Μια μεγάλη σειρά ερευνών γύρω από τη φροντίδα και τη θεωρία προσκόλλησης έχει καταγράψει τι συμβαίνει στους ανθρώπους που, είτε λόγω χαρακτήρα είτε λόγω οικογενειακού ρόλου, γίνονται οι μόνιμοι συναισθηματικοί φροντιστές στις σχέσεις τους.
Όπως αναφέρει το HealthStat, η θεωρία προσκόλλησης περιγράφει δύο δυσλειτουργικά μοτίβα. Το ένα είναι η καταναγκαστική φροντίδα, δηλαδή η αδυναμία κάποιου να σταματήσει να καλύπτει τις συναισθηματικές ανάγκες των άλλων ακόμη κι όταν αυτό του κοστίζει. Το άλλο, για το οποίο γίνεται λιγότερη συζήτηση, είναι αυτό που οι ειδικοί αποκαλούν καταναγκαστική αυτάρκεια: η τάση να απενεργοποιείται το σύστημα προσκόλλησης, να αγνοούνται τα σήματα κινδύνου ή πίεσης και να αποφεύγει κανείς να ζητήσει βοήθεια ακόμη κι όταν δυσκολεύεται.
Αυτά τα δύο μοτίβα ακούγονται αντίθετα. Στην πραγματικότητα, πολύ συχνά συνυπάρχουν στο ίδιο άτομο.
Ο άνθρωπος που φροντίζει τους πάντες δίνει συνεχώς. Ο άνθρωπος που έχει μάθει να είναι αυτάρκης δεν ζητά ποτέ τίποτα. Βάλτε τα μαζί και προκύπτει κάποιος που πέρασε 40 χρόνια δίνοντας και σχεδόν ποτέ λαμβάνοντας.
Όχι επειδή δεν είχε ανάγκες, αλλά επειδή έμαθε τόσο νωρίς στη ζωή του να μην περιμένει τίποτα για τον εαυτό του, ώστε σταμάτησε να βλέπει τη συναισθηματική στήριξη ως κάτι διαθέσιμο.
Η έρευνα πάνω στις σχέσεις φροντίδας δείχνει επίσης ότι αυτό το μοτίβο ενισχύεται με τον χρόνο. Μια μελέτη διαπίστωσε ότι οι φροντιστές που βρίσκονται σε σχέσεις χωρίς αμοιβαιότητα στερούνται σημαντικούς ψυχολογικούς πόρους που θα τους βοηθούσαν να διαχειριστούν το στρες και ότι αυτή η εξάντληση συσσωρεύεται αντί να υποχωρεί.
Με άλλα λόγια, οι δεκαετίες προσφοράς χωρίς ανταπόδοση δεν «ισορροπούν» κάπου στην πορεία. Αντίθετα, αφήνουν όλο και βαθύτερο αποτύπωμα.
Γιατί η αμοιβαία φιλία αρχίζει να μοιάζει ξένη
Η φιλία στην ενήλικη ζωή, στην καλύτερη μορφή της, είναι αμοιβαία. Η σχέση λειτουργεί και προς τις δύο κατευθύνσεις. Της τηλεφωνείτε, σας τηλεφωνεί. Σας βοηθά στη μετακόμιση, τη βοηθάτε με τη μητέρα της. Στηρίζετε ο ένας τον άλλον.
Ο χρόνιος συναισθηματικός φροντιστής γνωρίζει πολύ καλά το πρώτο μισό αυτής της σχέσης. Ήταν πάντα εκείνος που έδινε. Αυτό που δεν γνωρίζει βιωματικά είναι το δεύτερο μισό. Δεν ξέρει πώς είναι να αφήνεται στη φροντίδα των άλλων.
Και αυτό φαίνεται ξεκάθαρα όταν προσπαθεί να το κάνει.
Όταν τελικά, ύστερα από δεκαετίες συνήθειας, επιχειρεί να μοιραστεί κάτι πραγματικά δύσκολο με έναν φίλο, συμβαίνουν πολλά ταυτόχρονα.
Απολογείται πριν καν ξεκινήσει. Υποβαθμίζει το πρόβλημα ώστε να φαίνεται πιο μικρό και πιο «διαχειρίσιμο» απ’ ό,τι πραγματικά είναι. Το παρουσιάζει σαν ιστορία και όχι σαν ανάγκη. Στη μέση της συζήτησης γυρίζει ξανά την προσοχή στον άλλον, ρωτώντας τον πώς είναι. Και όταν τελειώσει η κουβέντα, μένει με μια αόριστη ενοχή επειδή «κούρασε» ή «πήρε χώρο» και αποφασίζει σιωπηλά να μην το ξανακάνει.
Ο φίλος, από την άλλη πλευρά, πιθανότατα ήταν πρόθυμος να σταθεί δίπλα του. Απλώς δεν του δόθηκε ποτέ πραγματικά η ευκαιρία να το κάνει, επειδή ο άνθρωπος απέναντί του έχει μείνει για τόσο καιρό «εκπαιδευμένος» μόνο στο να δίνει, που δυσκολεύεται να δεχτεί.
