Την περασμένη Δευτέρα έφυγε από τη ζωή η βραβευμένη με Νόμπελ Χημείας 2009 Ada Yonath. Είχα την τύχη να τη συναντήσω από κοντά το 2018 και να της πάρω συνέντευξη, αλλά για διάφορους λόγους αυτή η συζήτησή μας δεν δημοσιεύτηκε ποτέ.
Σήμερα, μετά τον θάνατό της, αποφάσισα να τη δημοσιεύσω όχι ως ένα επίκαιρο δημοσιογραφικό θέμα, αλλά ως ένα μικρό αρχείο της σκέψης και της φωνής ενός ανθρώπου που άφησε το δικό του βαρύ αποτύπωμα στην Επιστήμη.
Κάποιες συνεντεύξεις αποκτούν διαφορετικό βάρος με τον χρόνο. Αυτή είναι μία από αυτές.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Το καινούργιο «Έβερεστ» της Ada Yonath
Τι κοινό έχει η πολική αρκούδα, το Έβερεστ και το ριβόσωμα; Μια πορεία ζωής και την ιστορία ενός βραβείου Νόμπελ. Αυτό σκέφτομαι πηγαίνοντας προς το εστιατόριο του Inselhalle στο Λιντάου για να συναντήσω την Ada Yonath, μια από τις λίγες γυναίκες Νομπελίστριες και ειδικά από το πεδίο των θετικών επιστημών.
Γιατί η Ισραηλινή καθηγήτρια Δομικής Βιολογίας είναι η τέταρτη μετά τη Marie Curie (1911), την κόρη της Irene Joliot-Curie (1935) και τη Βρετανίδα Dorothy Hodgkin (1964) που βραβεύτηκε με Νόμπελ Χημείας (2009).
Ταυτόχρονα, υπήρξε η πρώτη Ισραηλινή γυναίκα Νομπελίστρια ανάμεσα στους 9 Ισραηλινούς Νομπελίστες, καθώς επίσης και η πρώτη γυναίκα από την Μέση Ανατολή που κέρδισε βραβείο Νόμπελ στις θετικές επιστήμες και ειδικότερα στην Χημεία.
Κι όμως δε θέλει να αναφέρεται καθόλου στη διάκριση μεταξύ των δυο φύλων και στις «κατασκευασμένες» ανισότητες που παρατηρούνται έντονα και στον χώρο της έρευνας. Εκνευρίζεται μάλιστα, όταν τη ρωτούν πόσο δύσκολο είναι να είσαι γυναίκα επιστήμονας, γιατί πιστεύει ότι η επιστήμη είναι εξίσου απαιτητική και για τον άνδρα και για τη γυναίκα.
«Ασχολείσαι με την επιστήμη επειδή σου αρέσει και όχι επειδή είσαι άντρας ή γυναίκα!», υποστηρίζει.
Η ίδια θεωρεί πως υπάρχουν λιγότερες γυναίκες στην επιστήμη επειδή η ίδια η κοινωνία καλλιεργεί αυτή τη νοοτροπία και δεν ενθαρρύνει τις γυναίκες να γίνουν επιστήμονες - ακόμη και οι κοινωνίες που είναι δήθεν ανοιχτές και φιλελεύθερες.
«Τα ακούμε συχνά: “Μην δείχνεις την εξυπνάδα σου γιατί δεν θα βρεις εύκολα σύζυγο” ή “Μην επιλέξεις μια απαιτητική σταδιοδρομία, γιατί θα αποβεί εις βάρος της οικογένειας”, κ.ά. Σε ορισμένες κοινωνίες λέγεται άμεσα, σε άλλες υπονοείται. Σας διαβεβαιώνω πως και οι επιστήμονες μπορούν να έχουν μια εξαιρετική και ισορροπημένη ζωή και μέσα και έξω από το εργαστήριο. Η εγγονή μου, η Noa με αποκάλεσε κάποια στιγμή “Γιαγιά της Χρονιάς” και σε ηλικία πέντε ετών με προσκάλεσε στο νηπιαγωγείο της για να μιλήσω για το ριβόσωμα! Ναι, μπορείς να είσαι μια καλή μητέρα και γιαγιά και παράλληλα μια καλή επιστήμονας!», δηλώνει με απολυτότητα.
