Κάθε φορά που ανοίγει συζήτηση για την πρόληψη της βίας και την παραβατικότητας ανηλίκων ή για την προστασία των εφήβων από τον εθισμό στο διαδίκτυο, η πιο στερεοτυπική πρόταση αφορά τις προσλήψεις περισσότερων ψυχολόγων στα σχολεία. Είναι, όμως, ταμπού οποιαδήποτε συζήτηση αφορά τα ουσιαστικά προσόντα τους, τη δυνατότητά τους να ασκήσουν αποτελεσματικά το επάγγελμά τους και, επομένως, να συμβάλλουν πραγματικά στην αντιμετώπιση προβλημάτων που συνδέονται με τη δημόσια υγεία.
Η δημιουργία Νομικού Προσώπου Δημοσίου Δικαίου είναι το αναγκαίο πρώτο βήμα για τη διασφάλιση επιστημονικού μηχανισμού εποπτείας για το επάγγελμα του ψυχολόγου σε μια χώρα στην οποία ένα πτυχίο αρκεί για την απόκτηση επαγγελματικών δικαιωμάτων, δεν υπάρχει αξιόπιστο μητρώο ούτε υποχρεωτική εποπτεία για τους νέους επαγγελματίες, ενώ έχει δημιουργηθεί μια χαοτική αγορά ειδικών και δήθεν ειδικών που εμπορεύονται την ψυχική υγεία χωρίς κανόνες, διαφάνεια και αξιολόγηση.
Η Ελληνική Ψυχολογική Εταιρεία (ΕΛΨΕ) δίνει τη μάχη για τη δημιουργία ΝΠΔΔ, συναντώντας διαρκώς εμπόδια και αντιστάσεις, έχοντας πλέον ολοκληρώσει επαφές για την ενημέρωση των κοινοβουλευτικών κομμάτων.
Ο πρόεδρος της ΕΛΨΕ, καθηγητής Ψυχολογίας στο ΔΠΘ, Ν. Μακρής, εξηγεί στο Dnews γιατί αργεί τόσο η ρύθμιση του επαγγέλματος του ψυχολόγου και γιατί είναι ζήτημα προστασίας της δημόσιας υγείας η προώθησή της.
Υπάρχει άλλη χώρα στην ΕΕ που να αποκτά κανείς επαγγελματικά δικαιώματα ψυχολόγου έχοντας απλώς ένα πτυχίο;
Όχι. Η Ελλάδα είναι η μοναδική χώρα της ΕΕ όπου κάποιος μπορεί να αποκτήσει επαγγελματικά δικαιώματα ψυχολόγου με τετραετές πτυχίο, χωρίς μεταπτυχιακές σπουδές ή εποπτευόμενη πρακτική. Αντίθετα, στην πλειονότητα των ευρωπαϊκών χωρών ισχύει το μοντέλο “3+2” ή “5+1”: απαιτούνται πέντε χρόνια σπουδών και τουλάχιστον ένα επιπλέον έτος εποπτευόμενης πρακτικής για να ασκήσει κάποιος το επάγγελμα. Επιπλέον, ο τίτλος του ψυχολόγου είναι νομικά προστατευμένος, με υποχρεωτική εγγραφή σε δημόσιο θεσμικό φορέα και δεοντολογικό έλεγχο. Η Ελλάδα, ως εξαίρεση, δεν επιτρέπει την οριοθέτηση ειδικοτήτων και διευκολύνει τη χρήση τίτλων από άτομα χωρίς επαρκή προσόντα.
