Με ιδιαίτερα μεγάλη συμμετοχή και έντονο συναισθηματικό φορτίο, πραγματοποιήθηκε η πρώτη παρουσίαση του συλλογικού τόμου «Στις Ράγες του Τραύματος - Τέμπη: Μνήμη, Αγώνας, Δικαιοσύνη» του Eteron - Ινστιτούτου για την Έρευνα και την Κοινωνική Αλλαγή, που κυκλοφορεί στα βιβλιοπωλεία σε συνεργασία με τις Εκδόσεις Τόπος.
Η εκδήλωση, η οποία πραγματοποιήθηκε λίγα 24ωρα πριν τη συμπλήρωση τριών ετών από το εγκληματικό δυστύχημα των Τεμπών, επιβεβαίωσε ότι το ζήτημα παραμένει ανοιχτό και ισχυρό στη συλλογική συνείδηση. Η αίθουσα της ΕΣΗΕΑ γέμισε από ενεργούς πολίτες, δημοσιογράφους, ερευνητές και συγγενείς θυμάτων, σε μια βραδιά που δεν περιορίστηκε σε μια απλή βιβλιοπαρουσίαση, αλλά εξελίχθηκε σε ουσιαστική δημόσια συζήτηση για τη μνήμη, τη δικαιοσύνη και το μέλλον των θεσμών. Τη συζήτηση συντόνισε η δημοσιογράφος Έλενα Παπαδημητρίου.
Την εκδήλωση άνοιξαν οι δύο επιμελητές του τόμου, Μαρία Λούκα και Αντώνης Γαλανόπουλος, οι οποίοι ανέδειξαν το σκεπτικό και τη σημασία της έκδοσης. Όπως τόνισαν, το βιβλίο δεν επιχειρεί να υποκαταστήσει τη δημοσιογραφική ή δικαστική έρευνα, αλλά να προσφέρει μια νηφάλια, ερευνητικά τεκμηριωμένη και πολιτικά νοηματοδοτημένη ανατομία της υπόθεσης των Τεμπών. Υπογράμμισαν ότι η επιλογή της μορφής του βιβλίου δεν ήταν τυχαία, καθώς ένα γεγονός τέτοιας βαρύτητας «δεν μπορεί να περιοριστεί στον εφήμερο και κατακερματισμένο κόσμο του διαδικτύου», αλλά είναι σημαντικό να αφήσει ιστορικό ίχνος. Παράλληλα, επεσήμαναν ότι η συγκυρία της έκδοσης -λίγες ημέρες πριν την έναρξη της δίκης και τρία χρόνια μετά το δυστύχημα- επιτρέπει μια πρώτη αποτίμηση, χωρίς να έχει σβήσει η κοινωνική και πολιτική φόρτιση, με στόχο να συμβάλλει ουσιαστικά στον δημόσιο διάλογο για τη μνήμη, τη δικαιοσύνη και τη θεσμική λογοδοσία.
Χρήστος Ράμμος: «Η έλλειψη πίστης στη δικαστική εξουσία οδηγεί σε απόρριψη της ίδιας της Δημοκρατίας»
Ο Χρήστος Ράμμος, επίτιμος αντιπρόεδρος του ΣτΕ και πρώην πρόεδρος της ΑΔΑΕ, σημείωσε ότι η τραγωδία προκάλεσε «μια κοινωνική έκρηξη» που «ξαναέκανε την κοινωνία ενεργό παίκτη».
Όπως υπογράμμισε, οι πολίτες «είδαν κατάματα την κατάρρευση των θεσμών» και διαπίστωσαν ότι ένα κράτος που μιλά για εκσυγχρονισμό «δεν είναι ικανό να εξασφαλίσει ένα σιδηροδρομικό δίκτυο όπου δύο τρένα δεν θα βρίσκονται στην ίδια γραμμή».
Συνεχίζοντας, τόνισε «Είδαν τον κρατικό μηχανισμό να προσπαθεί να αποσείσει την ευθύνη από πάνω του, να μιλήσει για ατομική ευθύνη ενός προσώπου πριν τοποθετηθεί η Δικαιοσύνη, που ήταν αληθές αλλά δεν ήταν το μόνο. Είδε ότι όλη η διαχείριση ήταν επικοινωνιακή. Η προσπάθεια ήταν διαδικασία να ξεφύγουν από τις ευθύνες. Έγινε ξαφνικά μια διαδικασία μπαζώματος του χώρου όπου υπήρχαν οι σοροί των νεκρών, ανεξάρτητα για ποιο λόγο έγινε το μπάζωμα, να μην μπορεί στοιχειωδώς με επιστημονική επάρκεια να βρεθεί τι οδήγησε στον θάνατο των προσώπων αυτών», ενώ στάθηκε στον τρόπο με τον οποίο ευτελίστηκαν κοινοβουλευτικές διαδικασίες.
