Η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται αντιμέτωπη με μια βαθιά αντίφαση. Από τη μία πλευρά καταδικάζει την καταχρηστική χρήση κατασκοπευτικού λογισμικού που έχει βλάψει την ελευθερία του Τύπου και τα θεμελιώδη δικαιώματα των πολιτών της. Από την άλλη, ευρωπαϊκά κονδύλια και δημόσιο χρήμα από κράτη-μέλη χρηματοδοτούν την ίδια βιομηχανία που τροφοδοτεί σκάνδαλα παρακολουθήσεων σε ολόκληρη την ήπειρο. Σύμφωνα με αποκαλυπτική έρευνα της ιστοσελίδας Follow the Money (FTM), δεκάδες εκατομμύρια ευρώ έχουν διοχετευθεί σε εταιρείες spyware μέσω επιδοτήσεων, ερευνητικών προγραμμάτων και κρατικών επενδύσεων.
Τα τελευταία χρόνια, η ΕΕ έχει ταρακουνηθεί από αλλεπάλληλα σκάνδαλα παρακολουθήσεων. Στην Ελλάδα, την Πολωνία και την Ισπανία, κυβερνήσεις βρέθηκαν εκτεθειμένες για τη χρήση λογισμικού όπως το Pegasus και το Predator, με στόχους δημοσιογράφους, πολιτικούς αντιπάλους και ακτιβιστές. Η έρευνα της FTM δείχνει όμως ότι οι ίδιες αυτές τεχνολογίες έχουν χρηματοδοτηθεί με χρήματα φορολογουμένων. Το Ευρωπαϊκό Ταμείο Άμυνας, τράπεζες υπό κρατικό έλεγχο στην Ιταλία και φορείς του ισπανικού υπουργείου Επιστημών έχουν ενισχύσει εταιρείες όπως οι Cy4Gate, Verint Systems, Cognyte και Intellexa Alliance, με ποσά που κυμαίνονται από εκατοντάδες χιλιάδες έως και πάνω από 100 εκατομμύρια ευρώ.
Η εικόνα που αναδύεται είναι ανησυχητική: ένα κράμα ελλιπούς λογοδοσίας, ανεπαρκούς ελέγχου και πολιτικής αδράνειας. «Η κατάσταση είναι απαράδεκτη γιατί τα δημόσια κονδύλια τροφοδοτούν μια βιομηχανία που υπονομεύει τα θεμελιώδη δικαιώματα και τη δημοκρατία», προειδοποιεί ο Aljosa Ajanovic Andelic από την οργάνωση European Digital Rights. Αντίστοιχα, η ευρωβουλευτής Saskia Bricmont καταγγέλλει ότι η Κομισιόν «δεν εκπληρώνει τον ρόλο της ως θεματοφύλακας των συνθηκών» και με την απραξία της «νομιμοποιεί την καταχρηστική χρήση spyware».
Η αντίφαση γίνεται πιο έντονη αν συγκριθεί με τις Ηνωμένες Πολιτείες, που έχουν επιβάλει περιορισμούς στη χρήση spyware από κρατικούς φορείς και κυρώσεις σε εταιρείες που εμπλέκονται σε καταχρηστικές πρακτικές. Αντίθετα, η Ευρώπη έχει μετατραπεί σε κέντρο ανάπτυξης και εμπορίας τέτοιων τεχνολογιών. Ιταλία, Κύπρος και Ισπανία θεωρούνται «κόμβοι» της βιομηχανίας, με την πρώτη να καταγράφει μόνο το 2023 περισσότερους από 4.300 στόχους σε επιχειρήσεις παρακολούθησης μέσω spyware.
Η Ισπανία δεν έχει μείνει αλώβητη. Το 2022 αποκαλύφθηκε ότι δεκάδες Καταλανοί αυτονομιστές στοχοποιήθηκαν με Pegasus, ενώ το κινητό του πρωθυπουργού Πέδρο Σάντσεθ και υπουργών του χακαρίστηκε, οδηγώντας σε πολιτική κρίση. Ωστόσο, παρά την κατακραυγή, η Βαρκελώνη έχει εξελιχθεί σε «φιλόξενο έδαφος» για εταιρείες spyware, με χαμηλό κόστος λειτουργίας και ισχυρό τεχνολογικό οικοσύστημα.
Οι εταιρείες που αντλούν δημόσιους πόρους δεν έχουν απλώς ευρωπαϊκούς πελάτες. Ορισμένες έχουν πουλήσει τεχνολογίες τους σε καθεστώτα με βεβαρημένο ιστορικό καταστολής, όπως το Σουδάν, το Καζακστάν και η Αίγυπτος. Η Cy4Gate, που έλαβε 103 εκατ. ευρώ από ευρωπαϊκά προγράμματα την περίοδο 2020–2024, μέσω της θυγατρικής της RCS Labs έχει προμηθεύσει προϊόντα σε χώρες όπως το Πακιστάν και το Τουρκμενιστάν. Η Verint Systems, που συντόνισε ευρωπαϊκό έργο 15 εκατ. ευρώ, έχει κατηγορηθεί ότι εξόπλισε αυταρχικές κυβερνήσεις με εξοπλισμό παρακολουθήσεων.
Η έλλειψη διαφάνειας στην κατανομή κονδυλίων αποτελεί έναν από τους μεγαλύτερους κινδύνους. Όπως σημειώνει η Natalia Krapiva της οργάνωσης Access Now, «η ανεξέλεγκτη χρηματοδότηση ενός κλάδου που φημίζεται για την αδιαφάνεια γεννά διαφθορά και κατάχρηση». Παράλληλα, ευρωβουλευτές ζητούν απαγόρευση προμηθειών από εταιρείες spyware, πλήρη δημοσιοποίηση μετόχων και επενδυτών, καθώς και στοχευμένες κυρώσεις σε όσους αποδεδειγμένα χρηματοδοτούν λογισμικά που παραβιάζουν θεμελιώδη δικαιώματα.
Περισσότερο από δύο χρόνια μετά την έρευνα της επιτροπής PEGA του Ευρωκοινοβουλίου, που κατήγγειλε την κατάχρηση spyware και ζήτησε αυστηρή ρύθμιση, η πρόοδος παραμένει αναιμική. Οι αποκαλύψεις της FTM δείχνουν ότι η Ευρώπη όχι μόνο απέτυχε να περιορίσει τη χρήση τέτοιων τεχνολογιών, αλλά τις χρηματοδότησε κιόλας. Όπως χαρακτηριστικά σημείωσε ο ερευνητής του Citizen Lab, John Scott-Railton: «Η Ευρώπη είναι διαβόητη για δύο πράγματα: για τα σκάνδαλα spyware και για την αποτυχία να τα αντιμετωπίσει».
