Χρέος. Χρέη. Υπερχρέωση. Είναι απολύτως βέβαιο πως ο Μαουρίτσιο Λατσαράτο δεν έχει ακούσει Τάκη Μουσαφίρη. Όπως κι ο Μουσαφίρης σίγουρα δεν είχε κατά νου την «κατασκευή του χρεωμένου ανθρώπου» όταν έγραφε το «μια ζωή πληρώνω αμαρτίες αλλονών». Στα σίγουρα όμως και ο Ιταλός φιλόσοφος και ο Έλληνας συνθέτης και στιχουργός περιγράφουν την απερίγραπτη ιστορία του Ιάκωβου. Που αν και μοιάζει αδιανόητη δεν είναι καθόλου σπάνια και, σίγουρα, είναι ενδεικτική της δίνης στην οποία περιέρχεται ένας άνθρωπος όταν το χρέος του περάσει σε ένα fund. Όσα συμβαίνουν πίσω από κλειστές πόρτες, όσα αντιμετωπίζει ένας πολίτης, όταν μια ιδιωτική εταιρεία του χτυπά την πόρτα για να ζητήσει τα χρέη του, δεν είναι ένα ακραίο καιρικό φαινόμενο, δεν είναι μια αναπόδραστη τραγωδία παρόλες τις τραγωδίες που προκαλεί. Είναι πολιτικές επιλογές για την διαχείριση της στεγαστικής κρίσης κι έχουν ταξικό πρόσημο.
Η ιστορία του Ιάκωβου ξεκινά τον Οκτώβριο του 2025 – για την ακρίβεια ξεκινά κάποια απροσδιόριστη στιγμή στον χρόνο όταν ο πατέρας του δεν εξυπηρετούσε πια τα χρέη του έναντι των τραπεζών. Ο γιος δεν γνώριζε τίποτα από όλα αυτά μέχρι που δυο fund διεκδίκησαν τα χρωστούμενα από τον ίδιο αφού ο πατέρας του έχει πια πεθάνει εδώ και 10 χρόνια. «Η λέξη σοκ δεν μπορεί να περιγράψει τι ένιωσα. Νόμιζα πως θα πάθω εγκεφαλικό. Μετά από διαπραγμάτευση, εξόφλησα «κουρεμένο» το χρέος από τις πιστωτικές. Για την πρώτη όπου ο πατέρας μου χρωστούσε 1.500 ευρώ αρχικά - το fund ζητούσε 22.000 ευρώ! Κάτι ανάλογο συνέβη και με την δεύτερη πιστωτική. Πήγα στον εξωδικαστικό, το fund όμως δεν προσήλθε, αφού δεν είναι υποχρεωμένο να προσέλθει. Στο τέλος, μετά από διαπραγματεύσεις που έκανε ο δικηγόρος μου, πλήρωσα και για τις δύο πιστωτικές 10.000 ευρώ. Χρειάστηκε να στείλουμε 4 εξώδικα προκειμένου να μας ενημερώσουν από που προκύπτει το σύνολο του χρέους, αλλά και για τον τρόπο και τον χρόνο με τον οποίο αποφάσισαν να επιδώσουν τη διαταγή πληρωμής – πέταξαν ένα φάκελο στην αυλή του πατρικού μου, στο οποίο δεν ζει κανείς εδώ και χρόνια! Κι αν δεν το ανακάλυπτε τυχαία ένας φίλος, θα έβγαινε το σπίτι σε πλειστηριασμό και δεν θα είχα καν καταλάβει πως! Τα εξώδικα και ο εξωδικαστικός μόνο μου κόστισαν 3.000 ευρώ. Και μετά ήρθε η χαριστική βολή, αφού ανακάλυψα μόνος μου πια το τρίτο και φαρμακερό χρέος του πατέρα μου – 66.000 ευρώ για ένα δάνειο 30.000 ευρώ. Η ζωή μου πια έχει ανατιναχτεί. Πότε πήρε ο πατέρας μου το δάνειο; Πόσο έχει αποπληρώσει; Γιατί σταμάτησε; Και γιατί, κυρίως, εγώ ενημερώνομαι τόσα χρόνια μετά; Γιατί κανείς δεν με είχε ενοχλήσει ποτέ ως τώρα; Ο δικηγόρος μου λέει πως θα μάθουμε την ιστορική διαδρομή του χρέους μονάχα όταν μπούμε σε διαπραγμάτευση με το fund ή αν αρχίσω πάλι να στέλνω εξώδικα. Σε ποια διαπραγμάτευση να μπω; Πως να στείλω κι άλλα εξώδικα; Δεν έχει μείνει σάλιο στην άκρη…».
