Η πολιτική ζωή της χώρας κινείται σε προεκλογικούς ρυθμούς. Κόμματα ανακοινώνονται, κόμματα αναμένονται, κόμματα εξαυλώνονται ή διασπώνται ώστε να συγχωνευτούν με τα νέα. Όλα αυτά τα κανονίζουν «ηγέτες» και «ηγέτιδες» που δεν εκλέχθηκαν από καμία διαδικασία. Τυπικά την ίδρυση, τη διάλυση ή τη συγχώνευση κομμάτων (αλλά και την ηγεσία τους) την αποφασίζουν τα μέλη μέσα από συντεταγμένες, καταστατικές διαδικασίες. Στην Ελλάδα οι «ηγέτες» αποφασίζουν πώς θα επιλεγούν... τα μέλη!
Είναι γνωστό πως ο αστικός κοινοβουλευτισμός στη χώρα μας ποτέ δεν γνώρισε περιόδους δόξας. Ταιριάζει η λαική παροιμία για την «ημέρα που από το πρωί φαίνεται» καθώς οι πρώτες εκλογές και η πρώτη κυβέρνηση λειτούργησαν ως τροχιοδεικτικές βολές. Ήταν προγραμματισμένες για τις 6 Ιούνη του 1844 και όσα συνέβησαν θα μπορούσαν να είναι σενάριο από κωμωδία των Monty Pythons. Ήταν όμως η αυγή του κοινοβουλευτισμού...
Οι ματωμένες εκλογές του 1844
Από την Εθνοσυνέλευση, που προέκυψε από την 3η του Σεπτέμβρη, στις 4 Μαρτίου 1844 αποφασίστηκε η διενέργεια εκλογών. Ο Όθωνας επιδίωξε να διεξαχθούν από «οικουμενική» υπηρεσιακή κυβέρνηση, όμως ο Κωλέττης αρνήθηκε τη συμμετοχή του, υπολογίζοντας τη φθορά την οποία θα είχε ο πολιτικός που θα αναλάμβανε τη διενέργειά τους. Τελικά σχημάτισε κυβέρνηση ο Μαυροκορδάτος. Ως ημερομηνία ορίστηκε η 6η Ιουνίου.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Αυτό που ακολούθησε το αποδίδει παραστατικά ο Δ. Φωτιάδης:
«Το κομματικό όργιο άρχισε. Έμοιαζε ωσάν χίλιοι διάβολοι να ανακάτευαν το προεκλογικό καζάνι».
Ο Αντόλφ Φοντό:
«Ο Μαυροκορδάτος στους έξι μήνες της πρωθυπουργίας του μοίρασε 50.000 παράσημα και ονόμασε 40 στρατηγούς για έναν στρατό 3.000 αντρών»!
Ο Τζορτζ Φίνλεϊ:
«Μαυροκορδάτος και Κωλέττης διηύθυνον πάσαν αυτής την ενέργειαν ίνα περιποιήσωσιν εαυτοίς την πλειοψηφίαν καί ό μέν καί ό δέ παραβιάζοντες πάνταν φραγμόν. […] Συμμορίαι ενόπλων διέτρεχον τας κώμας και εξεβίαζον υποσχέσεις. […] Η ληστεία εχρησιομοποιείτο υπό των κατά τόπους δυνατών ως όργανον του εκφοβισμού. […] Αναιδής σφετερισμός δημοτικών κεφαλαίων επετρέπετο και είτα παρεωράτο».
Οι εκλογές διεξήχθησαν με βάση το άρθρο 104 του συντάγματος. Η ψηφοφορία άρχισε στα μέσα Μαΐου 1844 και τελείωσε στις 29 Σεπτεμβρίου(!), ευτυχώς του ίδιου έτους! Η καταμέτρηση δεν γινόταν στα εκλογικά κέντρα, αλλά στην πρωτεύουσα κάθε νομού. Την κάλπη μετέφερε από την επαρχία ένας χωροφύλακας. Αυτός που θα έλεγχε τους μηχανισμούς έλεγχε και το αποτέλεσμα, οπότε δίνονταν μάχες. Ο Μακρυγιάννης εκτιμά πως στις εκλογές αυτές «σκοτώθηκαν περίτου από πεντακόσοι»! Στην «Κοινοβουλευτική ιστορία της Ελλάδος» ο Δημήτρης Πετρακάκος αφιερώνει ένα κεφάλαιο για αυτές τις εκλογές με τίτλο «Αιματηραί πρώται εκλογαί του 1844».
