Ο διαγωνισμός της Eurovision δεν είναι απλώς ένα τηλεοπτικό σόου, αλλά ένα φαινόμενο που εδώ και σχεδόν επτά δεκαετίες καταφέρνει να καθηλώνει εκατομμύρια θεατές σε όλο τον κόσμο.
Από το 1956 μέχρι σήμερα, η λάμψη, οι ανατροπές και οι έντονες συγκινήσεις του δεν είναι τυχαίες, αλλά αποτέλεσμα μιας διαρκούς εξέλιξης που μοιάζει σχεδόν… επιστημονικά σχεδιασμένη.
Και πράγματι, ερευνητές από το Ελβετικό Ομοσπονδιακό Τεχνολογικό Ινστιτούτο Ζυρίχης (ETH Zurich) επιχείρησαν να εξηγήσουν γιατί αυτός ο διαγωνισμός δεν παύει ποτέ να διασκεδάζει το κοινό που τον παρακολουθεί.
Μελετώντας σχεδόν 1.800 τραγούδια από την ιστορία του θεσμού, η ομάδα του καθηγητή Υπολογιστικής Κοινωνικής Επιστήμης Dirk Helbing, σε συνεργασία με επιστήμονες όπως ο Luis Amaral και ο Arthur Capozzi, ανέλυσε δεδομένα 35 παραμέτρων που περιλάμβαναν από τη μουσική δομή και τον χορευτικό χαρακτήρα μέχρι τη γλώσσα και το συναίσθημα των τραγουδιών. Συνδυάζοντας παραδοσιακές μεθόδους με εργαλεία όπως το Spotify και τεχνητή νοημοσύνη, κατέληξαν σε ένα βασικό συμπέρασμα: η Eurovision είναι ένα ζωντανό σύστημα μάθησης και συν- εξέλιξης, όπου όλοι επηρεάζουν όλους.
Οι ερευνητές εντόπισαν τρία στάδια ανάπτυξης του Διαγωνισμού σε διάστημα περισσότερων από επτά δεκαετιών. Στα πρώτα χρόνια του, στη «φάση σχηματισμού» από τα τέλη της δεκαετίας του ’50 μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του ’70, κυριαρχούσε η ποικιλία. Κάθε χώρα παρουσίαζε τη δική της ταυτότητα, τραγουδώντας σχεδόν αποκλειστικά στη γλώσσα της και χωρίς συγκεκριμένη «συνταγή επιτυχίας».
Στην επακόλουθη «φάση ενοποίησης», η οποία διήρκεσε μέχρι το 2003, τα συμμετέχοντα έθνη άρχισαν να μαθαίνουν συστηματικά το ένα από το άλλο. Ορισμένα χαρακτηριστικά, όπως πιασάρικες μελωδίες ή στίχοι που μπορούσε να καταλάβει ένα διεθνές κοινό, αποδείχθηκαν επιτυχημένα και υιοθετήθηκαν όλο και περισσότερο από τους διαγωνιζόμενους.
Ταυτόχρονα, οι κανόνες σταθεροποιήθηκαν και ο διαγωνισμός έγινε πιο προβλέψιμος. Οι ερευνητές περιγράφουν την περίοδο από το 2004 και μετά ως «φάση επέκτασης», με τους διοργανωτές να αντισταθμίζουν την αυξανόμενη ομοιογένεια μεταξύ των παραστάσεων προσκαλώντας νέα έθνη και αναθεωρώντας το σύστημα ψηφοφορίας σε πολλαπλές περιπτώσεις, καθιστώντας τις πιθανότητες επιτυχίας των ερμηνευτών λιγότερο προβλέψιμες.
Στόχος τους ήταν να διατηρήσουν τον διαγωνισμό συναρπαστικό και ποικίλο, με την πιθανότητα για απρόοπτα. Για τον Helbing, αυτό καθιστά την Eurovision ένα τυπικό παράδειγμα συν- εξελικτικών, μαθησιακών συστημάτων, δηλαδή συστημάτων στα οποία οι δρώντες επηρεάζουν ο ένας τον άλλον. Μόλις οι επιτυχημένες στρατηγικές εδραιωθούν, οι διοργανωτές αλλάζουν τους κανόνες για να τις διασπάσουν, έτσι ώστε ο διαγωνισμός να παραμένει ενδιαφέρων και να εξελίσσεται συνεχώς.
Σήμερα, η πλειονότητα των τραγουδιών κινείται στον χώρο της ποπ, είναι πιο χορευτικά και σχεδόν πάντα στα αγγλικά. Αυτό που κάποτε αποτελούσε ανταγωνιστικό πλεονέκτημα, πλέον θεωρείται αυτονόητο. Οι ερευνητές περιγράφουν αυτό το φαινόμενο ως «Red Queen effect», δανειζόμενοι τον όρο από την «Αλίκη στη χώρα των θαυμάτων», καθώς όλοι τρέχουν συνεχώς για να μείνουν στο ίδιο σημείο.
Με άλλα λόγια, για να ξεχωρίσει μια χώρα σήμερα, δεν αρκεί να ακολουθήσει τη συνταγή, πρέπει να την ξεπεράσει. Κάποιες χώρες, όπως η Γαλλία, η Ιταλία ή η Πορτογαλία, επιλέγουν συνειδητά να πάνε κόντρα στο ρεύμα, διατηρώντας τη γλώσσα και το ύφος τους. Αυτή η επιλογή δεν είναι απαραίτητα μειονέκτημα, αντίθετα μπορεί να λειτουργήσει ως τρόπος διαφοροποίησης μέσα σε έναν ολοένα πιο ομογενοποιημένο διαγωνισμό.
Το πιο εντυπωσιακό όμως είναι ότι η Eurovision δεν εξελίσσεται μόνο μέσω των συμμετεχόντων της, αλλά και μέσω των ίδιων των κανόνων της. Όταν ένα σύστημα αρχίζει να παράγει ανεπιθύμητα αποτελέσματα, όπως προβλέψιμες νίκες ή «στρατηγικές» ψήφους οι διοργανωτές επεμβαίνουν. Έτσι δημιουργείται ένας συνεχής κύκλος προσαρμογής, όπου τόσο οι χώρες όσο και ο θεσμός μαθαίνουν και εξελίσσονται μαζί.
Αυτή η δυναμική δεν αφορά μόνο τη μουσική. Παρόμοια μοτίβα εμφανίζονται σε επιχειρήσεις, στην επιστήμη και σε κάθε σύνθετο σύστημα, όπου όταν όλοι υιοθετούν την ίδια επιτυχημένη στρατηγική, αυτή παύει να ξεχωρίζει. Η καινοτομία προκύπτει μόνο όταν κάποιος τολμήσει να ξεφύγει από τα καθιερωμένα.
Ίσως αυτός να είναι και ο λόγος που η Eurovision συνεχίζει να μας εκπλήσσει. Παρά την τεράστια ανάλυση δεδομένων και τις δεκαετίες εμπειρίας, δεν υπάρχει «μαγική συνταγή» που να εγγυάται τη νίκη. Οι αλλαγές στους κανόνες, η αλληλεπίδραση των χωρών και η ανάγκη για πρωτοτυπία διατηρούν το στοιχείο του απρόβλεπτου ζωντανό.
Και τελικά, αυτό είναι που κάνει τον διαγωνισμό τόσο εθιστικό. Κάθε χρόνο, όσο κι αν νομίζουμε ότι ξέρουμε τι θα δούμε, η Eurovision βρίσκει τρόπο να μας διαψεύσει και να μας κρατήσει κολλημένους στις οθόνες μέχρι το τέλος.