Ο «επί χρήμασι κρεμάμενος» – αυτή είναι η φράση που χρησιμοποιεί ο Ζακ Λεγκοφ περιγράφοντας τους χρεωμένους του Μεσαίωνα που βρίσκονταν ανυπεράσπιστοι απέναντι στους τοκογλύφους. Το «πουγκί ή τη ζωή» ήταν το δίλλημα τότε, το ίδιο δίλημμα μπαίνει και τώρα. Ο Ιάκωβος αυτή τη στιγμή δεν έχει ούτε πουγκί κι ό,τι γνώριζε ως ζωή του έχει ανατιναχθεί. «Δεν κοιμάμαι τα βράδια. Δεν μπορώ να καταλάβω τι ακριβώς συνέβαινε μέσα στην ίδια μου την οικογένεια. Η μητέρα μου έχει φύγει κι αυτή από τη ζωή κι έτσι δεν μπορώ να βρω απαντήσεις. Να πουλήσω το πατρικό μου για να ξεχρεώσω το fund; Να πληρώνω τις υπέρογκες δόσεις που προτείνουν για τα επόμενα 4 χρόνια; Όχι μονάχα δεν θα βγάζω τον μήνα, αλλά για να δώσω την προκαταβολή που προτείνουν, θα πρέπει να δανειστώ. Πως να δανειστώ αφού απειλούν να βάλουν υποθήκη στο σπίτι; Το αδιέξοδο είναι πλήρες. Δεν ξόδεψα αυτά τα χρήματα, δεν τα ευχαριστήθηκα ρε αδερφέ τουλάχιστον για να πω ότι δικαίως καλούμαι να τα πληρώσω τώρα. Βρέθηκα ξαφνικά στην σωφρονιστική αποικία του Κάφκα να τιμωρούμαι για ένα έγκλημα που δεν ξέρω καν ποιο είναι…».
«Ελεύθερος» στη φυλακή του χρέους
Ο Ιάκωβος ήταν μέχρι πρόσφατα ένας ελεύθερος άνθρωπος – τώρα κατοικεί σε μια φυλακή χρέους. Το δικό του βίωμα – ακόμα κι αν κάποιος δεν έχει ιδιωτικό χρέος – το ζήσαμε συλλογικά όταν η χώρα μας ολόκληρη βρέθηκε στον αέρα με το ξέσπασμα της οικονομικής κρίσης. Είτε ως άτομο, είτε ως λαός όλοι κατοικούμε εντός ενός χρέους. Είναι ο νεοφιλελευθερισμός που «έχει μεταφέρει το έδαφος της σύγκρουσης κεφαλαίου – εργασίας σε ένα πιο αφηρημένο επίπεδο, αυτό της σχέσης πιστωτή – οφειλέτη» ισχυρίζεται ο Λατσαράτο, που αποδεικνύει πως ο χρεωμένος άνθρωπος δεν υπάρχει αλλά «κατασκευάζεται». Με άλλα λόγια, τον Ιάκωβο κι άλλους χιλιάδες σαν κι αυτόν δεν τον βρήκε η κακιά η ώρα, αλλά είναι θύμα πολιτικών επιλογών, πράξεων και παραλείψεων μιας πολιτικής αντίληψης που θέτει τα κέρδη πάνω από τον κάθε Ιάκωβο αυτού του κόσμου. Πως γίνεται αυτό; Και πως ένα fund στο Δουβλίνο μπορεί να σε αναγκάσει να βάλεις σε κούτες τα πορσελάνινα φλιτζάνια της μάνας σου, τις οικογενειακές σου φωτογραφίες κι όλες σου τις αναμνήσεις; Πως ένα στέλεχος στο Βέλγιο ή την Μάλτα μπορεί να σε αφήσει ανέστιο και πένητα;
Η Δρ.Χριστίνα Σακαλή εξειδικεύεται στη Διεθνή Πολιτική Οικονομία και μελετά την επίδραση των θεσμών και των σχέσεων ιδιοκτησίας στις εμπειρίες δημοκρατικής πολιτειότητας και τη στεγαστική επισφάλεια, με έμφαση στις σχέσεις χρέους και τη χρηματιστικοποίηση της ιδιοκτησίας. Από αυτό ακριβώς το σημείο - το πως δηλαδή τα σπίτια μας έγιναν μέσο πλουτισμού για τα «γεράκια» μεγάλων εταιρειών- ξεκίνησε η συζήτησή μας. «Το ότι υπάρχουν funds δεν είναι κάτι φυσικό, είναι κατασκευασμένο μέσω πολιτικών επιλογών», εξηγεί η Σακαλή. «Η χρηματιστικοποίηση της κατοικίας έχει