Δραστήρια και «προχωρημένη»
Η διακεκριμένη ερευνήτρια κάθεται χαλαρά σε ένα τραπέζι με θέα τη λίμνη του ειδυλλιακού χωριού της Βαυαρίας και με περιμένει. Το ζωηρό παρουσιαστικό της δείχνει πόσο δραστήρια και «προχωρημένη» ήταν και εξακολουθεί να είναι για την εποχή της. Ίσως αυτός ο αέρας αντισυμβατικότητας που τη διακρίνει και επηρεάζει ακόμη και την εμφάνισή της οφείλεται στην ανησυχία του πνεύματος και του χαρακτήρα της. Ναι, η Ada Yonath φαίνεται πως έχει μια πνευματική ανησυχία και μια περιέργεια. Σε αυτήν την περιέργεια οφείλεται και η ενασχόληση της με την επιστήμη. Αυτή η περιέργεια είναι που την κρατάει ακόμη σε εγρήγορση.
«Η περιέργεια, το πάθος για την επιστήμη και η ικανότητα να θέτεις το σωστό επιστημονικό ερώτημα την κατάλληλη στιγμή, είναι αυτά που συντηρούν τον ερευνητή», μου λέει χαρακτηριστικά και συνεχίζει: «Φοβάμαι όμως πως θα πεθάνω και θα έχω ακόμη αναπάντητα ερωτήματα» (γελάει).
Η Νομπελίστρια είναι αγωνίστρια και αυτός ο διαρκής αγώνας στη ζωή και στην επιστήμη αποτυπώνεται στις εκφράσεις του προσώπου και γενικότερα στη γλώσσα του σώματος. Μου λέει πως ξεκίνησε τη μελέτη του ριβοσώματος από τη δεκαετία του 1970. Τα ριβοσώματα είναι μικρές μοριακές μηχανές που απαντούν σε μεγάλους αριθμούς μέσα στο ζωντανό κύτταρο και είναι επιφορτισμένες με το έργο της πρωτεινοσύνθεσης. Στην πορεία αναζήτησε έναν τρόπο να κρυσταλλώσει αυτό το πολύ σημαντικό κυτταρικό οργανίδιο αξιοποιώντας την κρυσταλλογραφία ακτίνων Χ προσπαθώντας να μη καταστρέψει ούτε τη δομή ούτε τη λειτουργικότητά του.
Η κρυσταλλογραφία ακτίνων Χ είναι μια τεχνική που απαιτεί την απομόνωση σε καθαρή μορφή των μορίων προς μελέτη και τη δημιουργία καθαρών κρυστάλλων πάνω στους οποίους εστιάζει μια δέσμη ακτίνων Χ. Οι ακτίνες προσκρούουν στα διάφορα άτομα και εξέρχονται από τον κρύσταλλο με διαφορετικές γωνίες. Οι επιστήμονες μελετούν την περίθλαση του εξερχομένου φωτός και εξάγουν συμπεράσματα σχετικά με τη θέση των ατόμων πάνω στα οποία αυτές προσέκρουσαν. Κάποιοι “καλοπροαίρετοι” συνάδελφοί της έτριψαν τότε τα χέρια τους από ευχαρίστηση θεωρώντας ότι αυτό που επιχειρούσε να κάνει η ερευνήτρια ήταν ανέφικτο.
Δεδομένου του μεγέθους, της αστάθειας και της έλλειψης εσωτερικής συμμετρίας του υπερμοριακού αυτού συμπλέγματος πρωτεΐνης και αλυσίδων RNA, η ιδέα της οπτικοποίησης και κατανόησης της χωρικής δομής του ριβοσώματος με κρυσταλλογραφία ακτίνων Χ θεωρείτο το λιγότερο ουτοπική, αν όχι αστεία για κάποιους.
«Αυτή ήταν η αρχή μιας μακράς προσπάθειας που πήρε πάνω από δύο δεκαετίες, κατά την οποία ήρθα αντιμέτωπη με έντονη κριτική και αντιδράσεις δυσπιστίας, ακόμη και γελοιοποίησης στη διεθνή επιστημονική κοινότητα. Για αυτό και συχνά συγκρίνω τις προκλήσεις που αντιμετώπισα στην αναζήτηση της ριβοσωμικής κρυσταλλογραφίας με μια αναρρίχηση στο Έβερεστ. Μια αναρρίχηση του Έβερεστ πέρα από το Έβερεστ. Σε κάθε βήμα, όταν έφτανα σε μια κορυφή, αποκαλυπτόταν ένα ψηλότερο και πιο δύσκολο σημείο».
