Υπάρχουν τα γεγονότα, υπάρχουν κι οι ερμηνείες τους. Δεκαπεντάχρονο κρατάει δίσκους και σερβίρει καφέδες καθώς η χώρα βράζει κάτω από τον καυτό ήλιο του καλοκαιριού.
Κάποιος θα έβλεπε μια αυστηρή παιδαγωγική – από μικρό μαθαίνει πως βγαίνει το χρήμα. Άλλος θα μιλούσε για νομιμότητα – τα βιβλιάρια εργασίας ανηλίκων πολλαπλασιάζονται αφού επιβάλλεται παντού η νομιμότητα. Κι άλλος θα έβλεπε μια εικόνα της χώρας που μάλλον είναι βαθιά ανησυχητική. Τα εφηβικά καλοκαίρια σε μια κανονική συνθήκη θα έπρεπε να είναι αφιερωμένα σε βουτιές, σκανταλιές και νεανικούς έρωτες. Τι έχει πάει τόσο στραβά και όλο και περισσότερες οικογένειες αναγκάζονται να συναινέσουν ώστε τα παιδιά τους να βγαίνουν στο μεροκάματο;
- Η Ελλάδα καταγράφει από τα υψηλότερα ποσοστά παιδικής φτώχειας στην ΕΕ, με ένα στα τρία παιδιά να ζει σε συνθήκες φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού.
ΠΗΓΗ: ΚΕΠΕ
Στην Ελλάδα παιδιά 15-16 ετών επιτρέπεται να εργαστούν έως 6 ώρες την ημέρα και 30 ώρες την εβδομάδα. Από τα 17 και μέχρι τα 18 τους επιτρέπεται να εργαστούν έως 8 ώρες την ημέρα και 40 ώρες την εβδομάδα. Σύμφωνα με τη νομοθεσία, είναι υποχρεωτική η 12ωρη ημερήσια ελάχιστη ανάπαυση και δύο ημερών ανάπαυση την εβδομάδα, εκ των οποίων η μία είναι Κυριακή. Όταν ο ημερήσιος χρόνος εργασίας υπερβαίνει τις 4,5 ώρες, παρέχεται διάλειμμα 30 τουλάχιστον συνεχών λεπτών, ενώ η ημερήσια απασχόληση των ανηλίκων που φοιτούν σε σχολεία ή σχολές αρχίζει ή λήγει δύο τουλάχιστον ώρες μετά τη λήξη ή πριν από την έναρξη των μαθημάτων αντίστοιχα. Η υπερωριακή απασχόληση των ανηλίκων απαγορεύεται. Πόσα είναι όμως αυτά τα παιδιά του μεροκάματου;
Τα στοιχεία της Επιθεώρησης Εργασίας είναι αποκαλυπτικά: από τα 9.339 βιβλιάρια εργασίας ανηλίκων που θεωρήθηκαν το 2021, φτάσαμε στα 23.732 το 2024. Η τάση, όπως εξηγούν οι άνθρωποι της αγοράς, είναι αυξητική και συνεχίζεται και φέτος. Μιλάμε πάντα για παιδιά άνω των 15 ετών κι αναφερόμαστε σε όσα νομίμως εργάζονται, αφού τα πρόστιμα που πέφτουν για παράνομη απασχόληση (τα οποία αυξήθηκαν κι αυτά από 11 σε 87 μέσα στην παραπάνω 4ετία) ρίχνουν κάποιο ελάχιστο φως στο σκοτεινό τοπίο της μαύρης κι ανασφάλιστης εργασίας των νέων.
- 13,9% των παιδιών αντιμετωπίζουν σοβαρές υλικές και κοινωνικές στερήσεις.
- 10,2% αδυνατούν να καταναλώνουν κρέας, ψάρι ή κοτόπουλο, καθημερινά, για οικονομικούς λόγους.
Όλο και περισσότερο, όλο και περισσότερα παιδιά βγαίνουν στο μεροκάματο τα καλοκαίρια, μας λέει ο Ομότιμος Καθηγητής Κοινωνικού Δικαίου κι Εργασιακών Σχέσεων, Γιάννης Κουζής. Όπως εξηγεί, «υπάρχουν τουριστικές περιοχές οι οποίες λόγω της εποχικότητας που έχουν το φαινόμενο είναι αυξημένο σε σχέση με τον μέσο όρο της επικράτειας. Υπάρχουν περιοχές που εντοπίζονται εξαπλάσιο ποσοστό συμμετοχής ανηλίκων στην εργασία σε σχέση με το πρόσφατο παρελθόν – όπως ας πούμε στην Κρήτη.