Η ΕΛΨΕ κάνει μια προσπάθεια για τη δημιουργία ΝΠΔΔ για το επάγγελμα του ψυχολόγου. Γιατί δεν υπάρχει μέχρι τώρα;
Παρότι η άδεια άσκησης επαγγέλματος υφίσταται από το 1979, δεν ιδρύθηκε ποτέ δημόσιος εποπτικός φορέας. Προσπάθειες έγιναν το 2002, το 2017–2018 και το 2021, αλλά εμποδίστηκαν κυρίως από τον ΣΕΨ, επαγγελματικό σωματείο το οποίο όμως δεν είναι αρμόδιο για τη χορήγηση άδειας άσκησης επαγγέλματος, ούτε οι ψυχολόγοι που ασκούν είναι υποχρεωμένοι να εγγραφούν σε αυτόν, ο οποίος αντιτίθεται στην υποχρεωτική εγγραφή και τη θεσμική κατοχύρωση ειδικοτήτων. Η τρέχουσα πρόταση της ΕΛΨΕ, σε συνεργασία με την Πρωτοβουλία Σύστασης ΝΠΔΔ Ψυχολόγων Ελλάδος, είναι πλήρως τεκμηριωμένη και έχει ήδη κατατεθεί στο Υπουργείο Υγείας. Δεν αλλάζει τους όρους άδειας, δεν αποκλείει κανέναν: προβλέπει απλώς την ίδρυση ενός δημόσιου φορέα για την οργάνωση και εποπτεία του επαγγέλματος — όπως ακριβώς ισχύει για κάθε άλλο επάγγελμα υγείας.
Τι θα αλλάξει αν συσταθεί αυτό το ΝΠΔΔ;
Θα δημιουργηθεί επιτέλους ένας ενιαίος, δημόσιος και επιστημονικός μηχανισμός εποπτείας για το επάγγελμα του ψυχολόγου. Όλοι οι επαγγελματίες με νόμιμη άδεια άσκησης θα εγγράφονται υποχρεωτικά σε δημόσιο μητρώο, θα διαθέτουν επίσημη επαγγελματική ταυτότητα και θα υπάγονται σε πειθαρχικό έλεγχο βάσει δεοντολογίας. Ο τίτλος του ψυχολόγου θα προστατεύεται θεσμικά, ενώ ο κλάδος θα αποκτήσει επίσημη εκπροσώπηση απέναντι στην πολιτεία και τους άλλους επαγγελματικούς φορείς.Το ΝΠΔΔ δεν θα είναι κλειστό σωματείο, αλλά θεσμικός εγγυητής ποιότητας, διαφάνειας και ασφάλειας για τους πολίτες — ένας φορέας αντίστοιχος με τον Ιατρικό ή τον Δικηγορικό Σύλλογο, που θα ενισχύσει το κύρος και την αξιοπιστία του επαγγέλματος.
Τι μηνύματα έχετε από την κυβέρνηση και τα κόμματα της αντιπολίτευσης τα οποία ενημερώσατε;
Υπάρχει θεσμική αποδοχή. Ο Υφυπουργός Υγείας κ. Βαρτζόπουλος δεσμεύτηκε δημόσια ότι η κυβέρνηση θα προχωρήσει στη σύσταση ΝΠΔΔ, αναγνωρίζοντας πως δεν είναι δυνατόν να παραμένει χωρίς δημόσια εποπτεία ένας βασικός επιστημονικός κλάδος της ψυχικής υγείας. Ο ΣΥΡΙΖΑ, δια του κ. Φάμελλου, εξέφρασε ρητή στήριξη, ενώ το ΠΑΣΟΚ-ΚΙΝΑΛ δείχνει θετική στάση και πρόθεση διαλόγου. Η Ελληνική Λύση έχει επίσης τοποθετηθεί θετικά. Η ΕΛΨΕ επιδιώκει ευρεία πολιτική συναίνεση, με μόνο γνώμονα τη θεσμική θωράκιση του επαγγέλματος και την προστασία των πολιτών.
