά και τη διόρθωση περιπτώσεων απάτης που συνδέονται με τον Μηχανισμό Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (ΜΑΑ) διαπιστώνει νέα έκθεση του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου (ΕΕΣ), θέτοντας υπό αμφισβήτηση τον βαθμό προστασίας των οικονομικών συμφερόντων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Όπως επισημαίνεται, παρότι τα κράτη μέλη υποχρεούνται να ανακτούν ποσά που εισπράχθηκαν δολίως από τελικούς αποδέκτες, δεν είναι υποχρεωμένα να τα επιστρέφουν στον προϋπολογισμό της ΕΕ, γεγονός που περιορίζει την αποτελεσματικότητα του συστήματος.
Ο Μηχανισμός Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας εγκρίθηκε τον Φεβρουάριο του 2021 ως προσωρινό και έκτακτο εργαλείο για τη στήριξη της ανάκαμψης των οικονομιών της ΕΕ μετά την πανδημία. Η ευθύνη για την προστασία των οικονομικών συμφερόντων της Ένωσης από απάτη βαρύνει από κοινού την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τα κράτη μέλη, με τις εθνικές αρχές να οφείλουν να διασφαλίζουν την ύπαρξη αποτελεσματικών συστημάτων πρόληψης, εντοπισμού και διόρθωσης παρατυπιών.
Σύμφωνα με το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο, οι υψηλού επιπέδου απαιτήσεις που θέτει ο κανονισμός του Μηχανισμού Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας για τα εθνικά συστήματα αντιμετώπισης της απάτης δεν ήταν επαρκώς αναλυτικές. Αν και η Επιτροπή επιχείρησε να ενισχύσει το πλαίσιο μέσω διμερών συμφωνιών χρηματοδότησης, παρέμεινε ασαφής ως προς τη φύση και το βάθος των ελέγχων που όφειλαν να διενεργούν οι εθνικές αρχές.
Παράλληλα, οι έλεγχοι της Επιτροπής κρίνονται ανεπαρκείς, καθώς δεν κάλυψαν πλήρως τις αρμοδιότητες όλων των εμπλεκόμενων εθνικών φορέων, ενώ σε δέκα χώρες οι εξακριβώσεις ολοκληρώθηκαν μετά τον πρώτο γύρο πληρωμών, χωρίς επαρκή τεκμήρια για την αποτελεσματικότητα των συστημάτων.
Παρότι τα κράτη μέλη έλαβαν μέτρα για την πρόληψη της απάτης που σχετίζεται με τον Μηχανισμό Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, αυτά συχνά εφαρμόστηκαν με καθυστέρηση και συνοδεύτηκαν από αδυναμίες στον εντοπισμό ύποπτων περιπτώσεων. Σε αρκετές περιπτώσεις δεν αξιοποιήθηκαν πλήρως εργαλεία εξόρυξης και ανάλυσης δεδομένων, τα οποία θεωρούνται κρίσιμα για την ανίχνευση φαινομένων απάτης.
Η έλλειψη αξιόπιστων και συγκρίσιμων δεδομένων δυσχεραίνει την ικανότητα της Επιτροπής να στοχεύει αποτελεσματικά τις παρεμβάσεις της και να παρακολουθεί τις ενέργειες των κρατών μελών. Η αναφορά εικαζόμενων περιπτώσεων απάτης δεν βασίζεται σε ενιαίους κανόνες, με αποτέλεσμα τα κράτη μέλη να εφαρμόζουν διαφορετικά κριτήρια και το πραγματικό μέγεθος του φαινομένου να μην μπορεί να εκτιμηθεί με ακρίβεια.
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί το γεγονός ότι, σε αντίθεση με άλλα ενωσιακά προγράμματα, τα ανακτηθέντα ποσά από περιπτώσεις απάτης δεν επιστρέφονται υποχρεωτικά στον προϋπολογισμό της ΕΕ. Η μόνη εξαίρεση αφορά περιπτώσεις όπου η Επιτροπή κρίνει ότι οι ανακτήσεις είναι ανεπαρκείς και παρεμβαίνει η ίδια, κάτι που ενδέχεται να καταστεί δυσχερές καθώς ο Μηχανισμός Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας οδεύει προς εκκαθάριση εντός του έτους. Επιπλέον, οι μεγαλύτερες επενδύσεις προβλέπονται για τους τελευταίους μήνες λειτουργίας του μηχανισμού, γεγονός που σημαίνει ότι πολλές διορθώσεις για λόγους απάτης ενδέχεται να γίνουν μετά τη λήξη του.
Υπενθυμίζεται ότι, σύμφωνα με τον ορισμό της ΕΕ, απάτη εις βάρος των οικονομικών της συμφερόντων συνιστά κάθε εκ προθέσεως πράξη που οδηγεί σε κατάχρηση ή παράνομη παρακράτηση ενωσιακών κονδυλίων. Στην ετήσια έκθεσή της για το 2024, που δημοσιεύθηκε τον Μάρτιο του 2025, η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία ανέφερε ότι είχε διερευνήσει 307 υποθέσεις σχετικές με τον Μηχανισμό Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας. Τον Ιούλιο του 2025, η Επιτροπή παρουσίασε Λευκή Βίβλο για την επανεξέταση της αρχιτεκτονικής καταπολέμησης της απάτης στην ΕΕ.
Το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικο Συνέδριο εξέτασε την αποτελεσματικότητα των συστημάτων αντιμετώπισης της απάτης τόσο σε επίπεδο Επιτροπής όσο και σε τέσσερα κράτη μέλη —Δανία, Ισπανία, Ιταλία και Ρουμανία— και διατυπώνει συστάσεις με ορίζοντα όχι μόνο τον Μηχανισμό Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας αλλά και μελλοντικά προγράμματα παρόμοιας δομής. Μεταξύ άλλων, ζητείται η ενίσχυση των ελέγχων, η βελτίωση του τρόπου αναφοράς των περιπτώσεων απάτης, η αύξηση της αποτελεσματικότητας των διορθωτικών μέτρων και ο καθορισμός ελάχιστων απαιτήσεων για τα εθνικά συστήματα αντιμετώπισης της απάτης σε μελλοντικές πρωτοβουλίες της ΕΕ.