Είναι ένα φαινόμενο που παίρνει ιδιαίτερες διαστάσεις από την αρχή των μνημονίων κι εντείνεται σε περιόδους όπου είναι πιο δύσκολη η ανταπόκριση των νοικοκυριών στις καθημερινές ανάγκες – ιδιαίτερα στη σημερινή εποχή που το εισόδημα έχει συρρικνωθεί λόγω της ακρίβειας. Ένα στα τέσσερα παιδιά αντιμετωπίζει κίνδυνο φτώχειας στην Ελλάδα – κι εδώ να σημειώσουμε πως αυτό παραπέμπει στο διάμεσο εισόδημα της χρονιάς για την χρονιά για την οποία μιλάμε. Αν μιλάμε για το εισόδημα προ κρίσης, το ποσοστό της φτώχειας σήμερα θα ήταν 47- 48%».
- 9,4% των παιδιών εγκαταλείπουν πρόωρα την εκπαίδευση και την κατάρτιση.
«Υπάρχουν νέοι που εργάζονται κι η μισθοδοσία τους πηγαίνει στο σπίτι τους ή στηρίζουν μόνοι τους τις σπουδές τους – κι αυτοί ακριβώς είναι τα πρώτα υποψήφια θύματα παρενοχλητικής συμπεριφοράς. Ειδικά στην Κρήτη έχουν πολλαπλασιαστεί οι άδειες για εργασία που δίνονται σε ανηλίκους. Υπάρχουν ανήλικοι 16- 17 χρονών που εργάζονται στην εστίαση γιατί σε αυτόν τον κλάδο δίνονται άδειες, αφού απαγορεύεται τα παιδιά να εργάζονται στην κουζίνα ή σε μηχανήματα ή σε οικοδομές όπου ελλοχεύει κίνδυνος για τη σωματική τους ακεραιότητα», μας λέει ο Δρ.Γιώργος Τριανταφύλλου, πανεπιστημιακός ερευνητής και Επιθεωρητής Εργασίας.
- στην πρώτη θέση του δείκτη πολυδιάστατης παιδικής φτώχειας βρίσκεται η Στερεά Ελλάδα κι ακολουθούν η Αττική, οι Ιόνιες Νήσοι μαζί με την Θεσσαλία, η Ήπειρος, η Κρήτη και η Πελοπόννησος.
Με βάση τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ, το τρίτο τρίμηνο κάθε έτους (στην καρδιά δηλαδή της τουριστικής σεζόν) κάθε χρόνο ολοένα και περισσότεροι έφηβοι και μετέφηβοι μπαίνουν στην αγορά εργασίας. Η Στατιστική Υπηρεσία καταγράφει ως ενιαίο σύνολο τους ανήλικους 15- 18 και τους νεαρούς ενήλικες 18- 19 χρόνων, ωστόσο τα στοιχεία είναι ενδεικτικά της τάσης που υπάρχει στην Ελλάδα παιδιά και νέοι άνθρωποι να εργάζονται. Το 2021 το ποσοστό ήταν 4,4% του εργατικού δυναμικού της χώρας ή 16.400 νέοι. Την επόμενη χρονιά το ποσοστό αυξήθηκε σε 5,6% κι έκτοτε δεν έπαψε να αυξάνεται. «Μέσα σε πέντε χρόνια είχαμε αύξηση των νέων εργαζόμενων πάνω από 56%», μας λέει ο Τριανταφύλλου.
Ο ερευνητής κι Επιθεωρητής Εργασίας προβληματίζεται σοβαρά για την εργασία ανηλίκων εξ ου και ρωτά κάθε φορά γιατί το παιδί επιθυμεί να εργαστεί. «Ο γονέας λέει συνήθως ότι το παιδί πρέπει να βοηθήσει, θα δώσει πανελλήνιες και πρέπει να πληρωθούν τα φροντιστήρια. Άλλα παιδιά θέλουν να φύγουν από ένα κακοποιητικό περιβάλλον κι άλλα στηρίζουν την οικογενειακή επιχείρηση, άλλα το κάνουν γιατί οι γονείς τους πιστεύουν στην εργασιακή εμπειρία κι άλλα έχουν γονείς άνεργους ή ΑΜΕΑ και στηρίζουν το σπίτι τους κι είναι κάποιοι ελάχιστοι γονείς που στέλνουν τα παιδιά τους να εργαστούν γιατί θέλουν οι ίδιοι να αποφύγουν την εργασία.