Μετά από μερικούς τέτοιους κύκλους, οι αμοιβαίες φιλίες αρχίζουν σιωπηλά να χάνονται. Όχι επειδή κάποιος έκανε κάτι λάθος. Αλλά επειδή η αμοιβαιότητα απαιτεί και οι δύο πλευρές να μπορούν να στηρίζουν και να στηρίζονται.
Τι προσθέτει η θεωρία της κοινωνικοσυναισθηματικής επιλεκτικότητας
Υπάρχει και ένα δεύτερο σώμα ερευνών που βοηθά να εξηγηθεί γιατί αυτό το μοτίβο γίνεται πιο έντονο ειδικά μετά τα 60.
Η ψυχολόγος του Stanford, Laura Carstensen, ανέπτυξε τη θεωρία της κοινωνικοσυναισθηματικής επιλεκτικότητας μέσα από δεκαετίες ερευνών. Σύμφωνα με αυτή, τα κοινωνικά δίκτυα των ανθρώπων μεγαλώνουν στη νεαρή ενήλικη ζωή και στη συνέχεια μικραίνουν σταδιακά όσο μεγαλώνουν, με τις πιο επιφανειακές σχέσεις να απομακρύνονται και τις πιο στενές να παραμένουν.
Με άλλα λόγια, η υγιής γήρανση συνήθως σημαίνει λιγότερες αλλά βαθύτερες σχέσεις.
Αυτό όμως προϋποθέτει ότι υπάρχουν εξαρχής βαθιές, αμοιβαίες σχέσεις στις οποίες μπορεί να στραφεί κανείς. Για τον χρόνιο συναισθηματικό φροντιστή, η εικόνα είναι διαφορετική. Το κοινωνικό του δίκτυο ήταν ήδη γεμάτο από ανθρώπους που φρόντιζε και όχι απαραίτητα από ανθρώπους με τους οποίους είχε πραγματική αμοιβαία φιλία.
Έτσι, όταν φτάνει στα 60 και αρχίζουν φυσιολογικά να περιορίζονται οι πιο χαλαρές κοινωνικές επαφές, δεν μένουν πίσω οι βαθιές φιλίες που θα έπρεπε να υπάρχουν. Και αυτό γιατί αυτές οι σχέσεις δεν χτίστηκαν ποτέ πραγματικά. Τη θέση τους την είχε ήδη καταλάβει για χρόνια η μονόπλευρη συναισθηματική φροντίδα.
Η Carstensen περιγράφει σε άλλη εργασία ότι όσο οι άνθρωποι μεγαλώνουν, δίνουν όλο και μεγαλύτερη προτεραιότητα στις σχέσεις που τους προσφέρουν συναισθηματική ασφάλεια και ευημερία. Ο χρόνιος φροντιστής, όμως, έχει μάθει να οργανώνει τις σχέσεις του γύρω από τις ανάγκες των άλλων και όχι γύρω από τη δική του συναισθηματική σύνδεση. Και κάπου στα 60 συνειδητοποιεί ότι αυτά τα δύο δεν είναι το ίδιο πράγμα.
Η δύσκολη συνειδητοποίηση που κρύβεται από κάτω
Χρειάζεται προσοχή εδώ, γιατί είναι εύκολο να γραφτεί ένα τέτοιο κείμενο σαν να είναι ο άνθρωπος αυτός αποκλειστικά «θύμα». Σαν να έδινε μόνο και ο κόσμος απλώς να έπαιρνε.
Αυτή όμως δεν είναι όλη η αλήθεια.
Η πιο ειλικρινής εκδοχή είναι ότι, σε κάποιο επίπεδο, ο χρόνιος φροντιστής έπαιρνε κι εκείνος κάτι από αυτόν τον ρόλο. Το να είναι ο άνθρωπος που όλοι χρειάζονταν τού έδινε θέση, ταυτότητα, σημασία. Υπάρχει μια ήσυχη δύναμη στο να είστε πάντα εκείνος στον οποίο στρέφονται οι άλλοι.
Αυτό το συναίσθημα είναι πραγματικό. Δεν είναι το ίδιο με τη φιλία, αλλά δεν είναι και αμελητέο.
Για δεκαετίες, αυτή η αίσθηση ίσως λειτούργησε σαν υποκατάστατο της φιλίας τόσο αποτελεσματικά, που έκρυβε το γεγονός ότι ήταν όντως υποκατάστατο. Και μόνο όταν αυτός ο ρόλος αρχίζει να μειώνεται, όταν τα παιδιά μεγαλώνουν, οι γονείς φεύγουν από τη ζωή, η δουλειά τελειώνει και οι άνθρωποι που κάποτε τον χρειάζονταν βρίσκουν άλλες πηγές στήριξης, γίνεται ξαφνικά αισθητή η απουσία μιας πραγματικής αμοιβαίας φιλίας.
