Σοβαρά ερωτήματα για τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις και τις συνθήκες διαβίωσης των ψαριών στις βιομηχανικές μονάδες εκτροφής σολομού στη Βρετανία προκαλεί η απόφαση της Soil Association να αποσύρει τη σχετική πιστοποίηση βιολογικού προϊόντος, έπειτα από 20 χρόνια. Η εξέλιξη, που ανακοινώθηκε τον Νοέμβριο του 2026, έρχεται μετά από εκτενή αξιολόγηση, η οποία κατέδειξε ότι οι περιβαλλοντικές επιδόσεις και οι συνθήκες διαβίωσης των ψαριών δεν ανταποκρίνονται πλέον στα υψηλά πρότυπα του οργανισμού.
Σύμφωνα με δημοσίευμα του Guardian, η απόφαση αναζωπυρώνει τη συζήτηση γύρω από τη βιωσιμότητα της εντατικής ιχθυοκαλλιέργειας, τις επιπτώσεις της στα θαλάσσια οικοσυστήματα και την πραγματική σημασία της ένδειξης «βιολογικό» για τα προϊόντα που καταλήγουν στα ράφια των καταστημάτων.
Η βρετανική βιομηχανία εκτροφής σολομού αποτελεί σήμερα έναν ιδιαίτερα σημαντικό οικονομικό κλάδο, με ετήσια αξία που προσεγγίζει το 1 δισ. λίρες. Παράγει περίπου 205.000 τόνους ψαριών κάθε χρόνο και απασχολεί περίπου 2.500 εργαζομένους στη Σκωτία. Ωστόσο, πίσω από την οικονομική της ανάπτυξη, πληθαίνουν οι ανησυχίες για τις περιβαλλοντικές συνέπειες και τις συνθήκες στις οποίες εκτρέφονται εκατομμύρια ψάρια.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Από τους 14 τόνους του 1971 στη βιομηχανία του 1 δισ. λιρών
Η ιστορία της εκτροφής σολομού στη Βρετανία ξεκίνησε το 1971, όταν η πρώτη παραγωγή περιορίστηκε σε μόλις 14 τόνους, στα ανοικτά των δυτικών ακτών της Σκωτίας, κοντά στο Fort William.
Πρωτοπόρος στην ανάπτυξη του συγκεκριμένου κλάδου ήταν η πολυεθνική Unilever, η οποία είχε εντοπίσει ήδη από τη δεκαετία του 1960 τις εμπορικές δυνατότητες της εκτροφής σολομού. Μέχρι τότε, το συγκεκριμένο ψάρι προερχόταν κυρίως από την αλιεία άγριων πληθυσμών και αποτελούσε σχετικά ακριβό προϊόν.
Η εταιρεία επιδίωξε να δημιουργήσει ένα σύστημα μαζικής παραγωγής, το οποίο θα περιόριζε το κόστος, θα εξασφάλιζε σταθερή προσφορά και θα δημιουργούσε νέες εμπορικές προοπτικές. Το εγχείρημα αποδείχθηκε επιτυχημένο, καθώς το 1976 η παραγωγή είχε ήδη επεκταθεί σε τρεις εγκαταστάσεις στη Σκωτία, φτάνοντας τους 116 τόνους ετησίως.
Σήμερα, η εικόνα είναι εντελώς διαφορετική. Η εκτροφή σολομού έχει εξελιχθεί σε μια βιομηχανία εκατοντάδων χιλιάδων τόνων, με τη Σκωτία να αποτελεί το βασικό κέντρο παραγωγής στη Βρετανία.
Ο σολομός είναι, μάλιστα, το δημοφιλέστερο ψάρι για τις βρετανικές οικογένειες, οι οποίες καταναλώνουν περίπου 65.000 τόνους ετησίως. Η ζήτησή του ενισχύεται από την προώθησή του ως τροφίμου πλούσιου σε πρωτεΐνες, θρεπτικά συστατικά και ωμέγα-3 λιπαρά οξέα.
Ωστόσο, πολλοί καταναλωτές δεν γνωρίζουν ότι ο σολομός που αγοράζουν, με το χαρακτηριστικό ανοιχτόχρωμο κρέας και τις λευκές γραμμές λίπους, προέρχεται από εντατικές μονάδες εκτροφής και όχι από ψάρια που ζουν ελεύθερα στον ωκεανό.
Γιατί αποσύρθηκε η βιολογική πιστοποίηση
Η απόφαση της Soil Association βασίστηκε σε μια εκτενή αξιολόγηση των συνθηκών παραγωγής και των περιβαλλοντικών επιπτώσεων των πιστοποιημένων μονάδων.