»Το φαινόμενο δεν εντοπίζεται μονάχα στην Κρήτη, αλλά πανελλαδικά. Οι ανήλικοι κυρίως δουλεύουν Ιούλιο κι Αύγουστο – κι από τα 16 τους και μετά εργάζονται κανονικά 8ωρο. Το 90% απασχολείται στην εστίαση. Το φαινόμενο αναπτύσσεται ραγδαία – ειδικά μετά το 2022. Και μάλιστα μου έκανε εντύπωση ότι είδα ανηλίκους να έρχονται παιδιά από άλλα μέρη – συνήθως γιατί εδώ έχουν συγγενείς ή σπουδάζουν τα αδέλφια τους. Είναι πολύ λίγες οι περιπτώσεις που τα παιδιά εργάζονται για την εμπειρία, το κάνουν συνήθως από ανάγκη. Ένα παιδί με ένα δίσκο στο χέρι σε κάποιο resort μακριά από το σπίτι του, το κάνει από ανάγκη».
Η Μαρία (τα στοιχεία της στη διάθεση του dnews) συναίνεσε σχεδόν ακούσα να εργαστεί η 17χρονη κόρη της, αφού, όπως λέει «αδυνατούσα να της προσφέρω αυτό το κάτι παραπάνω, αφού η γενιά μας μόλις άρχισε να δημιουργείται, έτρωγε τη μια κατραπακιά πάνω στην άλλη. Ξαφνικά βρεθήκαμε στο μηδέν και προσφέρουμε στα παιδιά μας τα μόλις απαραίτητα». Η κόρη της εργάστηκε στην εστίαση για 5 χρόνια από το καλοκαίρι της δευτέρας λυκείου και μέχρι σήμερα όπου βρήκε μια μόνιμη δουλειά. «Την πρώτη χρονιά δούλεψε 6ωρο μέχρι τις 10 το βράδυ. Το ήθελε η ίδια, εμένα μου ήρθε λίγο απότομα. Ήθελε να είναι πιο άνετη, να έχει το δικό της χαρτζιλίκι. Εδώ τα παιδιά από πολύ μικρή ηλικία εργάζονται στον τουρισμό. Στην δική μας εποχή – εγώ είμαι τώρα 50 χρόνων – αυτό δεν συνέβαινε, είναι φαινόμενο των τελευταίων χρόνων. Το δικό μου ήθελε να δουλέψει, υπάρχουν όμως και πάρα πολλές οικογένειες, όπου τα παιδιά τους αναγκάζονται για οικονομικούς λόγους. Είναι λογικά παιδιά, συμμερίζονται την κατάσταση της οικογένειας και ξεκινούν ως μαθητές την εργασία κι έτσι συνεχίζουν και όσο είναι φοιτητές. Αυτό είναι εξαιρετικά δύσκολο. Κι εγώ ως μητέρα είχα τις ανησυχίες μου γιατί ένα παιδί δεν πρέπει να επιβαρύνεται υπερβολικά και χρειάζεται χρόνο για την ανάπτυξή του. Οι γονείς έχουν τις ανησυχίες τους, ακόμα κι όσοι πιστεύουν ότι τα παιδιά μαθαίνουν πως βγαίνει το ψωμί και γίνονται πιο υπεύθυνα. Το γεγονός ότι όλο και περισσότερα παιδιά βγαίνουν στη δουλειά δείχνει ότι τα σημερινά παιδιά υπερασπίζονται αυτό που επιθυμούν περισσότερο, αλλά είναι δίκοπο μαχαίρι, έχει και τα κακά του. Κάποια την πατάνε με τα χρήματα που έχουν στην τσέπη, παρατάνε το σχολείο».
Το φαινόμενο δεν συνδέεται μόνο με την ραγδαία φτωχοποίηση της ελληνικής οικογένειας, αλλά και με την έλλειψη προσωπικού στον τουριστικό κλάδο. Δεν είναι σπάνιες οι φορές δε που τα παιδιά δεν στηρίζουν μονάχα τις μικρές οικογενειακές επιχειρήσεις (κάτι που ανέκαθεν γινόταν), αλλά εργάζονται μαζί με τους γονείς τους ως υπάλληλοι σε μεγάλες μονάδες.
