Το ημερολόγιο έδειχνε Πέμπτη, 12 Οκτωβρίου 1944. Λίγο πριν από τις 10 το πρωί, η ναζιστική σημαία που κυμάτιζε στην Ακρόπολη κατέβαινε, σηματοδοτώντας το τέλος μιας από τις πιο σκοτεινές περιόδους της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Έπειτα από 1.264 ημέρες γερμανικής κατοχής, η Αθήνα ήταν και πάλι ελεύθερη.
Η είδηση διαδόθηκε γρήγορα στις γειτονιές της πρωτεύουσας. Χιλιάδες άνθρωποι εγκατέλειψαν τα σπίτια, τις δουλειές και τα καταστήματά τους και ξεχύθηκαν στους δρόμους. Άνδρες, γυναίκες και παιδιά αγκαλιάζονταν, έκλαιγαν, τραγουδούσαν και πανηγύριζαν. Οι ελληνικές σημαίες εμφανίστηκαν ξανά στα μπαλκόνια και στα παράθυρα, ενώ το Σύνταγμα, η Ομόνοια, η Πανεπιστημίου και η Σταδίου πλημμύρισαν από κόσμο.
Ήταν η ημέρα που περίμεναν οι Αθηναίοι από τις 27 Απριλίου 1941, όταν τα γερμανικά στρατεύματα είχαν εισέλθει για πρώτη φορά στην πρωτεύουσα. Στο διάστημα που μεσολάβησε, η πόλη είχε γνωρίσει τον λιμό, τις εκτελέσεις, τις διώξεις και την τρομοκρατία των δυνάμεων κατοχής και των συνεργατών τους.
Η απελευθέρωση δεν μπορούσε να σβήσει τις πληγές εκείνων των χρόνων. Για λίγες ώρες, όμως, η χαρά της ελευθερίας σκέπασε τον πόνο, τον φόβο και τις στερήσεις.
{https://www.youtube.com/watch?v=_IfJ9OLihpU}
Η τελευταία πράξη της γερμανικής κατοχής
Το πρωί εκείνης της μέρας, οι γερμανικές δυνάμεις ολοκλήρωναν την αποχώρησή τους από την Αθήνα, καθώς η στρατιωτική κατάσταση είχε ανατραπεί εις βάρος της ναζιστικής Γερμανίας στα μέτωπα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Στις 9:45, σύμφωνα με τις ιστορικές καταγραφές που παρουσιάζει το Αρχείο της ΕΡΤ, πραγματοποιήθηκε η υποστολή της ναζιστικής σημαίας από την Ακρόπολη. Είχε προηγηθεί η κατάθεση στεφάνου στο Μνημείο του Αγνώστου Στρατιώτη από γερμανικό στρατιωτικό άγημα, σε μια από τις τελευταίες επίσημες κινήσεις των κατοχικών δυνάμεων στην πρωτεύουσα.
Η αποχώρηση των γερμανικών στρατευμάτων είχε ήδη αρχίσει και σύντομα τα στρατιωτικά οχήματα εγκατέλειπαν το κέντρο της Αθήνας. Η πρωτεύουσα είχε κηρυχθεί ανοχύρωτη πόλη, ενώ η παρουσία των δυνάμεων της Εθνικής Αντίστασης γινόταν ολοένα πιο αισθητή.
Η εικόνα της σβάστικας που απομακρυνόταν από τον Ιερό Βράχο αποκτούσε ιδιαίτερο συμβολισμό. Ήταν η ίδια σημαία που είχαν κατεβάσει, σε μια παράτολμη, αλλά ιστορική, πράξη αντίστασης, ο Μανώλης Γλέζος και ο Απόστολος Σάντας τη νύχτα της 30ής προς την 31η Μαΐου 1941.
Τρία χρόνια αργότερα, η ναζιστική σημαία κατέβαινε οριστικά από την Ακρόπολη.
{https://www.youtube.com/watch?v=jkj87vl2PEI}
«Λευτερωθήκαμε!» - Η Αθήνα πλημμυρίζει από ανθρώπους και σημαίες
Την ατμόσφαιρα εκείνων των ιστορικών ωρών αποτυπώνει το ρεπορτάζ του «Ριζοσπάστη», που δημοσιεύθηκε στις 13 Οκτωβρίου 1944, με τίτλο «Λευτεριά! Λευτεριά! Η Αθήνα γιορτάζει».
Η εφημερίδα περιγράφει μια πρωτεύουσα που μέσα σε λίγα λεπτά πλημμύρισε από ελληνικές σημαίες. Νέοι ανέβηκαν στα καμπαναριά για να χτυπήσουν χαρμόσυνα τις καμπάνες, ενώ από κάθε γειτονιά ξεκινούσαν διαδηλώσεις με κατεύθυνση το κέντρο της πόλης.