Στον χώρο της ψυχικής υγείας υπάρχει ένα πραγματικό χάος: δήθεν ειδικοί, αυτοπροσδιοριζόμενοι ως εναλλακτικοί θεραπευτές και life coaches, ανειδίκευτοι σύμβουλοι ψυχικής υγείας που έχουν σπουδάσει π.χ. τρία χρόνια σε ένα κολέγιο μπερδεύονται με αξιόπιστους επαγγελματίες και δημιουργούν μια κατάσταση σύγχυσης. Γιατί δεν αυτοπροστατεύεται ο χώρος;
Γιατί δεν υπάρχει θεσμικό πλαίσιο. Η άδεια στους ψυχολόγους δίνεται από τις Περιφέρειες, με μοναδικό κριτήριο πτυχίο ψυχολογίας, χωρίς υποχρεωτική εγγραφή σε εποπτικό φορέα. Τουλάχιστον, μόνο όσοι έχουν άδεια άσκησης επαγγέλματος ψυχολόγου μπορούν να ονομάζονται «ψυχολόγοι». Για τους συμβούλους ψυχικής υγείας, τους life coaches κλπ., δεν υπάρχει κανένας απολύτως έλεγχος. Ο καθένας μπορεί να δηλώσει «σύμβουλος», ανεξάρτητα από τα προσόντα που έχει και τη δεοντολογία που εφαρμόζει. Το αποτέλεσμα είναι χάος: αυτοπροσδιοριζόμενοι «θεραπευτές», life coaches και σύμβουλοι χωρίς κατάρτιση εμφανίζονται ως ειδικοί, χωρίς έλεγχο ή κυρώσεις. Ακόμη και μεταξύ των αδειούχων ψυχολόγων δεν υπάρχει κατοχύρωση τίτλων ειδίκευσης, όπως «Κλινικός Ψυχολόγος». Το επάγγελμα δεν μπορεί να αυτορρυθμιστεί χωρίς θεσμικά εργαλεία. Όπως και στον ανθρώπινο οργανισμό, όταν το «ανοσοποιητικό» σύστημα είναι αποδυναμωμένο και τα παθογόνα οργανωμένα, χρειάζεται εξωτερικός μηχανισμός προστασίας. Αυτόν τον ρόλο θα παίξει το ΝΠΔΔ.
Πόσοι ψυχολόγοι υπάρχουν στη χώρα; Και πόσοι φοιτητές;
Υπολογίζεται ότι έχουν δοθεί 40.000–50.000 άδειες την τελευταία 30ετία, αλλά δεν υπάρχει καταγραφή ενεργών επαγγελματιών. Περίπου 5.000–6.000 φοιτούν σήμερα σε δημόσια πανεπιστήμια και πάνω από 1.100 εισάγονται κάθε χρόνο. Υπάρχουν και εκατοντάδες απόφοιτοι κολλεγίων με τριετείς σπουδές, που διεκδικούν την επαγγελματική ισοδυναμία μέσω ΑΤΕΕΝ. Η απουσία μητρώου και εποπτείας οδηγεί σε ασάφεια. Το ΝΠΔΔ θα επιτρέψει την καταγραφή, την εκπροσώπηση και τη θεσμική οργάνωση του κλάδου.`
Τι σημαίνει για έναν νέο ψυχολόγο η ίδρυση ΝΠΔΔ; Θα δημιουργήσει εμπόδια ή θα ανοίξει δρόμους;
Ασφάλεια, προοπτική και σαφές πλαίσιο. Ο νέος ψυχολόγος θα εντάσσεται σε θεσμικά κατοχυρωμένο περιβάλλον, με επίσημη ταυτότητα, επαγγελματικά δικαιώματα και σαφείς δυνατότητες εξέλιξης. Θα έχει πρόσβαση σε πιστοποιήσεις, διαρκή επιμόρφωση, και εκπροσώπηση. Το ΝΠΔΔ δεν φτιάχνεται για να ελέγξει τους νέους — φτιάχνεται για να τους στηρίξει.
Ο Νίκος Μακρής είναι Καθηγητής Ψυχολογίας, Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, Πρόεδρος ΕΛΨΕ (Ελληνική Ψυχολογική Εταιρεία)