Η δύσκολη συνειδητοποίηση ακούγεται κάπως έτσι:
«Ήμουν τόσο καλός στο να με χρειάζονται, που δεν έμαθα ποτέ να χρειάζομαι κι εγώ τους άλλους. Έχτισα τη ζωή μου γύρω από το να δίνω, επειδή αυτή ήταν η μορφή αγάπης που μπορούσα να ελέγχω. Το να λαμβάνω απαιτούσε ευαλωτότητα, κάτι που είχα μάθει να αποφεύγω από πολύ μικρός». Και αυτή η παραδοχή είναι ουσιαστικά η αρχή όλων.
Τι μπορεί πραγματικά να γίνει
Η έρευνα δεν είναι μόνο απαισιόδοξη. Το ευρύτερο θεωρητικό πλαίσιο της Carstensen υποστηρίζει ότι αυτά τα κοινωνικά μοτίβα δεν είναι κάτι μόνιμο ή αναπόφευκτο. Είναι στρατηγικές που διαμορφώθηκαν με τον χρόνο και μπορούν να αλλάξουν. Για τον χρόνιο συναισθηματικό φροντιστή στα 60, η πρόκληση δεν είναι να βρει δεκάδες νέους φίλους. Η πραγματική πρόκληση είναι πολύ μικρότερη και πολύ δυσκολότερη: να μάθει να φέρνει κάτι δικό του μέσα στις σχέσεις που ήδη έχει.
Αυτό μπορεί να σημαίνει να απαντήσει ειλικρινά στην ερώτηση «πώς είσαι;» αντί να την αποφύγει. Να πάρει τηλέφωνο έναν φίλο όχι για να τον ελέγξει ή να τον φροντίσει, αλλά επειδή ο ίδιος περνά δύσκολα. Να πει δυνατά «έχω δύσκολη εβδομάδα», χωρίς να αισθάνεται ότι πρέπει να απολογηθεί γι’ αυτό.
Αυτά ακούγονται μικρά. Δεν είναι.
Για κάποιον που πέρασε 50 χρόνια μαθαίνοντας να κατευθύνει όλη τη συναισθηματική ενέργεια προς τους άλλους, ακόμη και μια μικρή αντιστροφή αυτής της ροής είναι βαθιά άβολη. Φέρνει ενοχές. Μοιάζει σχεδόν απαγορευμένη. Μοιάζει σαν να γίνεται ο «απαιτητικός» άνθρωπος που έμαθε να αποφεύγει.
Δεν γίνεται αυτός ο άνθρωπος.
Γίνεται, επιτέλους, ένας άνθρωπος που μπορεί να συμμετέχει πραγματικά σε μια αμοιβαία σχέση. Ένας άνθρωπος που οι φίλοι του μπορούν να γνωρίσουν ουσιαστικά και όχι μόνο να στηρίζονται πάνω του.
Τι να ξέρετε εάν αναγνωρίσατε τον εαυτό σας
Αν διαβάζετε αυτό το άρθρο και συνειδητοποιήσατε, ίσως με δυσφορία, ότι σας αφορά, ότι περάσατε δεκαετίες στηρίζοντας τους πάντες και κάπως φτάσατε στα 60 χωρίς δικούς σας στενούς φίλους, υπάρχει μόνο ένα πράγμα που αξίζει πραγματικά να ειπωθεί.
Αυτό δεν είναι καταδίκη. Είναι αφετηρία.
Η ικανότητα για αμοιβαία φιλία δεν χάθηκε. Απλώς έμεινε για χρόνια σε άμυνα, για λόγους που κάποτε σας προστάτευαν.
Μόνο που αυτή η προστασία πλέον δεν χρειάζεται.
Η παιδική ηλικία που την έκανε απαραίτητη έχει τελειώσει. Ο ρόλος που την επιβράβευε αρχίζει να κλείνει τον κύκλο του. Και για πρώτη φορά υπάρχει χώρος για κάτι διαφορετικό.
Δεν είχατε κοινωνικές ελλείψεις. Ήσασταν για χρόνια συναισθηματικά απασχολημένοι με τους πάντες γύρω σας.
Και τώρα που αυτή η θέση αδειάζει σιγά σιγά, μπορείτε επιτέλους να ανακαλύψετε πώς είναι να βρίσκεστε σε μια φιλία που δεν απαιτεί από εσάς να είστε πάντα εκείνοι που τη σηκώνουν.
Αυτό δεν είναι μικρό πράγμα.
Ίσως να είναι το σημαντικότερο έργο της επόμενης δεκαετίας της ζωής σας.
Ξεκινήστε μικρά. Ξεκινήστε αδέξια. Ξεκινήστε με μία ειλικρινή φράση σε έναν άνθρωπο που εμπιστεύεστε.
Η ικανότητα υπάρχει ακόμη.
Απλώς έμεινε για πολύ καιρό αχρησιμοποίητη.