Η αποθέωση του «κοινοβουλευτισμού» ήταν η εκλογική διαδικασία στην Αθήνα. Υπήρχε ένα εκλογικό κέντρο, η εκκλησία της Αγίας Ειρήνης στην οδό Αιόλου. Έπειτα από συνεχείς αναβολές ορίστηκε η ψηφοφορία να ξεκινήσει στις 3 Αυγούστου. Στο ψηφοδέλτιο του συνασπισμού της αντιπολίτευσης ξεχώριζαν τα ονόματα του Κωλέττη και του Α. Μεταξά, αρχηγού του ρωσόφιλου κόμματος. Στο κυβερνητικό ψηφοδέλτιο επικεφαλής ήταν, φυσικά, ο Μαυροκορδάτος και ο Δημήτριος Καλλέργης, που τώρα ήταν στρατιωτικός διοικητής Αθηνών και υποψήφιος με το κόμμα του Μαυροκορδάτου.
Το πρωί της 4ης Αυγούστου 1844 ο Καλλέργης εμφανίστηκε έφιππος, επικεφαλής αγήματος, υποστηρίζοντας τις φιλοκυβερνητικές συμμορίες. Αναγκάστηκε όμως να υποχωρήσει, διότι επίσης έφιππος, επικεφαλής των συμμοριών της αντιπολίτευσης εμφανίστηκε ο ίδιος ο Όθων (!), ο οποίος απροκάλυπτα υποστήριξε την αντιπολίτευση. Ο Μαυροκορδάτος συγκάλεσε υπουργικό συμβούλιο, χαρακτήρισε πραξικόπημα την παρέμβαση του Όθωνα και παραιτήθηκε. Δίκιο είχε τυπικά, αλλά με τι αξιοπιστία να το διεκδικήσει;
Το ίδιο βράδυ ανέβηκε στο παλάτι ο Κωλέττης, όπου πήρε την εντολή σχηματισμού κυβέρνησης, η οποία ορκίστηκε στις 6 Αυγούστου. Τρόπος του λέγειν «κυβέρνηση», καθώς ο Κωλέττης ήταν πρωθυπουργός αλλά και υπουργός Εξωτερικών, Εσωτερικών και Παιδείας. Μάλιστα, πήγε στην ορκωμοσία επιδεικτικά, με την άμαξα του Γάλλου πρεσβευτή Πεσκατόρι, μιας και δεν υπήρχε λόγος να κρατηθούν προσχήματα. Η ουσία είναι πως αυτή η «κυβέρνηση» συνέχισε και ολοκλήρωσε τις εκλογές.
Ακολούθησε εκτεταμένη νοθεία, ο δημοσιογράφος και συγγραφέας Ν. Δραγούμης, ο οποίος ήταν μέχρι το 1847 ιδιαίτερος γραμματέας του Κωλέττη, αναφέρει πως οι κάλπες έφταναν στον τόπο της καταμέτρησης με σπασμένα σανίδια ή λιμαρισμένες τις σφραγίδες, ενώ σε πολλές περιπτώσεις οι ψήφοι μεταφέρονταν σε «σαπουνοσακούλες». Παρά τη νοθεία όμως, τα αποτελέσματα δεν ήταν καλά για τον Κωλέττη· οι αριθμοί δίνονται με μεγάλη επιφύλαξη, καθώς και τα στοιχεία δεν είναι ακριβή και το «φρόνημα» των αντιπροσώπων άλλαζε εύκολα: ο συνασπισμός του Κωλέττη με τον Μεταξά εξέλεξε 67 αντιπροσώπους, με τη μεγάλη πλειοψηφία όμως να είναι του Μεταξά. Το κόμμα του Μαυροκορδάτου εξέλεξε περίπου 53 αντιπροσώπους ή ... έτσι νόμιζε!