Όπως εξήγησε η διευθύνουσα σύμβουλος του οργανισμού, Helen Browning, όταν ξεκίνησε η συνεργασία με τον κλάδο πριν από περίπου δύο δεκαετίες, υπήρχε η φιλοδοξία να δημιουργηθεί ένα διαφορετικό μοντέλο υδατοκαλλιέργειας, το οποίο θα μπορούσε να εφαρμόζει τις αρχές της βιολογικής παραγωγής και στη θάλασσα.
Το όραμα περιλάμβανε ένα πολυτροφικό σύστημα εκτροφής, με εμπλουτισμένο περιβάλλον για τα ψάρια και περιορισμένες αρνητικές επιπτώσεις στα υπόλοιπα θαλάσσια είδη.
Ωστόσο, σύμφωνα με την ίδια, η πρόοδος προς αυτή την κατεύθυνση υπήρξε ελάχιστη, ενώ τα διαθέσιμα στοιχεία δεν έδειξαν ότι οι συνθήκες διαβίωσης των ψαριών και οι περιβαλλοντικές επιδόσεις θα μπορούσαν να βελτιωθούν αρκετά γρήγορα.
Η αξιολόγηση δύο ετών εντόπισε προβλήματα που αφορούσαν την ταλαιπωρία των ψαριών και τα υψηλά ποσοστά θνησιμότητας στις μονάδες εκτροφής. Μάλιστα, τα αποτελέσματα δεν εμφάνιζαν σημαντική βελτίωση σε σύγκριση με τις συμβατικές, μη βιολογικές εγκαταστάσεις.
Παράσιτα, ασθένειες και χημικές θεραπείες στις μονάδες εκτροφής
Ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα που αντιμετωπίζει η βιομηχανία αφορά τις ψείρες της θάλασσας (sea lice), παράσιτα που προσβάλλουν τα ψάρια και μπορούν να προκαλέσουν σοβαρές βλάβες στην υγεία τους.
Η διαδικασία εκτροφής ξεκινά με τη συλλογή αυγών από θηλυκούς σολομούς, τα οποία γονιμοποιούνται τεχνητά και επωάζονται σε ελεγχόμενες εγκαταστάσεις γλυκού νερού. Όταν τα νεαρά ψάρια αποκτήσουν το κατάλληλο μέγεθος, μεταφέρονται σε μεγαλύτερες δεξαμενές και στη συνέχεια σε ειδικούς χώρους εκτροφής.
Σε ηλικία περίπου 12 έως 18 μηνών μεταφέρονται σε θαλάσσιους κλωβούς, όπου παραμένουν μέχρι να φτάσουν στο εμπορεύσιμο μέγεθος. Εκεί τρέφονται με pellets ιχθυάλευρου και υποβάλλονται σε φαρμακευτικές ή χημικές θεραπείες για την πρόληψη και αντιμετώπιση ασθενειών.
Βίντεο που έχουν δει το φως της δημοσιότητας έχουν καταγράψει σολομούς με πληγές, φουσκάλες και σοβαρές αλλοιώσεις στο σώμα τους εξαιτίας των παρασιτικών προσβολών. Σε ορισμένες περιπτώσεις, έχουν καταγραφεί ακόμη και ψάρια χωρίς κεφάλι.
Οι επικριτές της βιομηχανίας συνδέουν τα προβλήματα αυτά με τις υψηλές πυκνότητες εκτροφής, τη μετάδοση ασθενειών και τη χρήση ισχυρών χημικών ουσιών για την αντιμετώπιση των παρασίτων.
Παράλληλα, επισημαίνουν ότι η διασπορά ασθενειών και η ρύπανση από τις μονάδες εκτροφής ενδέχεται να επηρεάζουν και τους άγριους πληθυσμούς σολομού, καθώς και τα παράκτια οικοσυστήματα.
Ο φυσιοδίφης και τηλεοπτικός παρουσιαστής Chris Packham έχει ασκήσει έντονη κριτική στον κλάδο, κάνοντας λόγο για σοβαρές επιπτώσεις τόσο στην ευημερία των ψαριών όσο και στο περιβάλλον.
17,4 εκατομμύρια σολομοί πέθαναν πριν από τη συγκομιδή
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλούν και τα στοιχεία για τη θνησιμότητα στις μονάδες εκτροφής. Το 2023 καταγράφηκε ένα πρωτοφανές περιστατικό, καθώς περίπου 17,4 εκατομμύρια σολομοί πέθαναν στις βρετανικές μονάδες πριν φτάσουν στο στάδιο της συγκομιδής.