Έτσι περιγράφει την ερευνητική της πορεία η επιστήμονας, η οποία κόντρα στις παραινέσεις αποκρυπτογράφησε τελικά τους μηχανισμούς που λαμβάνουν μέρος στην πρωτεϊνοσύνθεση με την βοήθεια της ριβοσωματικής κρυσταλλογραφίας, μιας καινοτόμας για τα δεδομένα της εποχής ερευνητικής μεθόδου, υπερνικώντας τον αξιοσημείωτο σκεπτικισμό της διεθνούς επιστημονικής κοινότητας. Η συνολική δουλειά της είχε ως αποτέλεσμα το βραβείο Νόμπελ το 2009, το οποίο μοιράστηκε με τον Ινδό Venkatraman Ramakrishnan και τον αμερικανό Thomas A. Steitz, για τις έρευνές τους πάνω στην δομή και την λειτουργία του ριβοσώματος. Οι τρεις επιστήμονες στήριξαν την έρευνα τους σε τρισδιάστατα μοντέλα του οργανιδίου, καθιστώντας σαφή τη συμβολή της Ada Yonath στην ολοκλήρωση του έργου τους.
«Μη ψάχνεις για συμβουλές. Ακολούθησε την καρδιά σου!»
Η Yonath ανέπτυξε μια σειρά από νέες τεχνικές που χρησιμοποιούνται μέχρι σήμερα στα εργαστήρια δομικής βιολογίας σε ολόκληρο τον κόσμο. Ξεκίνησε τη μέθοδο κρυο-βιο-κρυσταλλογραφίας, σύμφωνα με την οποία οι κρύσταλλοι εκτίθενται σε εξαιρετικά χαμηλές θερμοκρασίες στους -185 ° C, για να ελαχιστοποιηθεί η αποσύνθεση της κρυσταλλικής δομής κάτω από τον βομβαρδισμό της με ακτίνες Χ.
Προσδιόρισε τις δομές υψηλής ανάλυσης και των δύο ριβοσωμικών υπομονάδων και ανακάλυψε την καθολική συμμετρική περιοχή που παρέχει το πλαίσιο και κατευθύνει τη διαδικασία πολυπεπτιδικού πολυμερισμού (πρωτεινοσύνθεση) σε ένα κατά τα άλλα ασύμμετρο ριβόσωμα. Χάρη στη Νομπελίστρια και τη Κρυσταλλογραφία με τη βοήθεια ακτίνων Χ μάθαμε πως το βακτηριακό ριβόσωμα αποτελείται από τρία διαφορετικά μόρια RNA και περισσότερες από 50 πρωτεΐνες κατανεμημένα σε δύο υπομονάδες (μικρή και μεγάλη), από τη σύνδεση των οποίων προκύπτει το ενεργό κέντρο του οργανιδίου.
Κατά τη διάρκεια της πρωτεϊνοσύνθεσης, μόρια μεταφορικού RNA (transfer RNA, tRNA) μεταφέρουν τα κατάλληλα αμινοξέα σε αυτή την περιοχή προκειμένου να δημιουργηθεί ο πεπτιδικός δεσμός και κατ’ επέκταση η πρωτεΐνη.
Η έρευνά της ήταν επίσης βασική για την κατανόηση του τρόπου με τον οποίο λειτουργούν τα αντιβιοτικά.
Η Ισραηλινή επιστήμονας σήμερα συνεχίζει την έρευνά της πάνω στην αποκωδικοποίηση της δομής και της λειτουργίας του ριβοσώματος και στον τρόπο που τα αντιβιοτικά μπλοκάρουν τη δράση των βακτηριακών ριβοσωμάτων, στοχεύοντας στη βελτίωση των υφιστάμενων αντιβιοτικών και στη δημιουργία νέων, εξελιγμένων και κυρίως φιλικών προς το περιβάλλον.
Απέχθεια προς το… «πρέπει»
Η Νομπελίστρια απεχθάνεται να ακούει τη φράση: “…θα έπρεπε να (should)…”, γιατί δε ξέρει τι θα έπρεπε και τι δεν θα έπρεπε. Συνέχεια δοκίμαζε και δοκιμάζει τις δυνατότητές της σε διάφορα αντικείμενα.
Αν και ήθελε να γίνει συγγραφέας-προσπάθησε αλλά δεν τα κατάφερε γιατί δεν μπορούσε να εκφράσει αυτά που ένιωθε πάνω σε ένα κομμάτι χαρτί- σπούδασε Χημεία και Βιοχημεία στο Hebrew University της Ιερουσαλήμ.