πολλές πλευρές, μια είναι το χρέος και οι ενυπόθηκες κατοικίες. Η Ελλάδα ήταν μια χώρα ιδιοκατοίκησης και κατά τη διάρκεια της κρίσης οι πολίτες άρχισαν να αντιμετωπίζουν χρέη διαφόρων ειδών. Έτσι βρεθήκαμε με ένα πολύ μεγάλο ποσοστό μη εξυπηρετούμενου ιδιωτικού χρέους και θεσμοθετήθηκε μια αγορά – ένα σκιώδες τραπεζικό σύστημα - ώστε να πάρει το χρέος από τις τράπεζες». Στον πυρήνα του υπέρ των funds λόγου δεν βρίσκεται η ίδια η οικονομία ωστόσο, αλλά ένας ηθικός πανικός, όπως εξηγεί η Σακαλή: «επικαλούνται τον ηθικό κίνδυνο ότι οι πολίτες θα παίρνουν δάνεια χωρίς να δύνανται να τα αποπληρώσουν και θα πληγεί η κουλτούρα πληρωμών. Μιλούν για την ευθύνη των δανειοληπτών και όχι των τραπεζών να μην χορηγούν δάνεια χωρίς προϋποθέσεις – αυτό το είδαμε πριν τις κρίσεις. Ο ηθικός κίνδυνος έχει να κάνει πάντα με τα φυσικά πρόσωπα και όχι με τους θεσμούς. Η κατασκευή αυτών των ηθικών λόγων νομιμοποιεί την πολιτική επιλογή να κατασκευαστεί ένα αρχιτεκτόνημα που επιτρέπει την κερδοσκοπία των funds».
Η Δρ.Χριστίνα Σακαλή
Το συναίσθημα των πολιτών παίζει καταλυτικό ρόλο στο να είναι πειθαρχημένοι – τόσο που να μην αναρωτιούνται καν για τον λόγο ύπαρξης των funds και τον τρόπο λειτουργίας τους. Κυρίαρχο ρόλο εδώ παίζει το αίσθημα της ενοχής (που στο πολιτικό επίπεδο το ζήσαμε με το περίφημο «μαζί τα φάγαμε»), αλλά και της ηθικής του να ξεπληρώσει κανείς το όποιο χρέος του. Εκεί ακριβώς στηρίζεται και η ρητορική περί «μπαταχτσήδων» ή στρατηγικών κακοπληρωτών. Είναι όμως τέτοιοι οι άνθρωποι που πέφτουν τα νύχια των funds;
Η Τόνια Κατερίνη είναι αρχιτεκτόνισσα – μηχανικός και ιδρυτικό μέλος της «Ενωτικής Πρωτοβουλίας κατά των Πλειστηριασμών», μια συλλογικότητα που από το 2013 στέκεται δίπλα σε οφειλέτες που αντιμετωπίζουν απειλές από το χρηματοπιστωτικό σύστημα. Επί του πεδίου, στις γειτονιές, στα σπίτια που βγαίνουν στο σφυρί οι άνθρωποι της «πρωτοβουλίας» δίνουν την μάχη μαζί με τους πολίτες. «Κάθε εβδομάδα στην συνέλευσή μας βλέπουμε 3-4 καινούργιες περιπτώσεις, μέσα στα χρόνια έχουμε δουλέψει με πάνω από 700 ανθρώπους. Είναι πολύ λίγοι σε σχέση με τους πληττόμενους, ωστόσο είναι ενδεικτικό για την ανθρωπογεωγραφία των ανθρώπων που βρέθηκαν στην θέση του υπερχρεωμένου. Αυτό που αποδεικνύεται είναι ότι οι άνθρωποι πήραν τα δάνεια με τον πιο καλοπροαίρετο τρόπο σε εποχές που μπορούσαν να τα υποστηρίξουν, πριν την κρίση, σε εποχές που έβλεπαν ευκαιρίες και δυνατότητες να επενδύσουν σε ένα ακίνητο ή στη δουλειά τους. Με το ξέσπασμα της κρίσης η αποπληρωμή έγινε απλώς αδύνατη. Σήμερα υπάρχουν τραγικές περιπτώσεις, άνθρωποι που κληρονόμησαν ένας χρέος από τους γονείς τους ή είχαν μπει ως εγγυητές. Είδαμε εγγυητές να χάνουν τα σπίτια τους ακόμα και σε περιπτώσεις που ο δανειολήπτης είχε ακίνητο – αλλά αυτό του εγγυητή είχε μεγαλύτερη αξία».