«Δεν μαθεύτηκε ποτέ ποιος το έκανε αλλά ακολούθησε μια διαδικασία που ευτελίστηκε, των προανακριτικών επιτροπών της Βουλής, με βάση το άρθρο 86 του Συντάγματος χωρίς τις διαδικασίες που προβλέπει, με μια προσχηματική παραπομπή δύο κορυφαίων υπουργών που υπήρχαν επαρκείς ενδείξεις ευθυνών για παραλείψεις για την κατάσταση των σιδηροδρόμων και για το μπάζωμα», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Επισήμανε, ότι πρέπει «να μιλάμε για τη δικαστική εξουσία» και όχι γενικά για τη δικαιοσύνη, κάνοντας λόγο για «τεχνοκρατική ανεπάρκεια», «αυτοαναφορικότητα» και αλαζονικές συμπεριφορές που ενίσχυσαν την απογοήτευση των πολιτών, ενώ είπε χαρακτηριστικά ότι
«Τα Τέμπη αναβίωσαν μια οργή που είχε καταλαγιάσει για τις υποκλοπές και μεταγενέστερους χειρισμούς. […] Όλα μπορούν να τα συγχωρήσει μια κοινωνία. Την έλλειψη πίστης στη δικαστική εξουσία, όμως, όχι. Αυτό οδηγεί σε απόρριψη της ίδιας της Δημοκρατίας».
Παράλληλα, προειδοποίησε ότι εάν το κίνημα μείνει μόνο στην οργή, χωρίς θετική πολιτική πρόταση, υπάρχει κίνδυνος εκφυλισμού και περαιτέρω απογοήτευσης.
{https://www.youtube.com/watch?v=qbS89Ta8QIQ}
Νίκος Δεμερτζής: Τα Τέμπη ως σύμπτωμα της κοινωνίας της διακινδύνευσης
Ο Νίκος Δεμερτζής, καθηγητής Πολιτικής Κοινωνιολογίας και Επικοινωνίας στο ΕΚΠΑ, τοποθέτησε εξαρχής το συμβάν των Τεμπών σε ένα θεωρητικό πλαίσιο που φωτίζει τη βαθύτερη κοινωνική του σημασία:
«Η περίπτωση των Τεμπών είναι μια παραδειγματική περίπτωση συμπτώματος της κοινωνίας της διακινδύνευσης».
Όπως εξήγησε, η «κοινωνία της διακινδύνευσης» είναι ταυτόχρονα καπιταλιστική, μετανεωτερική, «κοινωνία του θεάματος» και, κυρίως, μια κοινωνία που «γεννά συστηματικά απειλές και επικίνδυνες καταστάσεις». Επέμεινε στη διάκριση ανάμεσα στη ριψοκινδύνευση και τη διακινδύνευση: η πρώτη προϋποθέτει γνώση και επιλογή, ενώ η δεύτερη γίνεται αντιληπτή εκ των υστέρων, όταν διαπιστώνεται ότι «η κοινωνική οργάνωση -εν προκειμένω εδώ η τεχνολογία- δεν λειτουργεί σωστά και δημιουργεί καταστροφές». Πρόκειται, όπως τόνισε, για μια κοινωνία «εξ ορισμού τραυματογενή και τραυματική».
Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε στη μετάβαση από τον φόβο στην αγωνία: ο φόβος έχει «συγκεκριμένο αντικείμενο» απέναντι στο οποίο κινητοποιείσαι, ενώ η αγωνία «σε παραλύει», διαβρώνοντας το αίσθημα ασφάλειας και εμπιστοσύνης στους θεσμούς και τις τεχνολογικές υποδομές.
Συνοψίζοντας, υπογράμμισε ότι για να κατανοηθεί το κοινωνικοπολιτικό αποτύπωμα των Τεμπών χρειάζεται ένα «εννοιολογικό τρίπτυχο»:
«Θα πρέπει κανείς να κινηθεί σε ένα εννοιολογικό τρίπτυχο: κοινωνία της διακινδύνευσης, θύμα και πολιτισμικό τραύμα».
Κατερίνα Μάτσα: Το πένθος που μετατράπηκε σε δημόσια διεκδίκηση
Η Κατερίνα Μάτσα, ψυχίατρος και συγγραφέας, προσέγγισε το δυστύχημα των Τεμπών μέσα από το πρίσμα του συλλογικού πένθους, τονίζοντας ότι δεν πρόκειται για ένα κλειστό γεγονός του παρελθόντος, αλλά για μια ανοιχτή και ενεργή διαδικασία.
Όπως ανέφερε, «η ρωγμή που άνοιξε στις 28 Φλεβάρη του 2023 παραμένει ενεργή και διευρύνεται», επισημαίνοντας ότι το τραύμα συντελέστηκε σε τρεις χρόνους: στον χρόνο του δυστυχήματος, στον χρόνο της εγκατάλειψης των επιζώντων και των συγγενών, και στον χρόνο της συγκάλυψης. Το τραύμα, υπογράμμισε, δεν περιορίστηκε στις οικογένειες των 57 θυμάτων, αλλά «διαπέρασε ολόκληρο το σώμα της κοινωνίας» και πυροδότησε ένα συλλογικό, παλλαϊκό πένθος.