Εκπόνησε τη διδακτορική της διατριβή πάνω στην κρυσταλλογραφία ακτίνων Χ στο Ινστιτούτο Επιστημών Weizman και, συνεχίζοντας την καριέρα της, εργάσθηκε ως μεταδιδακτορική ερευνήτρια στα πανεπιστήμια Carnegie Mellon και ΜΙΤ, όπου είχε την τύχη να συνεργασθεί με τον μετέπειτα κάτοχο Νόμπελ Χημείας William N. Lipscomb (1976). Επέστρεψε το 1976 στο Ισραήλ και ίδρυσε εκεί το πρώτο εργαστήριο κρυσταλλογραφίας πρωτεϊνών, το οποίο για μια σχεδόν δεκαετία ήταν και το μοναδικό στο Ισραήλ.
Κατά τα επόμενα έτη συνεργάστηκε με επιφανείς επιστήμονες και έκανε έρευνα σε κορυφαία ιδρύματα, όπως στο Max Planck Institute for Molecular Genetics του Βερολίνου, στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου και στο DESY του Αμβούργου, ενώ διατηρούσε το εργαστήριό της στο Ινστιτούτο Weizman.
Σήμερα είναι Καθηγήτρια της έδρας Martin S and Helen Kimmel στον τομέα της Δομικής Βιολογίας (Professor of Structural Biology) και διευθύντρια του Center for Biomolecular Structure and Assembly στο Ινστιτούτο Weizman και τα δύο στην πόλη Rehovot, του Ισραήλ.
Τίποτα στη ζωή της δεν προέβλεπε τη μελλοντική της σταδιοδρομία
Η Ada Yonath γεννήθηκε στην Ιερουσαλήμ στις 22 Ιουνίου 1939 από μια φτωχή οικογένεια πολωνοεβραίων που μετοίκησαν στην Παλαιστίνη το 1933 πριν την εγκαθίδρυση του κράτους του Ισραήλ. Στην τρυφερή ηλικία των 11 ετών έχασε πρόωρα το ραβίνο πατέρα της και η ίδια για να στηρίξει τη μητέρα της συνέβαλε στο οικογενειακό εισόδημα παραδίδοντας ιδιαίτερα μαθήματα μαθηματικών σε συμμαθητές της.
Οι δύσκολες συνθήκες διαβίωσης ωστόσο, δεν επηρέασαν την χωρίς όρια περιέργεια της Ada. Η ίδια διηγείται πως από τα πέντε της διερευνούσε ενεργά τον κόσμο. Σε ένα από τα πειράματά της προσπάθησε να μετρήσει το ύψος του μικρού μπαλκονιού του σπιτιού τους χρησιμοποιώντας τα έπιπλα του διαμερίσματος. Έβαλε ένα τραπέζι πάνω σε ένα άλλο τραπέζι και έπειτα μια καρέκλα και ένα σκαμνί στην κορυφή, αλλά δεν έφτασε ως το ταβάνι.
«Ανέβηκα στην κατασκευή μου και προσγειώθηκα στην πίσω αυλή του ισογείου με σπασμένο χέρι. Παρεμπιπτόντως, τα αποτελέσματα αυτού του πειράματος είναι ακόμα άγνωστα, δεδομένου ότι οι σημερινοί ενοικιαστές έχουν αναδιαμορφώσει το διαμέρισμα», περιγράφει μέσα στη βιογραφία της. Όμως η ατυχία δεν την έκαμψε. Μπορεί το χέρι να έσπασε, αλλά η φιλοδοξία της να ανακαλύψει τον κόσμο επέζησε και φυσικά και η περιέργειά της.
Για την ακρίβεια οι ατυχίες καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής της φαίνεται να μην την κάμπτουν γενικότερα, αλλά αντίθετα, να την εμπνέουν. Όπως για παράδειγμα, το σοβαρό ατύχημα που είχε με το ποδήλατο όταν βρισκόταν στην αρχή της ερευνητικής της καριέρας που είχε ως αποτέλεσμα μια σοβαρή διάσειση, μια μεγάλη απώλεια αίματος, δύο χειρουργικές επεμβάσεις και φυσικά την καθήλωσή της στο κρεβάτι. Η καθηγήτρια μη μπορώντας να κάνει κάτι άλλο πέρασε σχεδόν όλη τη δύσκολη αυτή φάση μελετώντας.
Σε ένα επιστημονικό άρθρο που έπεσε στα χέρια της πληροφορήθηκε πως οι πολικές αρκούδες λίγο προτού πέσουν σε χειμερία νάρκη πακετάρουν με τάξη τα ριβοσώματά τους πάνω στις κυτταρικές μεμβράνες, το ένα δίπλα στο άλλο για να τα έχουν διαθέσιμα όταν ξυπνήσουν.