Η Τόνια Κατερίνη
Πως προστάτευσε η Πολιτεία τους δανειολήπτες σε μια χώρα που τα οικονομικά μεγέθη της θύμιζαν εμπόλεμη συνθήκη σε καιρό ειρήνης; Όπως εξηγεί η Δρ.Σακαλή, ο περίφημος «νόμος Κατσέλη» υπήρξε πρωτοποριακός το 2010 για την προστασία της πρώτης κατοικίας, ωστόσο σταδιακά αποδυναμωνόταν – και μαζί του τα όπλα που είχαν οι άνθρωποι για να υπερασπιστούν τις εστίες τους. Όλα αυτά μέχρι το 2020 οπότε καταργείται η οποιαδήποτε προστασία της πρώτης κατοικίας – ακόμα κι αν είναι η μοναδική στέγη μιας οικογένειας. «Από το 2022 έχουν αυξηθεί οι κατασχέσεις κι οι πλειστηριασμοί χωρίς να υπάρχει καμία πρόβλεψη για να υπάρξουν κοινωνικές ή συνεταιριστικές κατοικίες. Υπάρχουν στοιχεία από δημοσιογραφικές έρευνες για τα κόκκινα δάνεια, ωστόσο επίσημα στοιχεία δεν υπάρχουν πλέον για το μη εξυπηρετούμενο χρέος αφού έχει περάσει στα funds», εξηγεί η Σακαλή.
«Παρουσιάζουν σαν επιτυχία την μείωση του ιδιωτικού χρέους ωστόσο το χρέος δεν έχει εξαφανιστεί, απλώς έχει περάσει από τις τράπεζες στα funds, οπότε δεν μπορούμε να γνωρίζουμε».
«Οι πολίτες αφέθηκαν στο έλεος της μοίρας τους», λέει η Κατερίνη. «Και σε άλλες χώρες δεν προστατεύεται η πρώτη κατοικία δυστυχώς, ωστόσο κάποιες έχουν κοινωνικές πολιτικές στέγασης οι άνθρωποι δεν μένουν στον δρόμο, υπάρχει πρόβλεψη για την στεγαστική αποκατάσταση μέσα από ένα σύστημα κοινωνικής κατοικίας. Τουλάχιστον είδαμε την πρόσφατη απόφαση του Αρείου Πάγου που διευκολύνει τους δανειολήπτες που είχαν ενταχθεί στον νόμο Κατσέλη με δάνεια ελβετικού φράγκου, να επαναπροσδιορίζονται με δικαιότερη δόση. Αυτή τη στιγμή οι δανειολήπτες που είναι σε κίνδυνο πλειστηριασμού ξεπερνούν τις 200.000», λέει η Κατερίνη τονίζοντας πως δεν υπάρχουν στοιχεία για το πόσα από αυτά τα ακίνητα είναι η πρώτη (πολλώ δε η μοναδική) κατοικία των ανθρώπων. «Κρίνοντας από τους κατά έτος πλειστηριασμούς, η πρώτη κατοικία πρέπει να είναι το 1/3».
«Το δικαίωμα στην ιδιοκτησία είναι πυλώνας της αστικής δημοκρατίας όσο και το κοινωνικό δικαίωμα στην στέγη – παίζει ρόλο το ιδεολογικό κομμάτι, αλλά και η πολιτική βούληση το ποιο δικαίωμα θα υπερισχύσει», τονίζει η Σακαλή. «Όλοι οι πολιτικοί χώροι αναγνωρίζουν ότι υπάρχει στεγαστική κρίση αλλά ο τρόπος αντιμετώπισής της είναι βαθύτατα πολιτικός. Τους ενδιαφέρει απλώς να διαχειριστούν το πρόβλημα με έναν τρόπο που δεν αφορά την κοινωνική πλειοψηφία αλλά τις τράπεζες. Η κυβέρνηση λειτουργεί με άλλο μοντέλο και δεν την αφορά να προσφέρει μόνιμη κοινωνική προστασία. Είναι νεοφιλελεύθερο το μοντέλο και βαθαίνει. Έτσι η Ελλάδα προσδένεται στο άρμα του παγκοσμιοποιημένου χρηματοπιστωτικού καπιταλισμού».
Και, κάπως έτσι, το σπιτάκι του Ιάκωβου δίπλα στη θάλασσα, η μπουκαμβίλια και το μπουγαρίνι της αυλής, τα παιδικά του χρόνια κι όλα του τα καλοκαίρια βρίσκονται αυτή τη στιγμή στο έλεος κάποιου στελέχους στην άλλη άκρη της Ευρώπης. Κι ο ίδιος, όπως χιλιάδες άλλοι, επιβιώνει επί χρήμασι κρεμάμενος – χωρίς καν την ελπίδα μιας Ανάστασης.