Από το Σύνταγμα μέχρι την Ομόνοια, οι δρόμοι είχαν μετατραπεί σε μια ατέλειωτη ανθρώπινη πομπή. Άνθρωποι που είχαν ζήσει τον λιμό, τις εκτελέσεις και την τρομοκρατία των κατοχικών δυνάμεων αγκαλιάζονταν και έκλαιγαν από χαρά.
»Λευ-τε-ρω-θή-κα-με!», ήταν ένα από τα συνθήματα που δονούσαν την πρωτεύουσα, σύμφωνα με το ιστορικό ρεπορτάζ.
Τα τραμ κυκλοφορούσαν γεμάτα κόσμο, στολισμένα με λουλούδια και σημαίες. Μαχητές του ΕΛΑΣ περνούσαν από τους δρόμους με αυτοκίνητα και μοτοσικλέτες, γνωρίζοντας την αποθέωση από τους συγκεντρωμένους πολίτες.
Οι αυτοσχέδιοι τηλεβόες, τα γνωστά χωνιά που χρησιμοποιούσαν οι αντιστασιακές οργανώσεις για να μεταδίδουν μηνύματα κατά τη διάρκεια της Κατοχής, καλούσαν πλέον τους Αθηναίους όχι σε κάποια διαδήλωση αντίστασης, αλλά στη μεγάλη γιορτή της ελευθερίας.
Η Αθήνα δεν γιόρταζε απλώς την αποχώρηση ενός ξένου στρατού. Γιόρταζε το τέλος της καθημερινής τρομοκρατίας και την επιστροφή της ελπίδας.
{https://www.youtube.com/watch?v=KyAf75aWZUI}
Τα χρόνια της πείνας, των εκτελέσεων και της Αντίστασης
Πίσω από τους πανηγυρισμούς της 12ης Οκτωβρίου βρίσκονταν τριάμισι χρόνια σκληρής κατοχής. Ο χειμώνας του 1941-1942 είχε σημαδευτεί από τον Μεγάλο Λιμό, που προκάλεσε δεκάδες χιλιάδες θανάτους, ιδιαίτερα στα μεγάλα αστικά κέντρα. Οι εικόνες των αποστεωμένων ανθρώπων στους δρόμους της Αθήνας και των νεκρών που μεταφέρονταν με κάρα έμειναν χαραγμένες στη συλλογική μνήμη.
Παράλληλα, οι κατακτητές και οι συνεργάτες τους επέβαλαν ένα καθεστώς βίας. Συλλήψεις, βασανιστήρια, εκτελέσεις και μπλόκα στις συνοικίες αποτέλεσαν μέρος της καθημερινότητας.
Στην Καισαριανή, στο Χαϊδάρι, στην Κοκκινιά και σε πολλές άλλες περιοχές γράφτηκαν ορισμένες από τις πιο αιματηρές σελίδες της κατοχικής περιόδου.
Μέσα σε αυτές τις συνθήκες αναπτύχθηκε το κίνημα της Εθνικής Αντίστασης, με καθοριστική συμβολή του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ, αλλά και τη δράση άλλων αντιστασιακών οργανώσεων.
Η αντίσταση δεν περιορίστηκε στις ένοπλες συγκρούσεις. Εκδηλώθηκε μέσα από απεργίες, διαδηλώσεις, παράνομες εκδόσεις, οργανώσεις αλληλεγγύης και καθημερινές πράξεις ανυπακοής.
Οι μεγάλες κινητοποιήσεις του αθηναϊκού λαού, ακόμη και κάτω από τις κάννες των κατοχικών στρατευμάτων, απέδειξαν ότι η πόλη δεν είχε υποταχθεί.
Η 12η Οκτωβρίου 1944 αποτέλεσε, έτσι, όχι μόνο το τέλος της γερμανικής παρουσίας στην πρωτεύουσα, αλλά και τη δικαίωση ενός πολύχρονου αγώνα για ελευθερία.
{https://www.youtube.com/watch?v=C6PO47Q86KE}
Οι άνθρωποι που έζησαν την απελευθέρωση
Πέρα από τις εφημερίδες και τις φωτογραφίες, οι μνήμες των ανθρώπων που έζησαν την απελευθέρωση αποτελούν πολύτιμες μαρτυρίες για εκείνες τις ημέρες.
Η συγγραφέας Άλκη Ζέη, ο ποιητής Τίτος Πατρίκιος, ο αγωνιστής της Εθνικής Αντίστασης Μανώλης Γλέζος και ο δημοσιογράφος Χρήστος Πασαλάρης κατέθεσαν τις προσωπικές τους αναμνήσεις στο ντοκιμαντέρ «Οι μέρες της Απελευθέρωσης», παραγωγής 2017, σε σκηνοθεσία Βασίλη Μωυσίδη.