«Αυτό μου έδειξε ότι τα ενεργά ριβοσώματα μπορούν να διατάσσονται με μια περιοδικότητα που είναι απαραίτητη προϋπόθεση για τη δημιουργία κρυστάλλων. Αν λοιπόν κάθε πολική αρκούδα κάθε χρόνο μπορεί να αποθηκεύει ενεργά ριβοσώματα στα κύτταρά της με συγκεκριμένη διάταξη, τότε γιατί να μην μπορώ να το κάνω κι εγώ!».
Αυτή ήταν η σκέψη που πέρασε από τη φιλόδοξη και ευρηματική αυτή επιστήμονα και που της άνοιξε έναν μεγάλο δρόμο.
«Η πρόκληση στην Επιστήμη φαντάζει σαν μια αναρρίχηση στο Έβερεστ!»
Η Νομπελίστρια κατά τη διάλεξή της με τίτλο: ‘Next Generation Species Specific Eco Friendly Antibiotics and Thoughts about Origin of Life’ αναφέρθηκε για ακόμη μια φορά στην αυξανόμενη απειλή που αποτελεί η ανθεκτικότητα των βακτηρίων στα αντιβιοτικά. «Προσπαθούμε να κατανοήσουμε πως η διαδικασία της πρωτεϊνοσύνθεσης θα μπορούσε να παρέχει τη δομική βάση για τον σχεδιασμό καλύτερων αντιβιοτικών, με άμεση δράση και με τις λιγότερες παρενέργειες. Με άλλα λόγια, τα αντιβιοτικά αυτά θα πρέπει να έχουν επίδραση μόνο στα βακτήρια και όχι στους ασθενείς. Έχουμε δει πως πολλά αντιβιοτικά αναστέλλουν τη βιοσύνθεση πρωτεϊνών παρεμποδίζοντας τη λειτουργία των ριβοσωμάτων», εξηγεί η ερευνήτρια που επικεντρώνει την έρευνά της στο σχεδιασμό πλήρως αποικοδομήσιμων αντιβιοτικών, προστατεύοντας το περιβάλλον από την οικολογική επιβάρυνση που προκαλείται από τους μη αποικοδομήσιμους πυρήνες των αντιβιοτικών που είναι σήμερα διαθέσιμα.
«Εφαρμόζοντας μια πολυεπιστημονική προσέγγιση φιλοδοξούμε να βελτιστοποιήσουμε την επόμενη γενιά αντιβιοτικών για να μειώσουμε σημαντικά την ανθεκτικότητα, εξασφαλίζοντας παράλληλα μέγιστη επιλεκτικότητα, ανώτατη ισχύ, ελάχιστη τοξικότητα και προοπτική αποικοδόμησης», εξηγεί η διακεκριμένη επιστήμονας η οποία συνεχίζει τον αλπινισμό στο δικό της Έβερεστ, το οποίο τώρα έχει δύο κορυφές προς κατάκτηση. Η μία έχει να κάνει με την ανάπτυξη καλύτερων αντιβιοτικών και η άλλη με την αρχή της ζωής πάνω στη Γη.
«Ακολούθησε την καρδιά σου!»…
«Εγώ είδα την επιστήμη ως μια πολυτελή ενασχόληση. Μπορούσα να θέτω συγκεκριμένα επιστημονικά ερωτήματα που με ενδιέφεραν, όπως π.χ. "πώς είναι οι πρωτεΐνες που παράγονται μέσα στα κύτταρα;" και να λαμβάνω μισθό γι’ αυτό», λέει η Νομπελίστρια που ενθαρρύνει τους νέους ανθρώπους να ασχοληθούν με την επιστήμη.
«Η θέα από την κορυφή του βουνού είναι φανταστική, αλλά η ανάβαση είναι επίσης μια ξεχωριστή περιπέτεια!» συμπληρώνει.
-«Τι συμβουλή θα δίνετε στα νέα παιδιά και στους φοιτητές σας;», τη ρωτώ
-«Ζητάς συμβουλή;», με ρωτάει με τη σειρά της και απαντάει:
-«Μια συμβουλή. Μη ψάχνεις για συμβουλές. Ακολούθησε την καρδιά σου!»…
Η απονομή του βραβείου Νόμπελ εξέθεσε το ριβόσωμα στο κοινό, ενθάρρυνε το αληθινό επιστημονικό ενδιαφέρον και ενεργοποίησε τη φαντασία πολλών νέων. Καθώς η Νομπελίστρια έχει σγουρά μαλλιά, στον κύκλο της κυκλοφορεί ότι: «Τα σγουρά μαλλιά υποδεικνύουν ένα κεφάλι γεμάτο ριβοσώματα»…