Το γεγονός αυτό ενίσχυσε τις επικρίσεις οργανώσεων που ζητούν αυστηρότερους ελέγχους και ουσιαστικές αλλαγές στις πρακτικές εκτροφής.
Περισσότεροι από 120 σεφ από 26 χώρες και έξι ηπείρους υπέγραψαν, μάλιστα, ανοικτή επιστολή που δημιουργήθηκε από την περιβαλλοντική οργάνωση WildFish, δηλώνοντας ότι θα κρατήσουν τον σολομό εκτροφής από τις θάλασσες εκτός των μενού τους, εάν δεν υπάρξουν αλλαγές στις υφιστάμενες πρακτικές.
Η WildFish υποστηρίζει ότι η συγκεκριμένη μορφή εκτροφής δεν συμβαδίζει με τις αρχές της βιολογικής παραγωγής. Μεταξύ των προβλημάτων που καταγγέλλει περιλαμβάνονται η χρήση ισχυρών χημικών και φυτοφαρμάκων για την αντιμετώπιση των παρασίτων, η ρύπανση από τα απόβλητα και τις χημικές ουσίες, η υψηλή θνησιμότητα και η εξάρτηση από άγρια ψάρια για την παραγωγή των ζωοτροφών.
Ένα ακόμη ζήτημα αφορά την προέλευση των ιχθυαλεύρων, σημαντικό μέρος των οποίων προέρχεται από αλιευτικές δραστηριότητες στα ανοικτά των ακτών της Δυτικής Αφρικής. Οι επικριτές υποστηρίζουν ότι η πρακτική αυτή επιβαρύνει τα τοπικά αλιευτικά αποθέματα και δημιουργεί πιέσεις στην επισιτιστική ασφάλεια των παράκτιων πληθυσμών.
Οι καταγγελίες για «πράσινο ξέπλυμα» και η απάντηση της βιομηχανίας
Η απόφαση της Soil Association ήρθε έπειτα και από πιέσεις περιβαλλοντικών οργανώσεων, οι οποίες υποστήριζαν ότι η χρήση της συγκεκριμένης πιστοποίησης δημιουργούσε στους καταναλωτές μια παραπλανητικά θετική εικόνα για τις περιβαλλοντικές επιδόσεις των μονάδων εκτροφής.
Η WildFish ζητούσε επί δύο χρόνια τη δημοσιοποίηση των εκθέσεων επιθεώρησης των πιστοποιημένων μονάδων, αξιοποιώντας τη νομοθεσία για την πρόσβαση σε περιβαλλοντικές πληροφορίες. Παρά το γεγονός ότι πρωτοβάθμιο δικαστήριο είχε ζητήσει τη δημοσιοποίησή τους, η Soil Association εξακολουθούσε να αντιτίθεται στην αποκάλυψη των στοιχείων, ασκώντας έφεση.
Ο επικεφαλής της WildFish, Nick Measham, χαρακτήρισε την απόφαση απόσυρσης της πιστοποίησης ως ένα πρώτο βήμα για να αποκαλυφθούν οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις, τα προβλήματα βιωσιμότητας και οι συνθήκες διαβίωσης στις μονάδες εκτροφής.
Από την πλευρά της, η βιομηχανία αμφισβητεί ότι η εξέλιξη σημαίνει πως ο σκωτσέζικος σολομός χάνει συνολικά τη βιολογική του πιστοποίηση.
Η οργάνωση Salmon Scotland υποστήριξε ότι η απόφαση αφορά την πιστοποίηση της Soil Association και όχι την πιστοποίηση που χορηγείται στο πλαίσιο των κυβερνητικών βιολογικών προτύπων της Βρετανίας.
Εκπρόσωπός της δήλωσε ότι οι παραγωγοί έχουν λάβει διαβεβαιώσεις από τη βρετανική κυβέρνηση πως οι μονάδες τους θα συνεχίσουν να αξιολογούνται βάσει των ισχυόντων βιολογικών προτύπων και ότι οι καταναλωτές μπορούν να εξακολουθήσουν να αγοράζουν σκωτσέζικο βιολογικό σολομό.
Παράλληλα, υποστήριξε ότι ο κλάδος λειτουργεί υπό αυστηρό κανονιστικό πλαίσιο, με περισσότερους από 1.600 ελέγχους και επιθεωρήσεις κάθε χρόνο. Όπως ανέφερε, έχουν επενδυθεί περισσότερα από 1 δισ. λίρες στην υγεία των ψαριών, στην περιβαλλοντική απόδοση και στην ανάπτυξη νέων τεχνολογιών.