«Συνευδοκούντος και του βασιλέως», όπως γράφει ο Πετρακάκος, έκανε κάτι πολύ απλό: επειδή δεν υπήρχαν εκλογοδικεία, τις «ενστάσεις» τις εκδίκαζε η Βουλή που μόλις είχε εκλεγεί. Ο Κωλέττης μαζί με τον Μεταξά είχαν πλειοψηφία και ακύρωσαν τους 41 από τους 53 αντιπροσώπους του Μαυροκορδάτου. Ο τελευταίος –από τη στιγμή που δεν υπήρχε περιορισμός– είχε εκλεγεί αντιπρόσωπος στα Καλάβρυτα, στην Τριχωνία, στην Κάρυστο και στο Πανεπιστήμιο (είχε ξεχωριστό εκλογικό τμήμα), αλλά ακυρώθηκε παντού. Η εκλογή της Σκιάθου ακυρώθηκε καθώς, σύμφωνα με την εξελεγκτική επιτροπή, η ξύλινη κάλπη είχε… ρόζους! Αυτά τα απίστευτα είναι επίσημα καταγεγραμμένα σε πρακτικά.
Ο Κωλέττης, αφού εξουδετέρωσε τον Μαυροκορδάτο, παρουσίασε ένα διάταγμα υπογεγραμμένο από τον Όθωνα με το οποίο διορίζονταν δεκαπέντε ισόβιοι γερουσιαστές, «εκ των καθαρμάτων του Μοσχομαγκιτισμού (σ.σ. Γαλλικού κόμματος»), όπως έγραφε η εφημερίδα Αιών, όργανο του ρωσικού κόμματος. Ο Μεταξάς παραιτήθηκε καταγγέλλοντας τον Κωλέττη:
«Διαφθείρεις την Γερουσίαν, όπως διέφθειρες και την Βουλήν. Η Συνέλευσις, όταν αποφάσισε να συστήσει την Γερουσίαν, είχε σκοπό να τη σχηματίσει από τας επισημότητες του τόπου. Εσύ όμως θέλεις να την καταστήσεις καταγώγιον αγυρτών και ανδραπόδων».
Απόλυτο δίκιο είχε ο Μεταξάς σε όσα του καταμαρτυρούσε, όπως δίκιο είχε και ο Μαυροκορδάτος. Όπως όμως ο Φαναριώτης πρίγκιπας, έτσι και ο Μεταξάς στερούνταν αξιοπιστίας. Ξέχασε να αναφέρει πως για τη διαφθορά της Βουλής είχε και ο ίδιος μεγάλο μερίδιο ευθύνης...
Ο Κωλέττης ήταν πλέον ο παντοδύναμος, πρώτος κοινοβουλευτικά εκλεγμένος πρωθυπουργός της Ελλάδας. Είχε εξουδετερώσει τους «ευρωπαϊστές» αντιπάλους του, το κόμμα της «φουστανέλας» είχε κατατροπώσει τα κόμματα της «ρεντιγκότας» και οι οπαδοί του στα στενά της Πλάκας και του Ψυρρή τραγουδούσαν: «Πέντε λόξες φουστανέλα / χέζουν τα ψηλά καπέλα»…
Πρωθυπουργός του ρουσφετιού
Στα χρόνια της πρωθυπουργίας του Κωλέττη κυριάρχησαν το ρουσφέτι και η διαφθορά, ο κοινοβουλευτισμός δεν έμεινε απλώς κενό γράμμα, αλλά ταυτίστηκε, δυστυχώς, στην άγουρη πολιτική συνείδηση της ελληνικής κοινωνίας με την πιο χυδαία εκδοχή του κομματισμού. Ο Ν. Δραγούμης γράφει:
«Στην οικία του, που βρισκόταν κοντά στους Στύλους του Ολυμπίου Διός, από βαθέως όρθρου συνωστίζονταν φουστανελοφόροι από την εξώπορτα μέχρι τα σκαλιά. Όταν έμπαινες στο γραφείο του, τον έβλεπες να καπνίζει το τσιμπούκι του και να ακούει μετά μεγάλης υπομονής κάποιον ψηφοφόρο του που του ζητούσε ρουσφέτι: μια θέση, μια σύνταξη, ένα παράσημο ή κάτι παρόμοιο.
«Έτσι άρχισε η κοινοβουλευτική πρωθυπουργία του Κωλέττη, που κράτησε τρία ολόκληρα χρόνια, κοινοβουλευτική βέβαια στους τύπους, στην ουσία όμως δικτατορία σωστή».
Αυτή είναι η εκτίμηση του Θανάση Πετσάλη-Διομήδη και έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς ο συγγραφέας θεωρείται υμνητής του Κωλέττη. Και ο «εθνικός» ιστορικός Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος έχει την ίδια γνώμη:
«Ο Κωλέττης ήρξεν επί δύο έτη και επέκεινα κατά τύπον ως απλούς πρωθυπουργός, πράγματι δε ως δικτάτωρ».