«Ο κλάδος μας πάντα ήταν ανοιχτός, ίσως δεν υπάρχει Έλληνας που να μην έχει δουλέψει σέρβις κάποιο καλοκαίρι», μας λέει ο Γιώργος Χότζογλου, πρόεδρος της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Εργαζομένων στον Επισιτισμό Τουρισμό. «Το θέμα όμως είναι ότι οι νέοι άνθρωποι παλιότερα ήταν δίπλα σε έμπειρο προσωπικό που τους μάθαινε το επάγγελμα και κάποιοι παρέμεναν σε αυτό. Τώρα η πλειοψηφία είναι ανειδίκευτοι. Οι νέοι δεν ξέρουν τα εργασιακά τους δικαιώματα, δεν ξέρουν τι καθεστώς υπάρχει στον κλάδο, δεν ξέρουν ότι πρέπει να είναι γραμμένοι σε ένα σωματείο και να έχουν ενημέρωση με αποτέλεσμα να πέφτουν θύματα παραβατικότητας κι εργασιακής εκμετάλλευσης.
»Λόγω της ακρίβειας και του πληθωρισμού οι οικογένειες δεν τα βγάζουν πέρα και στέλνουν τα παιδιά τους να δουλέψουν. Τα δυο τελευταία δύο χρόνια, σε όλες τις περιοχές το φαινόμενο είναι σε έξαρση – ειδικά σε Κρήτη, Ρόδο, Χαλκιδική. Η Ελλάδα γυρνάει σε πολύ παλιότερες εποχές. Είναι καθαρά θέμα επιβίωσης κι όχι παιδαγωγικής. Στο Λαύριο η ανήλικη εργασία είναι αυξημένη κατά 60% - σε όλα τα μπιτσόμπαρα παιδιά σερβίρουν από ήλιο σε ήλιο. Και πέφτουν ξεκάθαρα θύματα εκμετάλλευσης, δεν τους εφαρμόζουν την Συλλογική Σύμβαση Εργασίας, τα ωράρια είναι εξαντλητικά, πολλές φορές τα έχουν ψευδώς υποδηλωμένα, τα ασφαλίζουν για 4 ώρες ενώ δουλεύουν 13».
Τα παιδιά του μεροκάματου δεν βγαίνουν στη δουλειά για να πάρουν καλύτερο ποδήλατο αλλά πιεσμένα από την ανάγκη της οικογένειάς τους. «Ανατρέχοντας σε έρευνες που έχουν γίνει σε τουριστικές περιοχές μπορούμε να δούμε μια εξαπλάσια ή εφταπλάσια αύξηση των ανήλικων εργαζομένων. Υπάρχουν πολλοί παράγοντες που οδηγούν σε αυτό, με πρώτο την φτώχεια, την ακρίβεια και την χαμηλή αγοραστική δύναμη, αλλά υπάρχουν κι άλλοι», όπως μας λέει ο Κουζής. «Με την ένταση και την έκταση των βίαιων φαινομένων που αντιμετωπίζουν οι ανήλικοι στα ίδια τους τα σπίτια, για κάποιους είναι και μια διέξοδος η αναζήτηση εργασίας προκειμένου να φύγουν από το πιεστικό κι ασφυκτικό οικογενειακό πλαίσιο, το οποίο είναι απόρροια της κρίσης που περνά η ελληνική κοινωνία. Υπάρχουν και παιδιά που βοηθούν την οικογένεια στην επιχείρησή της.
Τέλος, υπάρχει μια αυξανόμενη αν και μικρή κατηγορία όπου γονείς Ρομά στέλνουν τα παιδιά τους να δουλέψουν σε μια λογική ενσωμάτωσης – κι αυτό είναι ένα ελπιδοφόρο στοιχείο.
»Ωστόσο, πέραν των επίσημων στοιχείων, υπάρχει και μια πλευρά πολύ σημαντική που έχει να κάνει με την παράνομη εργασία των ανηλίκων, για την οποία δεν υπάρχουν στοιχεία. Και ένα ακόμα φαινόμενο που πρέπει να μας απασχολήσει, πέραν της εργασίας ανηλίκων, είναι και η εγκατάλειψη του σχολείου μετά τα 15 χρόνια αφού αυξήθηκε η σχολική διαρροή. Κι αυτό που πρέπει επίσης να δούμε είναι η εργασία ανήλικων αλλοδαπών».