Μέσα από τις αφηγήσεις τους παρουσιάζονται οι πρώτες πληροφορίες για την αποχώρηση των Γερμανών, οι αυθόρμητοι πανηγυρισμοί στους δρόμους, οι συνεχείς διαδηλώσεις, αλλά και οι γιορτές που οργανώνονταν σε σπίτια τις ημέρες που ακολούθησαν.
Πολύτιμες είναι και οι μαρτυρίες που καταγράφηκαν στο ντοκιμαντέρ «Η Απελευθέρωση της Αθήνας», του Βαγγέλη Σερντάρη, που προβλήθηκε το 1987.
Ανάμεσα στους ανθρώπους που μιλούν είναι ο Σπύρος Κωτσάκης, καπετάνιος του ΕΛΑΣ Αθηνών, η ηθοποιός Άννα Συνοδινού, που είχε συμμετάσχει στην Αντίσταση, και ο Γεώργιος Κορωναίος, επικεφαλής τιμητικού αποσπάσματος του ΕΛΑΣ.
Οι αφηγήσεις τους φωτίζουν διαφορετικές πλευρές της ίδιας ιστορικής περιόδου: από τις διαπραγματεύσεις για την αποχώρηση των κατοχικών δυνάμεων μέχρι την επιστροφή της δημόσιας ζωής σε μια πόλη που είχε περάσει περισσότερα από τρία χρόνια κάτω από τον ναζιστικό ζυγό.
{https://www.youtube.com/watch?v=mE8BJEjD56g}
Η επόμενη ημέρα και οι σκιές που πλησίαζαν
Η απελευθέρωση της Αθήνας δεν σήμανε αυτομάτως την επιστροφή στην ομαλότητα.
Η Ελλάδα έβγαινε από τον πόλεμο με κατεστραμμένη οικονομία, διαλυμένες υποδομές και βαθιές πολιτικές αντιθέσεις. Η κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας υπό τον Γεώργιο Παπανδρέου επέστρεψε στην Αθήνα στις 18 Οκτωβρίου 1944, ενώ τα βρετανικά στρατεύματα είχαν αρχίσει να φτάνουν στην πρωτεύουσα.
Οι διαφωνίες για την πολιτική εξουσία, τον αφοπλισμό των αντιστασιακών οργανώσεων και τη συγκρότηση των νέων ενόπλων δυνάμεων θα οδηγούσαν, λιγότερο από δύο μήνες αργότερα, στις αιματηρές συγκρούσεις των Δεκεμβριανών.
Η ελευθερία είχε επιστρέψει, αλλά η ειρήνη δεν είχε ακόμη εδραιωθεί.
{https://www.youtube.com/watch?v=Qo0_jR2M9yQ}
82 χρόνια μετά, μια ημέρα που δεν πρέπει να ξεχαστεί
Σήμερα, 82 χρόνια μετά, η απελευθέρωση της Αθήνας παραμένει μια από τις σημαντικότερες στιγμές της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Κι όμως, σε αντίθεση με πολλές άλλες ευρωπαϊκές χώρες, στην Ελλάδα η κεντρική εθνική επέτειος που συνδέεται με τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο δεν είναι η απελευθέρωση από τους ναζί, αλλά η έναρξη της ελληνικής συμμετοχής στον πόλεμο, στις 28 Οκτωβρίου 1940, όταν η χώρα αρνήθηκε να υποκύψει στο ιταλικό τελεσίγραφο. Έτσι, η 12η Οκτωβρίου, η ημέρα που η Αθήνα αποτίναξε τον ναζιστικό ζυγό, εξακολουθεί να περνά σχετικά απαρατήρητη, χωρίς την προβολή και τη θέση στη συλλογική μνήμη που έχει η επέτειος του "Όχι".
Είναι ημέρα μνήμης για όσους χάθηκαν στα χρόνια της κατοχής, για εκείνους που εκτελέστηκαν, βασανίστηκαν, πέθαναν από την πείνα ή έδωσαν τη ζωή τους στον αντιφασιστικό αγώνα. Είναι, ταυτόχρονα, ημέρα υπενθύμισης της δύναμης μιας κοινωνίας που, παρά τις στερήσεις και την τρομοκρατία, βρήκε τον τρόπο να αντισταθεί και να σταθεί όρθια.
Στις 12 Οκτωβρίου 1944,η Αθήνα βγήκε στους δρόμους για να γιορτάσει κάτι που επί τριάμισι χρόνια στερούνταν: την ελευθερία της.