Αξίζει να προσθέσουμε και εκείνη του Νίκου Σβορώνου, ο οποίος τον χαρακτηρίζει «τυχοδιώκτη πολιτικό, που εισήγαγε όσο κανείς άλλος τη διαφθορά στην άσκηση της εξουσίας»
Ενδεικτικά, παρατίθενται και οι γνώμες ξένων ιστορικών και πολιτικών. Ο Λέοναρντ Μπάουερ και ο Γκόρντον Μπολάιθο γράφουν:
«Ο Κωλέττης μεγάλωσε απίστευτα το κόμμα του πιστεύοντας στις αρχές του Αλή Πασά, την εξαγοράς των συνειδήσεων με την κατάχρηση του δημόσιου χρήματος».
Ο γραμματέας της πρεσβείας της Γαλλίας, της δύναμης που τον στήριζε, στην Ελλάδα E. Τουβνέλ, στο έργο του «Η Ελλάς του βασιλέως Όθωνα», σημειώνει: «Οι γιατροί τον συμβουλεύουν να παραχωρήσει σε άλλους τα δύο από τα τρία υπουργεία. Αν μπορούσε, θα έπαιρνε και όλα τα άλλα».
Φυσικά, υπήρχαν και οι ευχαριστημένοι με την παρουσία του Κωλέττη στην πρωθυπουργία. Σε γράμμα του προς τον Μέτερνιχ, στις 27 Απριλίου 1846, ο Όθωνας έγραφε:
«Έχω πάντα λόγον ίνα είμαι ευχαριστημένος από την προς με αφοσίωσιν του Κωλέττη».
Τον πραγματικό ρόλο του Κωλέττη παρουσιάζει με σαφήνεια ο πολιτικός του προστάτης, ο υπουργός Εξωτερικών της Γαλλίας Φρανσουά Γκιζό, σε επιστολή του προς τον πρεσβευτή της Γαλλίας στη Βιέννη:
«Πιστεύω ότι ο πρίγκιψ Μέτερνιχ θα συμφωνήσει μετ’ εμού ότι δύναται ο ανήρ ούτος [σ.σ. ο Κωλέττης] να χρησιμοποιηθή προς περιστολήν και αποσύνθεσιν του επαναστατικού κόμματος, του κινούμενου έτι και ταράττοντος την Ελλάδα και προς καλήν διεύθυνσιν των δυσχερών πραγμάτων του βασιλέως Όθωνος».
Η πρωθυπουργία του Κωλέττη ήταν ουσιαστικά η απάντηση της μοναρχίας και των Μεγάλων Δυνάμεων στην 3η Σεπτέμβρη 1843, η απονεύρωση του επαναστατικού πνεύματος και η μετατροπή των κατακτήσεων της Επανάστασης –και πριν από όλα του συντάγματος– σε κενό γράμμα. Ακριβώς αυτό έκανε ο Κωλέττης, για αυτό και στηρίχτηκε με κάθε τρόπο από το παλάτι και για αυτό είναι σωστή η εκτίμηση του Χρήστου Στασινόπουλου πως «η ζημιά που έκανε στην πατρίδα, και κατά την Επανάσταση και κατοπινά, είναι ανυπολόγιστη».
« Όλα τριγύρω αλλάζουνε κι όλα τα ίδια μένουν...»
Η κοινοβουλευτική ιστορία της Ελλάδας μοιάζει με σιδηροδρομική γραμμή που οι ράγες μπήκαν από την αρχή στραβά. Το πρόβλημα είναι πως - 182 χρόνια μετά – η δημοκρατία στον τόπο μας ακολουθεί την πορεία του σιδηροδρόμου, συνεχή οδυνηρά ατυχήματα την έχουν ακυρώσει. Πόσα από αυτά που περιγράψαμε δεν θυμίζουν σύγχρονες καταστάσεις, τα ονόματα μόνο αλλάζουν. Και μια ομοιότητα ακόμη: όπως τότε, έτσι και σήμερα δεν υπήρχε εναλλακτική, δεν υπήρχε ελπίδα. Όχι γιατί έχουμε έλλειψη «ηγετών»... έλλειψη κοινωνικού ρεύματος που θα δίνει άλλη προοπτική έχουμε!
*Τα ιστορικά στοιχεία αντλούνται από το βιβλίο του Σπύρου Αλεξίου «Μεγάλη Ιδέα: 1844 -1922», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις ΤΟΠΟΣ