Η ίδια πλευρά υποστηρίζει επίσης ότι τα ποσοστά επιβίωσης παραμένουν υψηλά και ότι τα μέσα επίπεδα παρασιτικών ψειρών βρίσκονται σε χαμηλά επίπεδα, παρουσιάζοντας μακροπρόθεσμη πτωτική τάση.
Νέες ανησυχίες για τις ζωοτροφές των εκτρεφόμενων σολομών
Στο μεταξύ, ένα ακόμη ζήτημα που προκαλεί συζητήσεις αφορά τη σύνθεση των ζωοτροφών. Ορισμένες μεγάλες ευρωπαϊκές εταιρείες εκτροφής σολομού έχουν αρχίσει να χρησιμοποιούν αλεσμένα υποπροϊόντα πουλερικών ως εναλλακτική λύση στα άγρια ψάρια, τα οποία παραδοσιακά αποτελούν βασικό συστατικό των ζωοτροφών.
Η νορβηγική Lerøy Seafood Group, μία από τις μεγαλύτερες επιχειρήσεις του κλάδου και προμηθευτής της βρετανικής αλυσίδας Tesco, ανακοίνωσε ότι έχει εισαγάγει υποπροϊόντα κοτόπουλου σε όλες τις υπεράκτιες μονάδες εκτροφής σολομού που διαθέτει.
Η Tesco υποστήριξε ότι συνεργάζεται με τους προμηθευτές της για την εξασφάλιση πιο βιώσιμων ζωοτροφών και ότι η χρήση υποπροϊόντων πουλερικών μπορεί να συμβάλει στη μείωση της εξάρτησης από τους θαλάσσιους πόρους.
Την ίδια στιγμή, η Unilever έχει αποχωρήσει εδώ και χρόνια από τον συγκεκριμένο κλάδο, ο οποίος σήμερα κυριαρχείται από τέσσερις μεγάλες επιχειρήσεις: τη νορβηγική Mowi, τη φεροϊκή Bakkafrost, τη Scottish Sea Farms και την Cooke Aquaculture Scotland.
Ένα κρίσιμο ερώτημα για το μέλλον της ιχθυοκαλλιέργειας
Η απόφαση της Soil Association αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια περίοδο κατά την οποία οι πληθυσμοί του άγριου σολομού του Ατλαντικού στις βρετανικές ακτές έχουν μειωθεί κατά περισσότερο από 70% σε σχέση με προηγούμενες δεκαετίες.
Η μείωση αυτή αποτελεί ένδειξη των ευρύτερων πιέσεων που αντιμετωπίζουν τα ποτάμια, οι ακτές και οι θάλασσες, με την κλιματική αλλαγή και την άνοδο της θερμοκρασίας των ωκεανών να επιβαρύνουν περαιτέρω την κατάσταση.
Η βιομηχανία εκτροφής σολομού εξακολουθεί να διαθέτει ισχυρή οικονομική και πολιτική υποστήριξη στη Βρετανία και τη Σκωτία. Η κυβέρνηση έχει αναγνωρίσει τη σημασία του προϊόντος για τις εξαγωγές της χώρας, ενώ πέρυσι επέτρεψε, έπειτα από πιέσεις του κλάδου, να αφαιρεθεί η λέξη «εκτροφής» από την επισήμανση του προϊόντος.
Ωστόσο, η απόφαση της Soil Association επαναφέρει στο προσκήνιο ένα βασικό ερώτημα: κατά πόσο η μαζική παραγωγή ενός τροφίμου μπορεί να χαρακτηριστεί πραγματικά βιώσιμη, όταν συνοδεύεται από υψηλή θνησιμότητα, χρήση χημικών ουσιών και σημαντικές επιπτώσεις στα θαλάσσια οικοσυστήματα.
Για τους επικριτές της βιομηχανίας, η απόσυρση της πιστοποίησης αποτελεί ένα μήνυμα προς τους παραγωγούς και τους καταναλωτές ότι η ένδειξη «βιολογικό» δεν αρκεί από μόνη της. Απαιτούνται διαφάνεια, αυστηροί έλεγχοι και ουσιαστικές βελτιώσεις στις συνθήκες εκτροφής, προκειμένου η παραγωγή να μπορεί να θεωρηθεί πραγματικά βιώσιμη.