«Το πένθος επιτελείται. Δεν έχει ολοκληρωθεί. Βρισκόμαστε ακόμα στη φάση που κυριαρχεί ο θυμός και η οργή».
Η ίδια περιέγραψε πώς το πένθος διέρρηξε τα όρια της ιδιωτικότητας και μετασχηματίστηκε σε δημόσια κινητοποίηση:
«Το μετά μάς υποχρεώνει να πάρουμε θέση. Τι κάνουμε για να μην βρεθούμε πάλι σε μια τέτοια καταστροφή;»
Η κ. Μάτσα συνέδεσε ρητά το συλλογικό τραύμα με τη νεοφιλελεύθερη πολιτική των ιδιωτικοποιήσεων και της αποδόμησης του δημόσιου χώρου, μιλώντας για μια «θανατοπολιτική» που θέτει το κέρδος πάνω από την ανθρώπινη ζωή.
«Δεν θρηνούμε απλώς τους νεκρούς. Μας υποχρεώνει να ξαναδούμε το σύστημα που παράγει τέτοιες καταστροφές».
Ευρυδίκη Μπερσή: «Υπήρχαν οι πόροι - δεν υπήρξε η βούληση»
Η δημοσιογράφος των Reporters United, Ευρυδίκη Μπερσή, στάθηκε στις δημοσιογραφικές αποκαλύψεις και στις ευθύνες του συστήματος παραγωγής δημοσίων έργων.
«Έχουμε πάρει κάτω από τη βάση όλοι μας».
Υπογράμμισε ότι υπήρχαν διαθέσιμοι ευρωπαϊκοί πόροι και δυνατότητα εκσυγχρονισμού του δικτύου:
«Υπήρχαν οι πόροι. Αν υπήρχε πολιτική βούληση, θα ήμασταν σε τελείως διαφορετική πραγματικότητα».
Αναφέρθηκε στις συμβάσεις για τα συστήματα ασφαλείας, στις καθυστερήσεις, στα ημιτελή έργα και στην απουσία ουσιαστικού ελέγχου, επισημαίνοντας ότι η ιδιωτικοποίηση της συντήρησης αποτελεί το επόμενο κρίσιμο διακύβευμα.
Θοδωρής Ελευθεριάδης: «Η μνήμη δεν είναι παρελθόν - είναι μορφή μέλλοντος»
Ιδιαίτερα συγκινητική και ταυτόχρονα αιχμηρή ήταν η τοποθέτηση του Θοδωρή Ελευθεριάδη, γιου της Μαρίας Εγούτ, θύματος της τραγωδίας.
Ξεκινώντας από τον τίτλο του βιβλίου, μίλησε για τις «ράγες» ως υλική υποδομή αλλά και ως «προκαθορισμένη πορεία» που, αν δεν αλλάξει, οδηγεί «με μαθηματική ακρίβεια σε συγκεκριμένο αποτέλεσμα».
«Το τραύμα δεν είναι μόνο ατομικό. Είναι κοινωνικό, θεσμικό και πολιτικό».
Προειδοποίησε για τον κίνδυνο παραπληροφόρησης και υπερβολών που τελικά υπονομεύουν τον αγώνα των συγγενών:
«Αν ενδιαφέρεστε για την υπόθεση, προσοχή στο τι πιστεύετε και τι αναπαράγετε».
Κλείνοντας, διατύπωσε μια φράση που συμπύκνωσε το νόημα της βραδιάς:
«Η μνήμη δεν είναι παρελθόν. Είναι μία μορφή μέλλοντος, γιατί καθορίζει τι δεν θα επιτρέψουμε να συμβεί ξανά».
Σειρά παρουσιάσεων σε όλη την Ελλάδα
Η πρώτη παρουσίαση του βιβλίου ολοκληρώθηκε μέσα σε έντονο και φορτισμένο κλίμα, επιβεβαιώνοντας ότι τα Τέμπη δεν αποτελούν ένα λησμονημένο κεφάλαιο, αλλά ένα ζωντανό κοινωνικό και πολιτικό ερώτημα.
Θα ακολουθήσουν παρουσιάσεις και σε άλλες πόλεις της χώρας το προσεχές διάστημα, οι οποίες θα ανακοινωθούν σύντομα.
Το βιβλίο κυκλοφορεί ήδη σε όλα τα βιβλιοπωλεία, ενώ μέρος των εσόδων θα διατεθεί σε κοινωφελή σκοπό.
Το πάνδημο αίτημα για δικαίωση, ασφαλείς και επαρκείς υποδομές, ανεξάρτητη και αποτελεσματική λειτουργία των θεσμών παραμένει επιτακτικό τόσο για την υπεράσπιση της μνήμης των θυμάτων, όσο και για την ποιότητα της δημοκρατίας.
